Strona · s. 10strona oryginału ↗
Ciąg dalszy artykułu «1. Moskalofilstwo Lwowa: historia», s. 6
1. Moskalofilstwo Lwowa: historia
Слово Просвіти, №47 за 2017 рік
Iryna FARION. Ciąg dalszy. Początek na str. 6. I to wbrew temu, że kijowska metropolia prawosławna była kanonicznie podporządkowana Patriarchatowi Konstantynopolitańskiemu. W liście do moskiewskiego zwierzchnika cerkwi I. Kopyński w 1622 roku nazywa siebie biskupem i egzarchą Małej Rosji, a adresata — po raz pierwszy patriarchą Wielkiej i Małej Rosji: „…kir Filaretu […] patriarchu Wielikoj i Małoj Rossii…”, „…Isaija Kopinskij, jepiskop i eksarch Małoj Rossii, rukoju włastnoju” [WUR I, s. 27—28]. Do używania tego terminu zachęcili także greccy hierarchowie: „Grecy nazwali Ukrainę Małą Rusią, czyli częścią Wielkiej Rusi, albo Moskowszczyzny. To, że Grecy stworzyli w Moskwie patriarchat — też było jej na korzyść, bo postawiło ją wyżej od Kijowa” [Błażejowski 2010, s. 29].
4. Druga połowa XIX wieku — wybuch moskalofilstwa spowodowany zwątpieniem we własne siły narodowe. W tym okresie moskalofilstwo jest przede wszystkim nurtem językowo-literackim, który obok kierunku cerkiewnego stał się podstawą dla dalszego ruchu politycznego. Powszechnie znana jest rola „Rusałki Dniestrowej” (1837) i Ruskiej Trójcy — M. Szaszkewycza (1811—1843), I. Wahyłewycza (1811—1866) i J. Hołowackiego — w kształtowaniu narodowej świadomości Galicji, a przede wszystkim Lwowa. Jednak to właśnie pobratymcy M. Szaszkewycza, I. Wahyłewycz i J. Hołowacki, zdradzili ukraińską ideę narodową: „Było to jakby jakieś przekleństwo nad galicyjską ziemią, że dwaj ludzie, którzy budzili ją ze snu, skończyli nie tyle zwątpieniem, co zdradą swoich najlepszych marzeń, wyhodowanych w młodości, wyśnionych pośród prześladowań i tułaczki” [Studynśkyj 1935, s. 190]. Jeśli I. Wahyłewycz, mimo swoich niezaprzeczalnych i poważnych zasług naukowych w dziedzinie językoznawstwa, etnografii i folklorystyki, poszedł służyć Polakom i stanął na czele krótkotrwałego organu spolonizowanych Ukraińców „Dnewnyk ruskyj” (1848 r. we Lwowie), którego hasło polegało na jednoczeniu Polaków i Ukraińców (zwłaszcza polskojęzycznych) jako jednego (!) narodu w składzie Polski, to J. Hołowacki, mimo swoich możliwości jako profesora katedry literatury ruskiej na Uniwersytecie Lwowskim, stał się wyrazistym przedstawicielem intelektualnego obozu moskalofilskiego. Wybór J. Hołowackiego, naukowca z solidnymi badaniami w dziedzinie ukrainoznawstwa [Lesiuk 2014, s. 80—89], jest tym bardziej cyniczny, że w czasie rewolucji 1848 roku był on symbolem ukraińskiej tożsamości, przede wszystkim dzięki swojemu bardzo postępowemu artykułowi pod znamiennym pseudonimem Hawryło Rusyn „Stanowisko Rusinów w Galicji” (1846 r.), który jest absolutnie skierowany w stronę teraźniejszości: „Przede wszystkim brakuje ruskiemu narodowi zdolnych kierowników i przywódców, centrum i organicznego związku poszczególnych części, a wykształconym Rusinom — niezbędnej siły moralnej, znajomości sprawy, miłości do ojczyzny i poświęcenia. Naród rozczłonkowany, przygnębiony i ledwie wegetuje bez samoświadomości, a jego wodze, zdenacjonalizowani i obcy mu, spokojnie usypiają go dalej w tym śnie” [Rusałka Dnistrowa 1989, s. 248—249]. W październiku tego samego roku staje się on jednym z najaktywniejszych uczestników pierwszego zjazdu działaczy ukraińskiej kultury, oświaty i nauki we Lwowie, gdzie występuje z błyskotliwą mową o językowo-etnicznej jedności wszystkich gałęzi narodu ukraińskiego (artykuł „Rozprawa o języku południoworuskim i jego narzeczach” z epigrafem Szafaryka: „Naród, który uświadamia sobie znaczenie języka ojczystego dla swojego wyższego życia duchowego, a sam go porzuca i wyrzeka się, popełnia samobójstwo”) i w grudniu zostaje kierownikiem katedry literatury ukraińskiej (języka i literatury ukraińskiej) Uniwersytetu Lwowskiego [Steblij 2011, s. 78—79; Petrasz 1996, s. 94]. Znamienne, że rozważając propozycję objęcia redakcji oficjalnego ukraińskojęzycznego czasopisma we Lwowie, Hołowacki w jednym z listów wyraża kluczowe sądy światopoglądowe, których wyrzeknie się już za rok: „...tylko boję się, czy nie trzeba by w razie czego wyrzec się kiedyś swojego przekonania, swojego prawego stanowiska jako Rusin, podsuwać się pod jakiś nie nasz sztandar, zdradzić tę chorągiew, której przysięgałem nie teraz, nie przed urzędem jakimś ludzkim, ale jeszcze wtedy, kiedy przyszedłem do świadomości, przed sumieniem, przed Bogiem, przed sądem rodu swojego. Tej barwy boję się zdradzić i tej barwy nie zdejmę za nic, nie sprzedam za żadne zaszczyty” [Steblij 2011, s. 80]. Co zatem stało się przyczyną tego strasznego odstępstwa od własnego sumienia „jako Rusina”? Dlaczego stracił to, co absolutnie bezbłędnie sam jako Hawryło Rusyn określił dla dobra narodu: „siła moralna, znajomość sprawy, miłość do ojczyzny i poświęcenie”? Przede wszystkim okoliczności społeczno-polityczne, które na ludzi bez charakteru i słabych, mimo ich intelektu, mają wpływ podważający przekonania światopoglądowe i moralne. Wewnętrzny świat ich zasad jest znacznie słabszy od świata zewnętrznego. Dołączyły do tego osobiste wpływy moskalofilskiego greckokatolickiego działacza cerkiewnego M. Malynowskiego, reakcyjnego historyka-moskalofila D. Zubryckiego oraz moskiewskiego historyka M. Pogodina — ideologa rosyjskiego panslawizmu. Po rewolucji „Wiosny Ludów” 1848 roku nastała kontrrewolucja, która ostatecznie zapanowała po wezwaniu Austriaków do Rosji o stłumienie rewolucji na Węgrzech. W rezultacie latem 1851 roku rozwiązano Główną Radę Ruską i na dziesięciolecia zapanował stary system austriackiego absolutyzmu, który uruchomił z nową siłą polskie procesy kolonizacyjne we Lwowie. Dopiero co odrodzona, słaba i chwiejna wiara Rusinów (Ukraińców) w siebie, zwłaszcza intelektualno-duchowego przywództwa, doznała krachu: „Oni stracili wiarę, by nasz naród własnymi siłami mógł kiedykolwiek dorównać Polakom, ogarnął ich strach, że Polacy gotowi są nasz naród całkowicie spolonizować” [Łozynśkyj 1994, s. 7]. Nie mając sił moralno-duchowych i ekonomicznych, by wytrzymać przed polskim naciskiem, wzmocnionym pozorną austriacką neutralnością w polsko-ukraińskim konflikcie, te wysokie warstwy ukraińskiego społeczeństwa, duchowieństwo i intelektualiści, szukali ratunku w rzekomo jednowierczej Rosji i rzekomo spokrewnionym z nią języku. Niedojrzałość narodowej samoświadomości, obce państwo austriackie, silny polski ucisk i w konsekwencji depresja polityczna w czasie porewolucyjnym oraz restauracja austriackiego absolutyzmu w latach 1849—1859 doprowadziły do gwałtownego rozwoju moskalofilstwa we Lwowie (jak i w Galicji, na Bukowinie, na Zakarpaciu). Podkreślmy, że moskalofilstwo zrodziło się w środowisku właśnie ukraińskiej inteligencji [Suchyj 1998, s. 116]. W gazecie „Słowo” w 1866 roku (redaktor B. Dydyćkyj) otwarcie ogłoszono kurs na zjednoczenie z Rosją: „...nasz naród i naród rosyjski, to jeden naród, a nasz język i język rosyjski, to jeden język” [Łozynśkyj 1994, s. 8] (porównaj z konstatacją J. Boreckiego jeszcze z 1621 roku w „Protestacji”). Nieustanne subwencje pieniężne z Rosji na sferę informacyjno-wydawniczą oraz naukowo-oświatową jedynie maksymalnie wzmacniały tę nową zależność. Absolutna większość lwowskiej tak zwanej inteligencji oraz ówczesne przywództwo Kościoła greckokatolickiego zmoskalofilczyły się! Stąd ich liczne instytucje: Instytut Stauropigialny, Dom Narodowy we Lwowie, Galicyjsko-Ruska Macierz, Towarzystwo im. Kaczkowskiego, czasopisma „Słowo”, „Russkaja Rada”, „Nauka”, „Hałyczanyn”, „Prołom” i inne. Zatem J. Hołowacki, który miał wszelkie możliwości, by na uniwersytecie wykładać literaturę ukraińską, przekształcił się w nudnego, zwątpionego uczonego: „...w tym czasie w jego duszy już przygasły dawne ideały, a w sercu nie zostało ani zapału, ani wiary [...]. Wielkie możliwości zostały utracone na zawsze” [Petrasz 1996, s. 101]. Wskaźnikiem tej zdrady i zwątpienia w zdolność Ukraińców do samodzielnego rozwoju od razu stał się JĘZYK. Od 1851 roku przechodzi on w swojej działalności dydaktycznej na katedrze języka ukraińskiego (dla tego języka została stworzona!) z języka ludowego na osławione „jazyczije” — hybrydową mieszaninę cerkiewnosłowiańskiego, staroukraińskiego i innych języków, bo jakoby „nie na wątłym drzewie samego prostego języka zbudujemy świątynię narodowego oświecenia” [Petrasz 1996, s. 95]. Od 1866 roku ostatecznie wlewa się do obozu moskalofilów i zbiera datki „na wsparcie rosyjskiej sprawy w Galicji”, co prowadzi do jego zwolnienia z uniwersytetu, gdzie zdążył być i dziekanem (1858—1859), i rektorem (1864), czyli miał wyjątkowe możliwości, by rozwinąć kolosalną pracę nad rozwojem ukraińskiego języka ludowego... Po przeprowadzce z rodziną do Rosji staje na czele „Archeograficznej komisji do rozpatrywania dawnych aktów”, systematycznie pisze do galicyjskich, finansowanych z Rosji moskalofilskich organów „Słowo”, „Prołom”, „Besieda”, „Strachopud”. W tym ostatnim w latach 1887—1888 publikuje upokarzający dla Ukraińców utwór rzekomo autorstwa Markijana Szaszkewycza „Ne/Ovidii Heroides” („Posłanie”)
Markijana do swoich proświtnych interpretatorów”), który poraża swoim cynizmem. Obok zjadliwej pogardy dla wszystkiego, co ukraińskie (najbardziej nienawidzą tego, co zdradzili!), w szczególności hetmanów I. Mazepy i I. Wyhowskiego, wyśmiewa on jeszcze fonetyczną pisownię swojego dawnego towarzysza M. Szaszkewycza w jego własnym imieniu… [Studynśkyj 1935, s. 199—201]. Jak świadczą współcześni, u schyłku życia Hołowackyj rzekomo gorzko żałował swojej zdrady, obwiniając o to ideowego ojca galicyjskiego moskalofilstwa, historyka Denysa Zubryćkiego, jednak wydaje się, że za ojcowskie przewinienie w pełni zapłaciły jego dzieci: syn Jarosław, śledczy sądowy, odebrał sobie życie; syn Wsewołod, znany ze swojego umiłowania wolności, nie mógł jako lekarz znaleźć pracy w Rosji; a córkę z powodów politycznych uwięziono w izolatce. Prośba do cara o ułaskawienie pozostała bez odpowiedzi. Ten cios moralny doprowadził do śmierci Hołowackiego. Według surowych i sprawiedliwych słów Iwana Franki, „przeżuło go i wypluło galicyjskie moskalofilstwo” [Petrasz 1996, s. 105]. Słusznie zauważał I. Franko, że moskalofilstwo to w rzeczywistości „głęboki problem psychologiczny” i rozpatrywał go na przykładzie życia znanego moskalofila we Lwowie I. Naumowycza (1826—1891) — proboszcza w powiecie zbaraskim, pisarza i posła do Sejmu Krajowego (1861—1866), który w 1876 r. nawrócił na prawosławie całą wieś i oświadczył w sejmie, że książkowy język moskiewski to w rzeczywistości ruski, stworzony przez Rusinów. Przyjmując książkowy język moskiewski, odzyskujemy własną własność. Jednak i ten działacz o rozdwojonej duszy („dwujęzyczność i dwulicowość”), „zobaczywszy tam (kiedy przeprowadził się do Rosji — I. F.), że jego marzenia o rosyjskim raju opierały się na iluzjach, odwołał całe swoje życie — zażył truciznę” [Franko 2006, s. 557]. 5. Od XX w. do III tysiąclecia: od moskalofilstwa „nowokursników” do hybrydowego moskalofilstwa „jedyna kraina — jedinaja strana”. Do lat 80. XIX wieku moskalofilstwo, mimo narodzin narodowstwa w latach 60., było wiodącą siłą Lwowa (jak i całej Ukrainy Zachodniej), która poruszała się z z góry zaprogramowanymi klęskowymi hasłami orientacji na obcego: „Lepiej utopić się w rosyjskim morzu, niż w polskiej kałuży” albo „Wróg mojego wroga to mój przyjaciel”. Konfrontacja między Ukraińcami a Polakami, wrogie stosunki Polski i Rosji (ale całkowicie zgodne w niedopuszczeniu ukraińskiego separatyzmu), zwłaszcza po powstaniu 1863 roku, przegrana Austrii w wojnie austriacko-pruskiej 1866 roku i rzekomo nieuchronny podział Austrii, jak niegdyś Polski, a za tym i wyimaginowane przyłączenie Galicji do Rosji — wszystkie te obiektywne okoliczności historyczne oraz subiektywne lęki, brak woli i wiary we własne siły narodowe (czyli czynnik mentalny) werbowały coraz to nowych zwolenników orientacji na Moskwę… Na początku XX wieku na partie prorosyjskie w wyborach głosował niemal co trzeci Ukrainiec Wschodniej Galicji! Jednak najciemniej jest przed świtem. Pierwsza wojna światowa stała się początkiem ekipy pogrzebowej prorosyjskich nastrojów, w tym we Lwowie. Moskalofile podzielili się na „starorusów” i „nowokursników” (od „nowego kursu” na przyswojenie „nowoczesnej rosyjskiej tożsamości”), z których ci ostatni na czele z W. Dudykewyczem i in. stanęli na pozycjach pełnej narodowo-politycznej jedności z Rosją i przyjęcia rosyjskiego języka literackiego. Kiedy 21 sierpnia 1914 roku wojska rosyjskie wkroczyły do Lwowa, to mianowany przez Rosję generał-gubernator Galicji hrabia G. Bobrinski jasno wyraził swój program działań: „Wschodnia Galicja i Łemkowszczyzna od wieków są rdzenną częścią jednej wielkiej Rusi; na tych ziemiach rdzenna ludność zawsze była rosyjska, ich ustrój zatem musi być oparty na rosyjskich zasadach. Będę wprowadzał tutaj język rosyjski, prawo i ustrój” [Kubajczuk 2004, s. 61]. Swoje uprawnienia do wykorzenienia Ukrainy w Galicji Bobrinski podzielił z „Ruską Radą Narodową” pod przewodnictwem pochodzącego z greckokatolickiej rodziny kapłańskiej ze Stanisławowa, posła do Sejmu Krajowego W. Dudykewycza, który wraz z innymi miejscowymi wyrazistymi moskalofilami S. Bandasiukiem i J. Jaworśkym przyjechali do Lwowa w taborze armii rosyjskiej. Przypomnę, przy okazji, jak w taborze moskiewskiej armii na czele rzekomo zbrojnych sił radzieckiej Ukraińskiej Republiki Ludowej przyjechał do Kijowa wraz z rosyjskim generałem Murawjowem nikczemny syn wielkiego ojca J. Kociubynśkyj w styczniu 1918 roku, aby rozstrzelać każdego, kto mówił w Kijowie po ukraińsku i był ubrany w wyszywaną koszulę… Czyli piąta kolumna w działaniu: zewnętrzny wróg zwycięża tylko wtedy, gdy wewnętrzny pomaga. Skutkiem tego moskiewskiego najazdu na Lwów i żarliwych oczekiwań miejscowych moskalofilów stało się zamknięcie wszystkich ukraińskich szkół, towarzystwa „Proświta”, aresztowania Galicjan i wywózki ich na Sybir oraz, oczywiście, zainicjowano kursy języka rosyjskiego dla nauczycieli i drukowanie podręczników w języku rosyjskim… Jednak odwrót armii rosyjskiej w kwietniu 1915 roku doprowadził do emigracji wielu moskalofilów do Rosji, gdzie wielu z nich rozczarowało się ideologią moskalofilstwa i z czasem brało udział w ukraińskich zmaganiach narodowowyzwoleńczych 1917—1921 lat. Natomiast W. Dudykewycz, który uciekł do Rosji, jak i inny zdrajca po drugiej stronie Zbrucza J. Kociubynśkyj, zostali rozstrzelani przez ich własną wyhodowaną władzę — moskiewskich bolszewików: Dudykewycza bolszewicy rozstrzelali w więzieniu w Taszkencie w 1922 roku (według innych danych zmarł w więzieniu), a J. Kociubynśkiego zabito 8 marca 1937 roku jako przywódcę kontrrewolucyjnej organizacji trockistowskiej. W rezultacie bezpośredni i pośredni potomkowie lwowskich moskalofilów w czasach ZSRR w większości stali się radzieckofilami… Ciąg dalszy nastąpi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
