Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Słowa, które nie umierają

Слово Просвіти, №47 за 2020 рік

W piętnastotomowym zbiorze dzieł Olesia Woli, który obecnie otrzymuje błogosławieństwo na wejście w świat, znajduje się różnorodna paleta artystyczna, a także los mistrza, którego ustami przemawia prawda i naród. Najboleśniejszą częścią jest dwuksiąg „Bezkrwawa wojna”. Ołeksandr KAWUNENKO 1. Przez dziecięcą łzę „Z wielkiego ucisku i udręki serca pisałem wam z obfitymi łzami nie po to, aby was zasmucić, lecz byście poznali miłość, jaką mam do was” – zdaje się, że słyszę te biblijne słowa z ust samego autora; widzę, jak Oles chwyta ból-żałobę w oczach cierpiących, nie będąc w stanie ukoić jej we własnej duszy. Szarpie duszę ta godzina sroga, zmarli spadają jak liście z gałęzi, bezgłośny płacz stoi we wsi za tymi, którzy opuścili świat… Teraz nie do zniesienia jest to nawet słyszeć, a im dane było to przeżyć. Żadne przestrogi i strachy nie powstrzymywały dobrotliwego pielgrzyma (choćby dla całkowicie uzasadnionego samozachowania), przeciwnie – zanurzały go w życie męczenników tak, że czuł się jednym z tych, których opowieści notował. Dlatego nie przypadkowym, jak to bywa u pisarzy, lecz wycierpianym, znakomitym dziełem Olesia Woli stała się narodowa epopeja „Bezkrwawa wojna” – o Hołodomorze 1932–1933 roku, tragedii wyniszczenia i bezpaństwowej tułaczki Ukraińców na przestrzeni minionego stulecia. Tysiące przerażających świadectw naocznych świadków tamtych przeklętych lat legły u podstaw opowieści, bezprecedensowej nie tylko w literaturze krajowej, ale i światowej. Aby chłonąć coraz bardziej palące historie tamtej niemiłosiernej epoki, Oles wyruszał w drogę; szedł wbrew groźbom „aktywistów”, przestrogom nie tylko kolegów, ale i własnej matki; szedł, mimo niepogody i ciemności, które zagradzały drogę, szedł i szedł, upadając i podnosząc się, i znów idąc krętymi, niebezpiecznymi ścieżkami – wydawało się, że nic nie mogło powstrzymać śmiałka. Wkraczał nieustraszenie w każdy kąt, gdzie jeszcze żyły widziadła-cienie, aby ukazać z cierpiących ust w wieczność spowiedzi nieśmiertelne. Na prezentacji węgierskojęzycznego przekładu powieści „Zawieja”, która odbyła się niedawno w Budapeszcie, Wola zaznaczył, że pierwszą osobą, która wzywała go do opowiedzenia prawdy o tamtych niemiłosiernych latach, była jego matka. „Pamiętam, przyszła z buraków, a ja już chodziłem do starszych klas szkoły, i mówi: »Synku, ty piszesz do gazety o przodownikach kołchozu, jak oni pracują. A ty napisz o głodzie«. Potem, chwilę pomyślawszy, smutno westchnęła i dodała: »Nie, na razie za wcześnie, bo nie dadzą ci nigdzie drogi«”. I opowiedziała, jak pojawiły się cztery krzyże pod dziką gruszą na ich podwórku, gdzie pochowano dziadka i siostry; jak czternastoletnia Marijka w kołchozie zarobiła sobie na czerwone buciki, a nie zdążyła ich ponosić, choć marzyła, by na Boże Narodzenie pochwalić się przed koleżankami. „Pokażcie mi je, mamo…” – ledwo słyszalnie poprosiła w przeddzień, ale nacieszyć się bucikami nie zdążyła: tak i zastygły w jej martwiejących dłoniach... Poznawanie ogólnonarodowej klęski Oles zaczynał od rodzinnych Wynnykiw i innych miejscowości swojego rodzinnego rejonu kozelszczyńskiego na Połtawszczyźnie. Breusiwka, Serdiuky, Ułyniwka, Ołeksandriwka, Rybałki, Wasyliwska, Telatnyky, Czeczuszynne, Ołeniwka, słoboda Sucha, gdzie urodził się Oles Honczar, wielki człowiek w ukraińskiej literaturze, który nie wypierał się chłopskich korzeni i na wszelkie sposoby wspierał swojego młodego imiennika. Dość często spotykali się w Kijowie, wspominali rodzinne strony i niezapomniane wydarzenia, rozmawiali o dniu dzisiejszym i przyszłym, o życiu w literaturze; podczas jednej z takich spokojnych, rozważnych rozmów Honczar poradził Saszkowi rozszerzenie geografii swoich dalekich od romantycznych podróży na całą Ukrainę, a z czasem niemal nalegał: „O wszystkim zapomnijcie, Olesiu: o śnie i odpoczynku, o spokoju duszy i dniu ułożonym – żyjcie jak na froncie, a książkę o trzydziestym trzecim napiszcie. Niech wiedzą potomni: kto, jak, za co i dlaczego męczył nasz ukraiński naród…”. Zagraniczni dziennikarze, którzy zebrali się na konferencji prasowej pisarza w węgierskiej stolicy, chcieli między innymi dowiedzieć się, kim on jest, Wola, z jakich myśli, świąt i dni powszednich, prawd i krzywd, sympatii i antypatii, z jakich odczuć i nastrojów utkany jest jego świat, jego los, biografia dobrotliwej, a zarazem buntowniczej natury, wrażliwej i obolałej duszy; wreszcie, jakie są jego relacje ze Słowem?.. Skłaniali gościa do szczerości granicznej, a to jest właśnie to, bez czego Oles nie wyobraża sobie komunikacji. Rozmowa płynęła długo i niespiesznie, rozszerzając swoje brzegi pytaniami, którym zdawało się nie być końca; jeśli zaś krótko, to życie, odpowiadał gość z Ukrainy, mija jak chwila i czasem urywa się tam, gdzie najmniej się spodziewasz. Rzeczywiście: w wielokrotnie czytanym przeze mnie dzienniku Woli przytoczone są przypadki, kiedy tylko cud, który ma imię Boga, tylko opatrzność Pańska wyrywała z biedy autora „Bezkrwawiej wojny”; śmierć z kosą w rękach goniła Olesia od dzieciństwa, za każdym razem niemal go doganiając i już jakby triumfując. Działo się to na sankach NIEPRZEMIJAJĄCE Autorowi narodowej epopei „Bezkrwawa wojna” Olesiowi Woli, przekonanemu, że najdokładniejszy pogląd na rzeczy daje pamięć. 1. Przedzimie 1933 roku Szalał Lucyfer: ten żywy, kto jeszcze nie umarł. Dzwon cerkiewny nie bije, nieszczęście-bieda wędruje. Wzdłuż dróg starcy i dzieci, dusze ich – w zaświatach. Prawdy-prawdeńki – nigdzie, wszystko, powiadają, wokół kwitnie. Rodzinna partia prowadzi, pogania KGB na Sybir, jak na egzekucję – gorzej niż zbrojni najeźdźcy. Komnezamowcy-brygady szaleją jak bestie, rodzinę za rodziną wyganiają z chat na zimę całą chłopską Ukrainę. 2. Listopad 2020 roku Wszystko to samo na starej planecie, i świta, i przygasa świat. W sercu nie mija trzydziesty trzeci, choć minęła niemal setka lat. Lud gasł skazany na zagładę, bezgłośny, był ziarnu, jak zbawieniu, rad. Do dzisiaj we mnie wojna bezkrwawa – za krwawe zgubniejsza stokroć. A co we wsiach, niedawno pięknych? Znowu stado wron kracze, i chaty chwieją się puste, jakby na zatracenie idąc. Cichną strzały z okopów, odbrzmiało Stalinowi „hura”, i nie chce wiedzieć Europa, że Ukraina-siostra umiera. Swój los zraniła o ciernie, Boży duch błaga, by zmartwychwstał. Co ją czeka – trzydziesty trzeci czy jeszcze podstępniejszy „postęp”? 2020 r. „karuzeli”, urządzonej przez znacznie starszych, pijanych samogonem winnikowskich łobuzów; niejednokrotnie – na BAM-ie: tonął, wpadłszy pod cienki lód syberyjskiej rzeki Czara, gdy śpieszył się do szkoły wieczorowej, gdzie wykładał literaturę; tamże, na Bajkalsko-Amurskiej Magistrali, kiedy – również cudem – uratował się przed przystawionymi do gardła bandyckimi nożami, a spadłszy z mostu, gdzie brygada montowała tor kolejowy, skończył na obrażeniach, choć bardzo ciężkich. Śmierć ścigała Wolę także w Kijowie, kiedy pracował jako konduktor w pociągach dalekobieżnych, a później zarabiał grosz na księgarskim targu Petriwka – sprzedawał cudze książki, by wydać własne. Tutaj zderzył się z rekieterami, bo „pisarz”, widzicie, odmówił płacenia haraczu, i to, zdawało się, było starcie nie na życie, a na śmierć… Zarabiał, żeby przeżyć, wycieńczał się do omdlenia, do rozpaczy, jednak rozpacz dla silnych jest jakby krótkotrwałym odpoczynkiem, po którym kontynuują swoją drogę. Oto i Wola dochował wierności Słowu; a gdyby przyszło „skonać”, to, jak obrazowo mówił klasyk – tylko w pracy, przekonanym, że jest ona zbawienna, a cel osiągalny, kiedy nie zdradzasz samego siebie. Tworzenie dla Olesia nie jest zabawką, nie jest hobby, choćby najbardziej pasjonującym, a terytorium ducha, bez którego nie wyobraża sobie swojego życia. Jeśli chodzi o wycieńczenie, to w sztuce z reguły istnieje tragiczna równowaga między bytem a twórczością, i za prawdziwe dzieło pisarz musi zapłacić odpowiednim ekwiwalentem własnego bytu. Przede wszystkim – zdrowiem. Wiecie, jaka jest „nagroda” Woli za pełną poświęcenia pracę? Dwa ostre zawały i pięć naczyniowych bajpasów; cieszy się, że obecnie jest w stanie odpowiadać na pytania dziennikarzy, bo nierzadko traci głos, a przed prezentacją „Zawirjuchy” w węgierskiej stolicy tak się denerwował, że błagał Boga, aby nie „siadła” dusza. Odpowiadać na pytanie, dlaczego nawet teraz na Ukrainie za temat Hołodomoru bierze się niewielu literatów, Oleś rozpoczął od myśli nieco paradoksalnej jak na pisarza, dalej ją wyjaśniając. – Kiedy coś piszesz, to jeszcze nie znaczy, że napisałeś: nie ja piszę, mną piszą. Początkowo i ja się wahałem, myśląc, że artystyczne odtworzenie głodu jest niemożliwe, bo to – niezwykle bolesny materiał. Nawet wymyślanie jakichś epizodów, jakichś zwrotów myśli dla mnie wygląda tak, jakbyś szedł przeciwko sumieniu i prawdzie. To już pisarstwo niższego rzędu, nomenklaturowe. A ja jestem zwolennikiem pisania według zasady „mocno, aż strach!”. To przede wszystkim Wasyl Stefanyk, nasz geniusz-nowelista. Oto dla mnie wzór! Takim jest Mychajło Kociubynski w jego „Małym grzeszniku”. Siła przejęcia była tak wielka, że w trzeciej klasie u nas dwaj mali chłopcy płakali. I ja razem z nimi. Bóg kocha trójcę”. Więc za przykładem klasyków Oleś Wola ukazał tragedię Hołodomoru głównie oczami dziesięcio-dwunastoletnich dzieci, aby przez dziecięcą łzę następowało katharsis naszych dusz. Wysłucha, na przykład, trzydziestu opowieści, i jeśli zrobi z nich dwie-trzy historie – czuł się szczęśliwy; ale te nowele musiały piec jak wulkaniczna magma. Tak wytworzyła się „Bezkrwawa wojna”, tak, w ciągu dwóch miesięcy, rodziła się „Zawirjucha”, a następnie pojawiła się druga część powieści o dalszych losach jej postaci, które wyrwały się z hołodomorowego piekła. Zamierzenia artysty potwierdzają jego czyny. Wola jest dumny z tego, że nawet w totalitarnych czasach zbierał świadectwa o Hołodomorze, „którego nie było”, według twierdzeń ówczesnych przywódców i ich popleczników-sługusów, wyszukiwał materiały archiwalne i dokumenty fotograficzne, aby ukazać prawdę, i tylko prawdę, o Hołodomorze 1933 roku; i obecnie, stworzywszy monumentalną epopeję narodową, powtarza dla siebie jak modlitwę, jak mantrę niemal codziennie: gdyby Ukraina nie wpadła pod sowiecką piętę, gdyby Moskwa nie rządziła, a było odrębne Państwo Ukraińskie, nigdy taka ogromna straszna tragedia by się nie wydarzyła. Jak dla mnie, tym właśnie silne jest to dzieło artystyczne, że nie ma w nim ani jednego słowa zmyślenia, każda spowiedź naocznych świadków ludobójstwa jest niepowtarzalna, znakowa, jak niepowtarzalne i znakowe są linie życia na dłoni człowieka, jak błaganie do Boga, jak ostatnie krzyki umierających w męczarniach. Kto ma oczy, ten zobaczy i zrozumie. Kto ma uszy, ten usłyszy. 2. „Nogi nie opuszczają strzemion…” Kto co zasieje w młodości, tak zbierze w starości – jakby o nim, moim pobratymcu, prorokował kiedyś wędrowny filozof Hryhorij Skoworoda. O nim, bo jeszcze od czasów studenckich Sasza Miszczenko zachwycał współstudentów pełnym poświęcenia służeniem Słowu; od tamtej pory miłością do niego niezdradliwą uświęcone są wszystkie jego utwory. Najpierw – „Bezkrwawa wojna”, nad którą nie przestawał pracować w najcięższych okolicznościach, uzupełniając, niejednokrotnie redagując, weryfikując każde słowo, i ukończył dopiero teraz. Skąd brał siłę, zwłaszcza w dojrzałości, naznaczonej zmęczeniem od przeżytego. I nawet teraz, przekroczywszy swoje drugie trzydziestopięciolecie, artysta nie daje swojemu Pegazowi się rozluźnić, twórcza moc jego jest wystarczająca, by poruszać się dalej, nie „opuszczać strzemion”. Siło moja ty młodzieńcza, Czemu żałośnie rozwiała się dawno? Na duszy mojej ciasne wędzidło, Nogi nie opuszczają strzemion, – powiada w jednym z „Ukraińskich katrenów”; z wysokości lat swoich uświadamia sobie, że choć nie ta już siła, ale wyścigi losu są nieustanne, i nieuchwytna dusza jego „to wulkanicznie kipi, to kwiatem delikatnie lśni” – takim otwiera się czytelnikowi w innym czterowierszu. Nadchodzi pora na przemyślenie stworzonego, a nie na robienie ostatecznych podsumowań. Dlatego, jak i wcześniej, Oleś Wola idzie do samego siebie, pamiętając, że wszystko na świecie – to czas i przypadek. A jeszcze – praca. Praca zawsze zwycięża. Z latami przekonał się, że strata czasu – najcięższa, i prawidłowo go wykorzystuje ten, kto wie, czego trzeba dochodzić, a czego unikać. W jednej z porównywalnie niedawnych notatek dziennikowych zaznaczył: „Patrzę, poruszam się naprzód, ile ducha starczy. Myślę, że nie przypadkiem wyciągają dni przyszłe obiecujące, niezdradliwe ręce swoje, niczym dawnemu wypróbowanemu przyjacielowi. Walczyłem, walczę i będę walczył, bo wierzę w mój ukraiński naród. Ja jeszcze zacznę się w sobie odnowionymi bryzgami śmiałości, i my rozkwitniemy razem z moją cierpliwą, oświeconą Bożym duchem i oporem przeciwko kłamstwu matką Ukrainą”.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn