Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

Nikanor KOWAL Kruśliwka trzydziestego roku Fragment powieści Nikanora Kowala

Слово Просвіти, №47 за 2017 рік

Śniadali późno i, jak zawsze, na przypiecku. Mykołka i Marijka, podgiąwszy pod siebie nogi, siedzieli na leżance, Martyn na ławie. Jedli z jednej miski, czerpiąc ogryzionymi, wyszczerbionymi, poczerniałymi łyżkami. Siorbali zgodnie, w pośpiechu. — Dobry kulesz! — chwalił Martyn. — Smacznie! — pociągała nosem Marijka, wycierając zachlapane kolanka. — M-mm! — potakiwał z zadowoleniem, potrząsając głową, Mykołka. Matka jadła na łóżku. Nieco się podniosła, oparła na łokciu i siorbała, biorąc jedną ręką na zmianę to chleb, to łyżkę. Jadła i myślała, myślała. I czego to ona nie zaznała w swoim życiu?! To dwa razy dziennie czerwoni zmieniali białych, a w nocy przychodzili nie wiadomo jacy, i wszyscy pili, jedli, grabili, mobilizowali, przystawiali do karabinów, wyganiali z podwodami, żądali chleba i mięsa, zabierali konie, a jedni rozstrzeliwali gdziekolwiek w ogrodzie każdego, kto choćby dzień przebywał z innymi. Chowali wszystko przed wszystkimi. Mężczyźni miesiącami wysiadywali w dołach, wykopanych gdzieś w zakamarku, pod słomą, konie odprowadzali do lasu. Albo pieniądze. Boże, jak one wyczerpywały krwawą pracę! Za cenami nikt nadążyć nie mógł. Bywało, sprzedasz cielę dzisiaj, a jutro za te pieniądze pudełka zapałek nie kupisz. I jakich to nie było! Katarzynki, kierenki, mikołajówki, karbowańce, ruble… Dochodziło do tego, że w workach je, jak słomę, nosili! A później, kiedy zaczęli gospodarować komitetczycy, ziemię bez końca dzielić zaczęli… Ugnoisz, wyrobisz, a ją wiosną innemu oddadzą, i takiemu, co ani orać, ani siać nie będzie! I komu to nie trzeba było dogadzać, kogo nie prosić, samogonu ćwiartkami nie stawiać! Prawem, prawdą niczego osiągnąć nie można było — rządzili we wsi trzy-cztery osoby, które mogły puścić z torbami po świecie, wsadzić do więzienia. Czekali, myśleli, minie i to, jak mijało wiele innych rzeczy, a nagle — kołchozy! Zapisz się, oddaj swoją krwawą pracę! Ale komu, za co?! Hołowczenko, kiedy koń zdechł, gnojówkę taczką sam pod jęczmień wywoził, — a Bażajko z głodu spuchł, ale nie wywiezie! On i w pole, dopóki słońce w plecy nie przypiecze, nie wyjdzie! To czyżby jemu, leniowi, dobrowolnie, na jednym wniosku, oddać wszystko? — Dolać jeszcze, mamo? — zapytał Martyn. — Ha? — nie zrozumiała matka, ale od razu pojęła i uśmiechnęła się. Gospodarz. Teraz i ona może poleżeć. Cielaczkowi słomy podścielił, owieczkom sianka dał, siary udoił, pójło krowie przygotował, prosiakowi wyniósł. Od razu nie podniesie, to po trochu wynosi: najpierw puste wiaderko, potem pójło w wiadrze. Przypomniała sobie, że dziewczynka Martynowi się nie spodobała, i znów się uśmiechnęła. Wyrośnie! Sam czerwony, pomarszczony, brzydki, niewielki, jak łyżka, był, a teraz spójrz, jaki wyrósł! — Nie zginiemy! — rzekła wesoło. — Mleczko się pojawiło, pomocnicy rosną. — I ja pomocnicą będę! Gwiazdeczce (cielątko już tak nazwali) trawkę latem rwać będę. Dziewczynkę bawić będę, prawda, mamo? — zagadała Marijka. — Oczywiście, oczywiście — odpowiedziała matka, — ty już jesteś mądrą dziewczynką! Wszystkim zrobiło się dobrze, wszyscy się cieszyli, i Mykołka się radował. Patrząc na innych, próbując z ruchu warg odgadnąć, o czym mowa, sam próbował zacząć mówić. — A-a-a! M-m-m? — pokazywał na chlew. On z Marijką już trzy razy biegł na cielątko popatrzeć i za każdym razem zauważał u niego coś nowego, o czym Marijka natychmiast opowiadała: “Jeszcze ono ma jedną raciczkę białą. Ja nie zauważyłam, a Mykołka zobaczył”. I teraz, widząc, jak Mykołka szybko je, Martyn już wiedział, że śpieszy się znowu biec do cielątka! Ale im nawet zjeść nie dali. Zaskrzypiały drzwi, w sieniach dała się słyszeć głośna rozmowa, rozległ się tupot ciężkich butów, i do chaty wwalili się Redźka, Nazar Drużba, Tymko Mazurenko, Waśka Sawczuk, Jakiw Dowbnia… Idą, walą tłumem! I uzbrojeni. Redźka ma nagan. Waśka Sawczuk i Jakiw Dowbnia z karabinami, aktywiści mają szupki: długie, ostre, niczym kozackie piki, żelazne pręty! Napchało się ich do sieni, chaty i wciąż idą, idą. Wchodzą, jak do stodoły, nikt czapki nie zdejmuje, nie wita się. Zamilkły, zastygły z otwartymi ustami dzieci. Zatrzymały się w pół drogi łyżki, wycieka niedoniesiony do ust kulesz. — A-a-a… mać! — zagrzmiał nagle wyborną wiązanką Petro Nożenko, przykucając i łapiąc się za głowę. Zapomniał, że sufit niski, wyprostował się za progiem w pełnym wzroście i wyrżnął czubkiem głowy. — Dywersję robisz? — groźnie zmarszczył się Redźka. — Ha-ha-ha! — podchwyciła brygada żart przełożonego. — Ua-a… Ua-a, — zapiszczało dziecko. — Płodzisz się? Rozmnażasz? — pogardliwie zmrużył oczy Redźka. — Lepiej o oddaniu chleba pomyślałabyś! Teraz nikt się nie śmiał. I matka, i komniezamy, i dzieci zrozumieli, że żarty się skończyły. Matka poruszyła się, podniosła niby, jednak skuliła się z bólu i skłoniła na poduszkę. — Synku — zawołała Martyn. — W skrzyni leży biała chusteczka, tam są kwitki. Wyjmij, pokaż im. My wykonaliśmy wszystkie dostawy. Dwa razy wykonaliśmy! Martyn zsunął się z ławy, rzucił się do skrzyni, ale Redźka machnięciem ręki zatrzymał go: — My nie po kwitki! My po nadwyżki! Musisz oddać pięć centnarów pszenicy! Matka gorzko się uśmiechnęła: — Nadwyżki. Pięć centnarów! Nam samym choć z torbami idź! Ziemniaki dawno mieszamy, dynie, buraki, łupiny suszymy! — Ty to zostaw! Pytam: dobrowolnie chleb będziesz oddawać? — groźnie wyprostował się Redźka. — Nie wierzycie, sami patrzcie — rzekła matka. — Ta-a-ak! Nie chcesz dobrowolnie? — zaczął kiwać głową Redźka, nieprzytomny z wściekłości. — Mówię, gorzej będzie. Siłą — gorzej! Matka nie rozumiała. Nie wiedziała ona, że wódz uczył łączyć przekonywanie z przymusem. Nie wiedziała, że z bronią chodzili nie dla postrachu. Za to Redźka znał swoje uprawnienia. On wszystko mógł, i zabić też! Byle tylko powód był. I strażnik w więzieniu nie mógł po prostu wejść do celi i zastrzelić więźnia, ale wyprowadzić tego więźnia za bramę i zabić z bliska, powołując się na “próbę ucieczki”, było dla niego łatwą sprawą. Za zabójstwa “przy próbie” osąd był prosty, tutaj można i osobiste rachunki wyrównywać. Wyrównywał i Redźka. — Ta Tak! — przebiegł on wzrokiem brygadę, a ci bez słów zrozumieli, rzucili się do wykonania. A Redźka ucichł. Usiadł na ławce, wyciągnął tytoń i, złowieszczo się uśmiechając, zaczął kręcić skręta. Przewodniczący rady wiejskiej! Gospodarz! I demokracja, i zebrania, i lud działały, ale praktycznie rządził, odpowiadał za wszystko on jeden! I te słowa wodza zapamiętał bardzo mocno, na zawsze. Tak, on swój — korżowski, tak samo, jak inni, w dziecięce lata jako pastuch w polu biegał, za to obecnie jego władza! To i po ubraniu widać, wyprawiony kożuszek, kozackie bryczesy, buty ze skrzypieniem, dziarsko załamana, na bok zsunięta czapka z szarego karakułu. On — naczelnik, i wola, i władza jego! Nie ma teraz na wsi siły przeciwko niemu! On wszystko może! Żonę swoją znudzoną — zabił! Wszyscy sąsiedzi słyszeli, jak on ją butami, niczym glinę miesił, a kto donosić poszedł? Nikt. Dlatego że zasłużony on! Nazwisko jego w mieście na ścianie byłego Pałacu Pracy napisane! On papier ma: „Przebywał w oddziale bojowym młodzieży robotniczej III Międzynarodówki, wielokrotnie brał udział w tłumieniu kontrrewolucyjnych wystąpień w guberni”. On szalał straszliwie. Nikt bardziej od niego w tamtych czasach kupców i popów za miasto nie wywiózł! U niego i teraz ręka nie zadrży i napluć mu na prawa! Dla niego prawo — słowa wodza: „My zawsze mamy rację, dlatego że my — władza”. Wspomniawszy, jak Knysz groził skargą, on pogardliwie się uśmiechnął. Nie wie Knysz, że skarga mu na korzyść, że sekretarz komitetu rejonowego niejednego przewodniczącego rady wiejskiej na naradach przy całym ludzie dla przykładu za to właśnie zdejmował, że skarg na niego nie pisali. Nie słyszał Knysz słów pierwszego: „Kontrze pobłażasz?! Słoneczkiem swojej władzy ją grzejesz i nie skarżą się oni, żyją?!” „Idź skarżyć się, idź!” — powiedział on sam do siebie i myślą wracając do kancelarii, gdzie on nocą komnezamy szkolił, zadowolony zaczął się uśmiechać. Nożenko po prostu się pogubił, kiedy on go przed wszystkimi na baczność postawił i zaczął dopytywać: „Kto ty, towarzyszu Nożenko, jesteś? Co ty dla władzy radzieckiej zrobiłeś? Ilu kułaków zniszczyłeś?! Bandytów ilu zabiłeś?!” Nożenko się pogubił, a on go, mądralę, czyścił, czyścił, potem hajda na całe zebranie „Prawdę” czytać, nienawiści klasowej wszystkich nauczać, na kułaka i „indusa” szczuć. Jemu w rejonie czytali o tym, jak „zakopywali chleb w ziemię”, i on im o tym samym czytał. Wielki, na dwie kolumny artykuł, ale słuchali, słowa nie mówili. Kiedy zaś on, Możliwe, że o tym unikatowym moskiewskim wydaniu autobiograficznej powieści Nikanora Kowala „Kruszyłowka trzydziestego roku”, poświęconej hołodomorowi i kolektywizacji na Ukrainie, jeszcze nikt u nas nie wspominał. A w Rosji, jakkolwiek dziwnie, ona już drukowana trzykrotnie: po raz pierwszy w czasopiśmie „Grani” za 1996 rok oraz dwoma osobnymi wydaniami w 2000 i 2010 roku. Nakład ostatniej publikacji dla Rosji nieznaczny: zaledwie dwa tysiące egzemplarzy. Autor powieści urodził się w 1922 roku we wsi Majdan-Litynecki, obecnie Jabłuniwka w rejonie lityńskim na Winnicczyźnie. Zmarł w 2000. Oficer zawodowy, tłumacz wojskowy, uczestnik II wojny światowej. Po wojnie żył w Rosji, w Kałudze. Czy zamierzał zostać pisarzem? Pewnie nie. Ale jeszcze w młode lata poprzysiągł opowiedzieć prawdę o niesłychanym gwałcie nad ukraińską wsią, świadkiem i ofiarą którego był. I opowiedział, ukradkiem pisząc zakazaną książkę wiele lat. To była podziemna praca. Pisał nocami. Ukrywał się z rękopisem, dwukrotnie go niszczył, bojąc się rewizji. Darł napisane, bo ono nie zadowalało go, uczył się i uczył pisarskiego rzemiosła, gromadził wielką własną bibliotekę, opanowywał rosyjski język literacki i wreszcie w nowych warunkach politycznych zaczął kolejno rozsyłać swoją pracę do redakcji czasopism. Lecz na próżno! Potężna demaskatorska siła rękopisu przerażała redaktorów. Jakoś wędrujący tekst Nikanora Kowala trafił do rąk Aleksandra Sołżenicyna. Ten zainteresował się przeczytanym, nadał mu swój tytuł i pomógł z publikacją. Autor już przed śmiercią potrzymał makiety przyszłej książki w rękach, twardo wiedząc, że wkrótce ona pojawi się drukiem, i po raz kolejny odczytując na pierwszej stronie drogie dla niego słowa: „Olianie Makariwnie, matce mojej, zamęczonej kolektywizacją, dedykuję”. Główny bohater powieści, nastolatek Martyn — to on sam, matkę nazwał Kateryną, rodzinę swoją — Hołowczenkami. Oto i cały wymysł. Reszta — prawda, która podczas czytania wydaje się niewiarygodna. Czymże różni się powieść Nikanora Kowala od wielu innych wydań na ten temat? Moim zdaniem, przede wszystkim szczegółami — wyjątkowo prawdziwymi, tragicznie przeżytymi, bezpretensjonalnie i szczerze, z bólem odtworzonymi, które składają obraz jakby jakiegoś pierwotnego ludzkiego okrucieństwa. Nie mając zamiaru dawać w tym słowie wstępnym szerszej oceny powieści, zwrócę uwagę czytelników na to, że Nikanor Kowal donosi do nas jeszcze i taką gorzką prawdę: hołodomor na Ukrainie tworzyli nie tylko ludzie (czyż ludzie?) o nieukraińskich nazwiskach, ale i swoi, współmieszkańcy wsi, sąsiedzi, nawet krewni. I o tym zapominać nie należy. Moskwa cudzymi rękami żar zagarniała. Cudzymi, ale naszymi. Ile w ukraińskiej historii tragicznego, popełnionego własnymi rękami! A dzisiaj czyż nie tak?.. Proponuję uwadze czytelników „Słowa Proświty” jeden z początkowych rozdziałów powieści we własnym przekładzie z przekonaniem, że to dzieło należy również do historii ukraińskiej literatury, choć i tworzone w języku rosyjskim.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn