Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

«Wszyscy, którzy zmarli podczas irlandzkiego głodu, do dziś rozmawiają» Hugo Hamilton. Ludzie z piegami: powieść / Z ang. przeł. J. Kononenko. — Lwów: LA «Piramida», 2012. — 204 s.

Слово Просвіти, №47 за 2012 рік

Dmytro DROZDOWSKI, Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki, „Wseswit” Powieść „Ludzie z piegami” Hugo Hamiltona (w ukraińskim przekładzie Je. Kononenko) to opowieść Irlandczyka o odnalezieniu i utracie w sobie tożsamości narodowej, o kryzysach psychologicznych, które pojawiają się na tym etapie. W szczególności wtedy, gdy ten, kto ją kształtuje, należy do potencjalnie kryzysowych i straumatyzowanych światów narodowych. Główny bohater w tej autobiograficznej powieści opisuje swoje dzieciństwo, które przypadło na lata umacniania się nazizmu w Niemczech i przezwyciężania zależności kolonialnej w Irlandii. Matka Hugo to Niemka, która ucieka do Irlandii przed światem przemocy i braku wolności („wszyscy w Niemczech przyzwyczaili się bać”), a także przed lękami psychologicznymi. Ojciec Hugo to Irlandczyk, który wyznaje poglądy irlandzkiego nacjonalizmu. „Mój ojciec chce, żeby cały naród irlandzki powrócił do języka irlandzkiego, więc wprowadził zasadę, że nie możemy rozmawiać po angielsku, bo twój dom to twój język, i on chce, żebyśmy byli Irlandczykami, a nie Brytyjczykami”. Ojciec chce, aby Irlandia, po uzyskaniu niepodległości, stała się pełnoprawną częścią na międzynarodowej mapie. „…Irlandczycy postanowili ogłosić swoje wolne państwo. Nie służymy ani królowej, ani cesarzowi, powiedzieli Irlandczycy sobie i innym małym krajom świata”. Zdaniem ojca, trzeba przestać wstydzić się swojego języka, historii i kultury, Irlandia nie powinna wypuszczać swoich dzieci w światy zewnętrzne, a zapraszać do siebie: „…pozostajemy w Irlandii, gdzie się urodziliśmy, gdzie morze oddziela nas od innych krajów, gdzie dzwoni dzwon kościelny i łódź wiezie pocztę wodą. Zamiast jechać gdzieś, nasz tata fantazjuje. A dlaczego by ludzie z innych krajów nie mieli przeprowadzać się do Irlandii?”. „Możliwe, że zarabiają dużo pieniędzy za granicą, mówi ojciec, ale są samotni i chcą, żeby wszyscy, którzy zostali w Irlandii, przyjechali do nich”. Powieść Hugo Hamiltona jest jak nigdy aktualna dla ukraińskiej kultury. Jej aktualność jest szczególna dzisiaj, kiedy na Ukrainie jednak wbrew woli narodu uchwalono skandaliczny populistyczny projekt ustawy o zasadach państwowej polityki językowej, który już przyczynił się do umocnienia języka rosyjskiego jako regionalno-urzędowego w wielu południowych i wschodnich miastach oraz obwodach. Na Ukrainie język rosyjski to spuścizna polityki radziecko-imperialnej, która dzisiaj pragnie wciągnąć Ukrainę w przestrzeń antagonistyczną wobec europejskiej. Na Ukrainie trwają procesy odgradzania się od swojego języka nawet u osób posługujących się ukraińskim, które widzą, że wszyscy na ekranach posługują się rosyjskim, a zatem rosyjski to język inteligencji, edukacji, kultury, przemysłu masowej rozrywki… Nieprzypadkowo po uchwaleniu ustawy przez Ukrainę przetoczyła się fala rusyfikacji, która dzisiaj zawraca Ukrainę od Europy w stronę formowania sterowanego marionetkowego państwa, które traci podstawy swojej suwerenności narodowej. Powieść H. Hamiltona to „negatywny” przykład przezwyciężania kolonializmu. Powieść, w istocie, jest jednocześnie antykolonialna i postkolonialna. To artystyczna powieść autobiograficzna, w której pokazano irlandzką drogę budowania narodu z jej zwycięstwami i błędami. Irlandia, jak i Ukraina, przeżyła straszny głód, który zniszczył witalność narodu, zniszczył fizycznie znaczną część ludności zdolnej do pracy, która mogłaby rozwijać swój kraj. „Mama mówi, że nikt nie może powstrzymać rozmów ludzi w grobie. I wy nie możecie zmusić ich do zamilknięcia, jeśli zostawicie ich w domu lub zamkniecie na klucz… Dlatego nikt nie powinien bać się mówić. Ojciec powiedział, że wszyscy, którzy zmarli podczas irlandzkiego głodu, wciąż rozmawiają. Szeptają wyschniętymi wargami i wybałuszają puste oczy. Powiedział, w Irlandii nie ma takiego miejsca, gdzie nie można by ich usłyszeć (…) On mówi, że wielu ludzi, którzy urodzili się już po głodzie, nie potrafi mówić, bo stracili swój język, więc rozmawiają po angielsku, więc trzeba się przysłuchać, żeby zrozumieć, o czym mówią. Ale najważniejsze, że znowu mówimy po irlandzku. Lepiej umrzeć, niż nie mieć możliwości mówić, mówi mama”. Rozwój narodowy w Irlandii rozpoczynał się przede wszystkim od języka. Irlandia to kraj niezwykle podobny do Ukrainy. Przez wiele wieków była w składzie Imperium Brytyjskiego, przez stulecia na tej północnej wyspiarskiej ziemi zachodziły procesy niszczenia języka irlandzkiego, który był językiem inteligencji, pisarzy i polityków. Z biegiem lat język irlandzki stał się językiem garstki „nacjonalistów”, odrzuconych na margines życia; znajdują oni wsparcie jeden w drugim, jednak ogólne procesy w kraju są zupełnie inne. Błędy przeszłości nakładają piętno na psychologię tych, którym przyszło żyć w czasach niepodległości. Temat odrodzenia języka irlandzkiego doprawdy zmienia głównego bohatera czasami w językowego psychopatę. Ale to załamanie psychiczne i nerwowe to wynik polityki społecznej, wynik kursu państwowego, który w ten sposób odbija się na zdrowiu psychoemocjonalnym obywateli, których boli język ojczysty i którzy chcą zrobić wszystko, co możliwe, aby go odrodzić. Właśnie w ten sposób rozumieją odrodzenie narodu. Powieść „Ludzie z piegami” to wspaniała ilustracja wydarzeń, które miały miejsce na Ukrainie latem tego roku, kiedy ludzie zjechali się pod Ukraiński Dom w Kijowie, aby rozpocząć głodówkę. I, jak w powieści o wydarzeniach sprzed dziesięciu lat, tak i dzisiaj na Ukrainie ci ludzie pozostali niesłyszani. Państwo nie przysłuchało się głosowi tych, którzy kosztem własnego zdrowia chcą zwrócić jego uwagę na problemy językowe. Bo od tego, zdaniem takich ludzi, zaczyna się prawdziwe społeczeństwo obywatelskie. Dzisiaj autor „Ludzi z piegami” nieco ironicznie i sceptycznie odnosi się do tych nacjonalistycznych wysiłków swojego ojca-dziwaka, który chciał rywalizować z imperium, z językiem imperialnym, który dzisiaj stał się międzynarodowym językiem nauki i informacji. Jawi się on jako taki sobie Guliwer w kraju olbrzymów. Jego wezwania do przemianowania ulic na irlandzką modłę, porywy słuchania tylko irlandzkiej muzyki — są naiwne, one, jak byśmy dzisiaj powiedzieli, są antyglobalistyczne i skazane na porażkę. Don Kichot jest bezsilny wobec czołgów. A jednak właśnie w tym antypragmatycznym romantyzmie narodowym jest desperackie dążenie do swojej historii, do swojego języka, który z przyczyn historycznych stał się językiem mniejszościowym w ciele ogromnego imperium. I ta „ułomna mniejszościowość” jest odczuwalna nawet w niepodległym państwie. Brytania ustąpiła, Irlandia wywalczyła wolność, jednak większość Irlandczyków już nie zmaga się o to, aby odnowić swoją tożsamość. Przyzwyczaili się, że język angielski to język polityków i policjantów, język lekarzy i dziennikarzy. Po co iść pod prąd tym prawom, według których większy i tak zje mniejszego? A irlandzki to język skazany na zniknięcie obok sąsiedniego angielskiego. Jednak choć to zniknięcie wydaje się naturalne, jest ono istotnie powiązane z polityką kolonialną imperium. Czy rzeczywiście takie zniknięcie będzie naturalne? Gdyby imperium nie było, gdyby nie było wojen, to czy zniknąłby ten język w rodzimym państwie? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi w powieści. Idee ojca Hugo są zbyt romantyczne, są sprzeczne ze zdrowym praktycznym rozsądkiem. Ojciec woli przemianować nie tylko ulice, ale i nazwiska na irlandzką modłę. Irlandzkie rodowite nazwiska są trudne do wymówienia i napisania, i już nawet to jest sprzeczne z tendencjami językowymi do upraszczania. „To imię właśnie sprawia wszystkie problemy. Irlandzkie imię: O’Gormoile. Ludzie wzdrygają się od dziwnego imienia i proszą o powtórzenie. Oni nie ufają niczemu irlandzkiemu. — A jak to będzie po angielsku? — pytają. Ale nie można zdradzać imienia rodu. Ojciec mówi, nie możemy podawać angielskiej wersji, Hamilton, i nie ma znaczenia, ile razy nas przepytają”. Dla ojca te idee to stopniowe kroki do zachowania siebie, bo dla niego zachowanie języka oznacza zachowanie historii swojego rodu. Tak, czasami zachowuje się tyrańsko i po prostu niedorzecznie w stosunku do swojej rodziny, kiedy zabrania synowi przyjaźnić się z dziećmi, które nie znają języka irlandzkiego. Chce, aby jego syn zrozumiał, że jego prawdziwe imię jest irlandzkie. „Nie powinienem pozwalać nazywać mnie Jackiem lub Johnem, dlatego że to nie jest ten, kim jestem. Mój tata zmienił swoje imię na irlandzkie. Więc kiedy dorosnę, to zmienię swoje imię również”. Ale takie „nienormalne” zachowanie to wynik polityki imperialnej, która straumatyzowała ludzi, która zniszczyła w nich możliwość zachowywania się „normalnie”, nakładając straszne piętno psychologiczne. Irlandzcy nacjonaliści są doprawdy trochę szaleni, ale to szaleństwo nabyte w wyniku polityki kolonialnej ucisku. Ojciec Hugo to dziwak i samotnik, który gotów jest zrezygnować z osobistych korzyści na rzecz korzyści narodowo-państwowych. Ale problem w tym, że na poziomie państwowym takiej walki o własny język, historię i kulturę nie ma. I z czasem nawet jego syn, któremu nudzi się ten „narodowy psychoz”, odmawia kultury ojca (a zatem odmawia bycia „człowiekiem z piegami”). „Ojciec mówi, że nie powinniśmy się tym przejmować, bo jesteśmy nowymi Irlandczykami. Częściowo z Irlandii, częściowo skądinąd, w połowie Irlandczycy, w połowie Niemcy. Jesteśmy plamiści ludzie, jak on mówi, ludzie z „rodzynkami”, wybrakowani ludzie, brack people, słowo, które przyszło z języka irlandzkiego, z gaelickiego, jak oni czasami nazywają go. Zanim został inżynierem, ojciec był nauczycielem szkolnym, i breac — to słowo, jak on wyjaśnia, naród irlandzki wziął ze sobą, kiedy przechodził na język angielski. To oznacza plamisty, pokryty plamami, z piegami, w kropki, kolorowy”. Hugo wybiera dla siebie język normalnych, język większości — angielski, bo używanie języka irlandzkiego w Irlandii ma swoje ograniczenia, a to czyni jego użytkowników straumatyzowanymi. „…musimy być ostrożni w naszym domu i myśleć, zanim powiemy. Nie możemy mówić słowami policjanta lub robotników, czyli po angielsku. Mówimy słowami Aine z Connemary, czyli po irlandzku, albo słowami mamy, czyli po niemiecku. Nie mogę mówić z Aine po niemiecku i nie mogę mówić z mamą po irlandzku, dlatego że ona tylko śmieje się i łaskocze mnie. Mogę mówić z tatą po niemiecku lub po irlandzku, i on może porozmawiać z policjantem i robotnikami za nas. Nie w domu również trzeba być ostrożnym, bo nie będziesz mógł kupić rożka lodów po niemiecku lub po irlandzku, i większość ludzi zna tylko słowa policjanta lub robotników…” On nie chce odczuwać na sobie ciągłych zdziwionych spojrzeń z boku, chce rozpuścić się w ogólnym tłumie, chce być jak wszyscy. Bo psychika normalnego człowieka nie może ciągle przebywać w stanie obrony. A młodzieniec chce dotknąć języka, który daje wyjście w świat. Zatem strategia ojca — strategia walki o język ojczysty — nie usprawiedliwia się. Jednak zapytajmy siebie: czy aż tak wszystko byłoby porażką, gdyby na poziomie państwa została sformułowana kompetentna polityka językowa czy w ogóle humanitarna? Gdyby w społeczeństwie zostały uruchomione mechanizmy tolerancyjnego stosunku i do „innych”, i do „swoich”, którzy walczą o odrodzenie podstaw państwowości — języka, historii, kultury? Możliwe, że Don Kichot, który ma za sobą wsparcie rycerzy okrągłego stołu, nie przegra, może wtedy przestanie być szalony? Z jednej strony, strategia ojca w powieści podana jest jako strategia porażki (z punktu widzenia syna). Ale, być może, w tej kwestii nie wszystko jest jednoznaczne. A gdyby państwo poparło idee ojca, gdyby politycy państwowi wprowadzili program wsparcia języka narodowego, narodowych tradycji historycznych? Może wtedy porywy ojca nie byłyby aż tak dramatyczne i tragiczne, jak porywy Don Kichota, który zmaga się z wiatrakami, nie widząc, że ta walka jest przegrana. Bo zmienił się czas, choć człowiek wciąż żyje w jakimś innym wymiarze socjokulturowym, żyje na poziomie psychologicznym. Ojciec pisał listy do licznych instancji rządowych, pukał, aby mu otworzyli. I jego porażka w powieści — to porażka narodowego przed państwowym, porażka niematerialnego przed pragmatycznym i globalistycznym. Większość nie przyjmuje reguł gry w „narodową ascezę”, większość chce żyć i nie myśleć o problemach finansowych, nie liczyć każdej kopiejki, nie myśleć o jutrzejszym dniu, który przyniesie splot nowych problemów. Tak już jest urządzona ludzka świadomość — pragnie stabilności i zapewnienia podstawowych potrzeb, a język, którym posługuje się większość, to jeden ze sposobów osiągnięcia stabilności w planie społecznym. „Właśnie po angielsku rozmawiają i na statkach, i w kinie. Język irlandzki nie nadaje się do biznesu, (…) więc po co komuś ryzykować życie, przeskakując przez śmiertelnie niebezpieczną przepaść, dla tego, żeby pozostawać Irlandczykami? Byłoby po prostu szaleństwem nawet myśleć o czymś takim”. Ale kwestie języka to kwestie egzystencjalne, dla kogoś mogą wydawać się wydumane i mgliste. Dlatego te pytania mogą stawać się przedmiotem sporów i formą manipulacji narodowej. Bo do zrozumienia tej kwestii trzeba wytworzyć w sobie odpowiednią przestrzeń gotowości usłyszenia czasami nie nazbyt przyjemnych odpowiedzi z punktu widzenia psychologii mieszczańskiej. Odpowiedzi na te pytania mogą zmusić do zrezygnowania z czegoś przyjemnego, aby zdobyć większy rezultat. Ale do tego musi upłynąć pewien czas. A większość nie pragnie czekać, dążąc do otrzymania wszystkiego teraz, myśląc o chwilowych interesach. W każdym razie powieść H. Hamiltona jest skrajnie aktualna dla ukraińskiego czytelnika, zmusza do jeszcze jednego zastanowienia się nad strategią rozwoju państwa, jeszcze raz ocenić siebie: co zrobiono i co dzieje się na naszych oczach. Powieść skłania do myślenia i stawiania ważnych pytań. Ona i tak skłania czytelników, by nie byli obojętni wobec swojego państwa i dowodzi, że w historii możliwe są kilka wariantów rozwoju. Wszystko w naszych rękach.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn