Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

PO CO SZUKAĆ ŻYCIA NA PUSTYNI?

Слово Просвіти, №47 за 2011 рік

Raul CZIŁACZAWA Książkę „Cyrylica kijowskich ulic” („Jarosławiw Wał”, 2011) Stanisława Bondarenki już nazwano „najbardziej kontrowersyjną”. Autor podaje bowiem w wątpliwość utrwalone postrzeganie kultury i literatury ukraińskiej jako czysto chłopskich pod względem pochodzenia i treści. Co więcej, obrazowym językiem i zmysłową wiedzą poeta potwierdza, że od ponad tysiąca lat „głową wszystkiego” jest Miasto, które jeszcze Teofan Prokopowicz nazwał „nową Jerozolimą”. Komuś takie podejście wyda się zamachem na świętość, nawet obrazą fundamentalnych poglądów, poniżeniem wsi jako „kolebki języka” itd… Czy autor ma ważne argumenty i prawo do tego przekształcenia? I na ile realnie można dowieść czegoś podobnego językiem poetyckim? W każdym razie istnieje zagrożenie, że niektórzy czytelnicy przebiegną tylko po „wyższych piętrach” książki, nie dosłyszawszy autorskiego wezwania, by przynajmniej „chodzić na dziesięć wieków w głąb”. Zaczyna poeta z daleka, ktoś powie — jak turysta, któremu Bóg dał trochę „lata w zimie, lekki kredyt ciepła i wolności” aż gdzieś w… pustyni na Synaju, niedaleko Morza Czerwonego, gdzie „góry powściągliwe i smukłe, // jak fałdy Bożej szaty”. Ale już pod koniec tego samego „Lata w grudniu” — wcale nie turystyczny finał: …Nie, ta pustynia — nie jest niema, I cokolwiek by się ze światem nie stało, U Boga tutaj naprawdę się ułożyło, Bo tutaj samotności nie ma. W tym, że poeta — wcale nie jest turystą w swoich „chodzeniach po stopniach Wschodu”, a wiersze — wcale nie są podróżniczo-kontemplacyjnymi obrazkami, przekonuje się dość szybko. Jest raczej pątnikiem, nieprzypadkowo też swoją ukochaną towarzyszkę nazywa „pątniczką”: Pątniczko, taką do końca będę kochać i tysiąc lat… („Czar pustyni”) Stamtąd wiele widać nie tylko dlatego, że wierzchołek góry Synaj jest dość wysoki — po prostu to miejsca szczególnych wizji i objawień, gdzie Jezus odosabniał się na czterdzieści dni, gdzie Mojżesz prowadził lud przez czterdzieści lat i gdzie otrzymał od Boga Dziesięć przykazań. Stamtąd zapewne łatwiej też zidentyfikować choroby „ojczymiej ojczyzny”, zdiagnozować straszne przejawy amnezji. W jednym z wywiadów Stanisława Bondarenki czytamy: „Człowiek, który był na górze Mojżesza, i ten, który o niej nic nie słyszał, to bardzo różne naczelne, niech nawet wracają do domu tym samym samolotem”. Wymownie wyjaśnia właśnie taką trasę powrotu fragment adnotacji do książki: „Wysokimi „szlakami ptaków” autor prowadzi czytelnika od egipskiej pustyni, góry Mojżesza i Ogrodu Getsemańskiego — przez europejskie miasta, gdzie „rozpuściło się” niemało „synów marnotrawnych” i córek, — do domu, do rodzinnego Kijowa, do zagłębień w dawną „cyrylicę ulic”, która prześwituje pod palimpsestami późniejszych nawarstwień. Książka jest bodaj pierwszym konceptualnym wzorcem liryki miejskiej we współczesnej poezji ukraińskiej, albo też kontynuacją „rozstrzelanych” tradycji Jewhena Płużnyka. Takie Miasto, choć zlumpenizowane, pozostaje pewnym kotłem dla fermentu kultury”. Warto przypomnieć jeszcze dwa potwierdzenia wybrania Kijowa przez Boga. Jedno sięga czasów Starego Testamentu: wszak góra Horeb z biblijnego Synaju w jakiś sposób „podarowała” swoją nazwę kijowskiej Chorywicy, a legendarny Kij, jak odczytuje się w Drugiej Księdze Mojżeszowej, nawet przekształcił się w… Szczeka. Dokładniej, w Księdze powiedziano: kiedy Mojżesz poprowadził stado „do góry Bożej, Horebu”, objawił się Pan, a Mojżesz poprosił o potwierdzenie-cud. Wtedy rzekł Pan: „Co to w ręku twoim?” Ten odpowiedział: „Laska”. Pan rzekł: „Rzuć ją na ziemię!” — i, upadłszy na ziemię, laska zamieniła się w węża. Rzecz w tym, że „Kij” oznacza „laskę”, a „Szczek” w starosłowiańskim — „węża”. Zatem i Horeb, i Szczek, i Kij przemawiają na korzyść dawnych biblijnych związków Miasta nad Dnieprem i o tym, że „Kijów — druga Jerozolima”. O tym mówił jeszcze w czasach Mazepy mądry rektor Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Teofan Prokopowicz. „MIASTO NA ILE ROZKRADNIONE — NA TYLE I TWOJE” Mimo że 70 % Ukraińców mieszka obecnie w miastach, mało kto ma swoje miasto. W rozdziale „Ulice naszego ula” poszukiwanie Miasta zaczyna się od nieoczekiwanej wątpliwości: „Czyje to miasto? I czyje ono, jeśli jest?”. Choć wkrótce znajdujemy potwierdzenie, że ono jednak istnieje, przynajmniej w nocy, kiedy gospodarzami jego są poeci, tacy jak Stus, który „wierzył, że na Łysej Górze w Kijowie zbierają się nie czarownice, jak dawniej uważano, a dusze poetów”: Czy jest to miasto? I czyje ono, jeśli jest? Miasto — na ile rozkradzione, na tyle i twoje, bo temu, kto późno przychodzi, wciąż zostają kości i żebra bitych budowli, dokąd zmarli schodzą się w gości i przypominają, że ono u ciebie jest. Tutaj poeci — ważni świadkowie tego, że Miasto jest duchowe, choć rozkradzione przez geszefciarzy. Kijów toponimicznie wyłania się dla poety z jego jądra — najdawniejszego „miasta Włodzimierza”, objawionego na Górze Starokijowskiej i otoczonego niegdyś kremlem-dytyńcem, przez co takie miasta nazywano jeszcze „cnotliwymi”. Niestety, dzięki najazdom mongolsko-tatarskim, miasto Włodzimierza straciło „cnotliwość” i dotarło do nas tylko fundamentami budowli, z których najcenniejszą, przynajmniej dla poety, jest Cerkiew Dziesięcinna. W czasach, „kiedy na miejscu, gdzie Paryż, // jeszcze budzili dziki las, // gdzie Piter — wyły upiory, // a gdzie Moskwa — „kwa-kwa” i bies”// tylko podawały swoje jeszcze nieprzestraszone głosy: …ktoś wierzchołek tej góry przedłużył świątynią do niebios, i świątynia ta setki dziatwy ukryła przed chciwymi barbarzyńskimi oczyma. („Cerkiew Dziesięcinna”) Ważne, że „z płaczów nauczyła się tworzyć pra-prawosławna cięciwa” właśnie tutaj. Ale widać nie mniej błyskotliwy i tragiczny podtekst, na który można wskazać nawet „strzałką” Dniepru razem z Prypecią, i wtedy słowo „czarnobyl” z pływającym akcentem po siedmiu wiekach przekształci się w „Czarnobyl” razem z czwartym reaktorem. i mnie jeszcze cierpi i podnosi stroma ulica Kochań. W wielu aspektach znamienny jest też wiersz, który zawiera wers, położony u podstaw samej nazwy „Cyrylicy kijowskich ulic” — kilka lat temu najpierw przeczytałem w wywiadzie Pawła Zahrebelnego, który, odpowiadając na pytanie korespondentki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn