Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Dantejskie kręgi represji Ukrainy dwudziestolecia międzywojennego

Слово Просвіти, №47 за 2017 рік

Jurij KOWALIW, doktor habilitowany nauk filologicznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki. Zakończenie. Pocz. w nr 43, 44, 45 za 2017 r. Według wspomnień O. Olżycza, więzionego w Tiaczewie, „węgierski terror szalał bez hamulców przez kilka tygodni”. Wojna, przyniesiona na Karpacką Ukrainę przez węgierskich faszystów, miała wyraźny cel etnocydowy — likwidację ukraińskości na jej odwiecznych ziemiach. „Wystarczyło, żeby ktoś wskazał na mnie, że jestem Ukraińcem, a mogli mnie znowu aresztować” — wspomina J. Chymyneć, któremu udało się wyrwać z więzienia, podobnie jak M. Cyrskiemu, U. Samczukowi, O. Olżyczowi... Usuwano z obiegu książki J. Borszosza-Kumjatśkiego, W. Grendży-Dońskiego, Mykoły Bożuk, I. Kołosa, Marka Baraboli i innych pisarzy, natomiast zachęcano do rosyjskojęzycznej „twórczości” i działalności sztucznego Podkarpackiego Towarzystwa Nauk. Nie mogąc osiągnąć pełnej madziaryzacji Zakarpacia, Węgry wprowadzały prowokacyjne rusinstwo, popierane przez osławionych A. Brodija i S. Fencyka. Jednak dzięki niewiarygodnym wysiłkom byłych aktywistów „Proświty” i „Wspólnoty Nauczycielskiej” udało się zachować twórczy potencjał ukraińskości na zamordowanej przez Madziarów Srebrnej Ziemi w okresie II wojny światowej. Historyczne lekcje Karpackiej Ukrainy są niezaprzeczalne. Działania dyskryminacyjne zintensyfikowała również bolszewicka Moskwa, która zmuszona była tymczasowo ustąpić przed falą narodowo-świadomych ruchów w republikach związkowych, nazwanych „korenizacją”. Na Ukrainie proces ten znany jest jako ukrainizacja. Do takiego kroku partię komunistyczną skłonił krach nadziei na światową rewolucję, wewnątrzpartyjna walka, która odciągała od terenów kulturalnych, które władza radziecka stopniowo przekształcała w sektory gospodarki narodowej. Ukrainizację wspierali i realizowali głównie narodowi komuniści, którzy obalali prowokacyjną pseudoteorię „walki dwóch kultur”, popieraną przez drugiego sekretarza KC KP(b)U D. Lebiedia. Na podstawie uchwały Prezydium Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wykonawczego (30 kwietnia 1925 r.) zaczęła działać kierowana przez W. Czubara Wszechukraińska komisja ukrainizacji, która miała sferę swoich kompetencji zarówno w granicach USRR, jak i poza nimi (Kubań, Zielony Klin, Woroneszczyzna, Kobryńszczyzna itp.). Podsumowaniem jej pracy stała się „pisownia skrypnykiwska”, zatwierdzona przez M. Skrypnyka 6 września 1929 r., opracowana przez państwową Komisję do spraw opracowania zasad pisowni języka ukraińskiego. Uwzględniono w niej wyniki dyskusji między zwolennikami etnografizmu (uwzględnienie dialektów i archaizmów) oraz syntetyzmu (puryzm językowy), rozwiązano problem lingwistyczny, znormalizowano język literacki, wzbogacony żywą mową ludową, opracowano terminologię fachową. Było to wydarzenie o nadzwyczajnym znaczeniu w historii narodu ukraińskiego, kiedy najstarszy język wreszcie zyskał nie tylko naukowe, ale i narodowe zrozumienie jako kategoria ontologiczna, dzięki wielkiej pracy specjalistów — pierwszorzędnych filologów. Dzięki Bogu, że wtedy w tę sprawę nie mieszali się politycy, którzy czekali na swój odpowiedni moment. Nastąpiło rozszerzenie edukacji narodowej: 80% szkół początkowych i średnich, gdzie wcześniej panował język rosyjski, prowadziło nauczanie po ukraińsku. Ukrainizacja prasy sięgnęła 89%. Przeżywała potężny rozkwit literatura ukraińska, sztuka sceniczna i kinematografia. Chodzi o unikalną epokę odrodzenia kulturalnego Ukrainy, która objęła nie tylko wszystkie jej sfery artystyczne, lingwistyczne i etniczne, ale także stymulowała rozwój literatury i kultury mniejszości narodowych, które otwierały swoje polskie, rosyjskie, żydowskie, tatarskie, greckie, bułgarskie, rumuńskie szkoły, rozpowszechniały własne wydawnictwa periodyczne, tworzyły wyższe uczelnie, jak Polski Instytut Narodowy w Kijowie, Nowopołtawski żydowski instytut rolniczy itp. Jaki jeszcze kraj mógł pochwalić się wtedy (i dzisiaj) podobnymi sukcesami i tolerancyjnym stosunkiem do mniejszości narodowych? Chyba tylko międzywojenna Czechosłowacja. W międzywojennej Polsce, co prawda, działał Ukraiński Instytut Naukowy, ale z ograniczonymi prawami, wychodziła ukraińska prasa — pod czujnym okiem cenzury. Partia komunistyczna nie pozwalała rozwijać się jakimkolwiek tendencjom poza jej kontrolą. Pod hasłami „proletariackiego internacjonalizmu” i „przyjaźni narodów” zawsze ukrywała imperialny instynkt „trzeciego Rzymu”, neowałujewowskie intencje. Niepokoił ją rozmach ukrainizacji, podobnie jak psychotyp ukraińskiego chłopa, który stawiał opór niszczycielskiej polityce władzy radzieckiej, która ujarzmiła go totalnym głodem, zaludniając wymarłe wsie Doniecczyzny, Dniepropietrowszczyzny, Charkowszczyzny, Odeszczyzny, Kirowohradszczyzny eszelonami Rosjan, świadomie zakładając, podobnie jak polscy osadnicy czy rumuńscy oficerowie-„przesiedleńcy”, precedens demograficznego wypaczenia ukraińskiej przestrzeni życiowej, szerzenia „ruskiego miru”. Po usunięciu O. Szumskiego ze stanowiska narkoma oświaty USRR (1927), w 1930 r. zamknięto Centralne państwowe kursy języka ukraińskiego, w 1932 r. — ukraińskie szkoły wszystkich typów oraz wydawnictwa periodyczne poza granicami USRR. Strzał M. Chwylowego (13 maja 1933 r.) poświadczył krach narodowo-komunistycznych, w swej istocie borotbistycznych iluzji, doprowadził do samobójstwa M. Skrypnyka (7 lipca 1933 r.). Narkom odczuł w samobójstwie prozaika ostrzeżenie dla siebie. On jeszcze wierzył w komunistyczne fantomy, w perspektywę nieakceptowalnej dla dyktatury proletariatu ukrainizacji, skazanej na zwijanie i likwidację. Od samobójstwa byłego narkoma sprawiedliwości i oświaty minęło kilka miesięcy, by z komunisty przekształcił się w faszystę, co poświadcza gwałtowne zmiany w retoryce reżimu radzieckiego. Śmierć M. Skrypnyka miała też inne motywy. 23 lutego 1933 r. decyzją biura politycznego KC KP(b)U został on mianowany przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania USRR oraz zastępcą przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych USRR. Zwolnione stanowisko narkoma oświaty objął W. Zatoński. Obowiązki pierwszego zastępcy pełnił A. Chwyla, który nie zwlekając, na podstawie dopiero co sformowanej komisji do spraw sprawdzenia stanu na „froncie językowym”, przesłał do Biura Politycznego notatkę służbową w kwestiach językoznawstwa, oskarżając M. Skrypnyka o „burżuazyjno-nacjonalistyczną linię w kwestiach tworzenia ukraińskiej terminologii”. Od razu pojawił się artykuł „Wykorzenić, zniszczyć nacjonalistyczne korzenie na froncie językowym” zagorzałego partyjnego funkcjonariusza. Autor żądał natychmiastowego zaprzestania wydawania wszystkich słowników, przejrzenia ukraińskiej pisowni i terminologii, uzgodnienia ich z rosyjskimi, zapewnienia „dalszego rozwoju kultury radzieckiej na froncie językowym rzeczywiście bolszewickimi drogami, jak tego uczył nas Lenin, jak tego uczy nas Stalin” („Bilszowyk Ukrajiny”. — 1933. — nr 7—8). Specjalnie stworzone „lingwistyczne” grupy szybko zastąpiły „nacjonalistyczne” pojęcia niezdarnymi internacjonalizmami. 27 czerwca 1933 r. w charkowskim Domu Pracowników Oświaty A. Chwyla („Stan na froncie językowym”) dowodził, że Narkomos „pobłażał szkodliwym elementom” Instytutu Języka Naukowego przy Wszechukraińskiej Akademii Nauk, „prowadził swoją pożyteczną pracę dla petlurowców i szkodliwą dla robotników i chłopów kontrrewolucyjną pracę” („Komunist”. — 1933. — 29 czerwca). W ten sposób kształtowała się „opinia publiczna” o „skrypnykowszczyźnie”, zatwierdzona w dokumentach Biura Politycznego KC KP(b)U (7 lipca 1933 r.). Listopadowe połączone plenum KC i Centralnej Komisji Kontroli (1933) przyjęło rezolucję, w której potępiało „nacjonalistyczne odchylenie w szeregach partii, któremu przewodził M. O. Skrypnyk”, ogłoszony „wrogiem ludu”, co oznaczało likwidację ukrainizacji. „Demaskowanie” byłego ludowego komisarza oświaty rozwiązało ręce władzy radzieckiej, aby z systemu Narkomosu USRR „oczyścić” 2000 „nacjonalistycznych elementów”, 300 pracowników naukowych i redakcyjnych, represjonować bezpośrednich uczestników ukrainizacji (z 84 represjonowanych uczonych językoznawców zniszczono 62) oraz pisarzy-„towarzyszy podróży”, przede wszystkim uczestników dyskusji literackiej z lat 1925—1928. Pogromu doznał Naukowo-Badawczy Instytut Języka, który rzekomo zajmował się „wojowniczym programem ukraińskiego faszyzmu w językoznawstwie”. W zamian otworzyła się przestrzeń dla niezakłóconej rusyfikacji, zamaskowanej pod hasłem „proletariackiego internacjonalizmu”, co negatywnie odbiło się na literaturze pięknej i przyniosło wymowne rezultaty: kiedy w 1930 r. ukazało się 6 394 tytułów ukraińskich książek, to w 1937 — 2 566. Język ukraiński jako gwarancja narodowego bytu znalazł się dzięki niemałym wysiłkom partii komunistycznej w rzędzie drugorzędnych, „nieperspektywicznych”. Spełniała się gorzka przepowiednia M. Chwylowego, że „język ukraiński w najlepszym razie stanie się z obowiązkowego języka państwowego fakultatywnym”. Pisarze jedni z pierwszych poczuli trujący oddech lingwocydu już po likwidacji ukrainizacji na Kubaniu (1932), odbierając ją jako „prolog do likwidacji ukrainizacji na Ukrainie”, jako złowieszcze przeczucie „nieuchronności wyparcia kultury ukraińskiej przez rosyjską”. Potwierdziło się to na łamach gazety „Komunist” z 16 grudnia 1933 r., gdzie pojawił się artykuł redakcyjny „Wzmocnić kierownictwo budownictwem narodowo-kulturalnym”. Szybkim tempem przeredagowano i przyjęto nową „Ukraińską pisownię” (1933), czyli doszło do bezprecedensowego zniekształcenia „pisowni skrypnykowskiej”, podciągniętej pod rosyjskie wzorce dzięki mentalnie obcemu dla ukraińskości „wielkiemu filologowi” Naumowi Kaganowiczowi — bratu złowieszczego Ł. Kaganowicza. Wtedy też została założona „radziecko-rosyjska norma języka ukraińskiego”, która doprowadziła do lawinowego niszczenia autentycznej normy językowej. Podlegały natychmiastowemu zakazowi podręczniki i pomoce: „Gramatyka początkowa języka ukraińskiego” Ołeny Kuryło, „Kurs historii języka ukraińskiego. Wstęp i fonetyka” Je. Tymczenki, „Zarysy historii języka ukraińskiego” P. Buzuka, „Normy ukraińskiego języka literackiego” O. Syniawskiego, zbiorowe wydanie „Podwyższony kurs języka ukraińskiego” pod redakcją Ł. Bułachowskiego. Rozpoczęła się totalna niwelacja niebezpiecznej dla reżimu komunistycznego świadomości narodowej, dlatego pojawiło się postanowienie Rady Komisarzy Ludowych ZSRR i KC WKP(b) z 16 maja 1934 r. „O nauczaniu historii obywatelskiej”, komunikat Rady Komisarzy Ludowych ZSRR i KC WKP(b) z 27 stycznia 1936 r. „O podjęciu środków do stworzenia nowych podręczników historii”, w których nakładano tabu na adekwatne, nieklasowe rozumienie narodowej przeszłości narodów nierosyjskich. Gry z korenizacją zakończyła bezalternatywna decyzja październikowego plenum KC WKP(b) (1937) o pilnym wprowadzeniu języka rosyjskiego w szkołach mniejszości narodowych, co odbiło się echem w szowinistycznym postanowieniu KC KP(b)U „O reorganizacji szkół narodowych na Ukrainie” z 10 kwietnia 1938 r., w którym nauczanie w językach miejscowych ogłoszono „niecelowym i szkodliwym”, zakwalifikowano jako ogniska „burżuazyjno-nacjonalistycznego, antyradzieckiego wpływu na dzieci”. Praktyka lingwistycznej ksenofobii niepokoiła nawet niektórych komunistów, na przykład Nadieżdę Krupską, której wydawało się, że „zaczyna pokazywać rogi wielkomocarstwowy szowinizm”. W rzeczywistości czuł się on stale silny, co potwierdziło postanowienie Rady Komisarzy Ludowych ZSRR i KC WKP(b) „O obowiązkowej nauce języka rosyjskiego w szkołach republik narodowych i obwodów” z 13 marca 1938 r. Od razu pojawiło się wspólne postanowienie Rady Komisarzy Ludowych ZSRR i KC KP(b)U z 20 kwietnia „O obowiązkowej nauce języka rosyjskiego w nierosyjskich szkołach Ukrainy”. 8 maja została przyjęta specjalna decyzja Biura Politycznego KC KP(b)U „O ułożeniu nowej ukraińskiej pisowni”, która wykastrowała naturalny język ukraiński, całkowicie zaadaptowany pod rosyjski, świadczyła o niezakłóconej realizacji w USRR wypracowanej w Moskwie „polityki językowej”. Lawinowe niszczenie kultury narodowej bolszewicy cynicznie nazywali „walką o kulturę ukraińską” (I. Dziuba). Później P. Postyszew, bez cienia wstydu, oskarżał ukraińską inteligencję, jakoby hamowała proces budownictwa kulturalnego i stawiała „szalony opór ukrainizacji” („Komunist”. — 1935. — 6 marca). Partia komunistyczna jeszcze raz zademonstrowała umiejętność przerzucania własnych zbrodni na innych, często na ofiary swoich represji — aktywnych uczestników niebezpiecznego dla niej oporu narodowego. Organy władzy radzieckiej w USRR otrzymały odpowiednie sankcje bezpośrednio od J. Stalina na XVII zjeździe WKP(b), który podkreślił, że w przeciwieństwie do wielkomocarstwowego szowinizmu, „główne niebezpieczeństwo stanowi” „nacjonalizm miejscowy”, „z którym przestano walczyć i któremu dano w ten sposób rozrosnąć się do niebezpieczeństwa państwowego”. Instruktywne sformułowanie sekretarza generalnego podsumowało myśli partyjnych funkcjonariuszy, bo niemal dosłownie powtórzył słowa W. Zatońskiego, wypowiedziane na styczniowej sesji Wszechukraińskiej Akademii Nauk (1934), że „ukraiński nacjonalizm na danym etapie stał się głównym niebezpieczeństwem”. Dotyczyło to również języka ukraińskiego, skazanego także na „wielki terror”. Znajomość przeszłości jest potrzebna nie tylko dla zaspokojenia potrzeb gnoseologicznych, ale także dla przyswojenia dramatycznych, często tragicznych lekcji, aby nie powtarzać dawnych błędów, nie wpadać w nowe, w rzeczywistości analogiczne pułapki nie zawsze przychylnej ukraińskości rzeczywistości, znajdować adekwatną odpowiedź na jej surowe i nieubłagane wyzwania. Bardzo dobrze, że współczesna Ukraina po wielu „próbach i błędach” zaświadczyła o swoim państwowym myśleniu tolerancyjną ustawą „O oświacie”, która, niestety, wywołała falę sprzeciwu sąsiadów. Konflikt interpretacji w takiej sytuacji jest całkowicie pożądany, ale pod warunkiem, że oponenci słyszą siebie nawzajem, kiedy są zdolni zestawiać (nie przeciwstawiać) odmienne poglądy, aby na ich przecięciu znaleźć wspólną oś semantyczną, która może doprowadzić do poszukiwanej prawdy. Oczywiście, warto wymagać także od sąsiadów przestrzegania statusu mniejszości narodowych, zapisanego w ukraińskiej ustawie „O oświacie”, być stanowczym i konsekwentnym w swoich sądach podczas negocjacji z nimi. W końcu czas nie tylko wchodzić do historii, ale i być nią, być jej pełnowartościowym podmiotem, którego szanują. A poza tym, nie jestem politykiem, dlatego traktuję rzeczywistość jako filolog, jako historyk literatury, wychodząc z rozumienia, że ona, stawszy się suwerennym segmentem ludzkiego świata, jest nieodłączna od społeczeństwa, że między nimi istnieją bezpośrednie i zwrotne związki poprzez język jako podstawę bytu. W ukraińskiej przestrzeni takim był, jest i pozostaje język ukraiński, a on, według słów T. Szewczenki, „znać od Boga”. P. S. Jeszcze kilka uwag do ustawy „O oświacie” Ukrainy. W niej, mimo że skonstatowano prawa sensu oświatowo-językowego, jednak nie zapisano odpowiednich i niezbędnych obowiązków zarówno Ukraińców, jak i przedstawicieli mniejszości narodowych, nie nakreślono dróg, środków i mechanizmów realizacji tego dokumentu, nie uwzględniono stanu psycholingwistycznego i demograficznego na Ukrainie, gdzie przez stulecia panowały obcojęzyczne struktury, powodując deformację świadomości narodowej autochtonów, niszcząc kulturową i etnomentalną infrastrukturę rdzennego narodu. Dlatego do dziś mają słuszność spostrzeżenia B. Hrinczenki, sformułowane podczas jego polemiki z M. Drahomanowem (1892–1894): kiedy rozmawiamy po moskiewsku, to i myślimy po moskiewsku. Do tego można dodać: to i działamy po moskiewsku. Takie psychologiczne subtelności zawsze wykorzystywali i wykorzystują apologeci „ruskiego miru”, a także węgierskiego czy rumuńskiego. Lekceważą oni to, że ukraińska ustawa „O oświacie” broni wartości humanistycznych, szacunku do innego, podziela myśl o jedności świata w jego różnorodności, w szczególności językowej, przy zachowaniu decydującego statusu języka państwowego, bez którego Ukraina jest niemożliwa w sensie immanentnym.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn