Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

«Język to głos narodu». Do 85. rocznicy urodzin Borysa Olijnyka

Слово Просвіти, №47 за 2020 рік

dokąd nie zniknie. I daremne są próby powstrzymania tego procesu. Bo wtedy wspomniane problemy stają się przedmiotem kupna-sprzedaży swoistych spółdzielni ideologicznych [...]”. I w tym samym miejscu niestandardowa ocena panującego wówczas „internacjonalizmu”, który i dziś kultywuje na Ukrainie piąta kolumna pod maską słowiańskiego braterstwa, zaplątanego w „ruski mir”. „U nas zaczęły (? — W. B.) rozwijać się zjawiska przeciwne naturze, kiedy nihilistyczny stosunek do swojego, rodzimego, wydawał się niemal oznaką superinternacjonalizmu, szerokości natury i poglądów. Jeszcze raz doprecyzujmy — podkreśla ukraiński poeta — beznarodowy internacjonalizm to mistyka, filozofia niematerialistyczna, mit, który sprowadza młodego człowieka na manowce kosmopolityzmu, formuje psychologię legionisty, któremu wszystko jedno, w jakich krajach żyć, za kogo i przeciw komu walczyć, jaki system społeczno-polityczny wyznawać — byle dobrze płacili. Oto gdzie jest problem, szanowni towarzysze, którego korzenie tkwią w bezkorzenności”. (Czyż to nie odpowiedź na niesławną tezę obecnego gwaranta Konstytucji?!) I wniosek z tych pasaży: „A zatem nadanie językowi ukraińskiemu statusu państwowego będzie najwyższym przejawem mądrości państwowej [...]”. Kwestie języka ojczystego zawsze (!) były w centrum uwagi Borysa Olijnyka. To właśnie jemu powierzono kierowanie przygotowaniem ustawy i wygłoszenie referatu na sesji Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR w październiku 1989 roku, kiedy język ukraiński został ogłoszony jedynym językiem państwowym na terytorium Ukrainy. (Opublikowany pod tytułem „Język to głos narodu”). W nurcie niezwykle aktualnej rozmowy na łamach „Słowa Proświty” przytoczę niektóre tezy z tamtego referatu, wygłoszonego w sali, gdzie zasiadał jeszcze niby to jednomyślny „blok komunistów i bezpartyjnych”, naładowany owym „superinternacjonalizmem”. Oto jego daleki od urzędowego początek: „Język to nie po prostu dźwięki, wytworzone przez odpowiednie mięśnie odpowiednich organów. To głos narodu, o niepowtarzalnej barwie i intonacji, który jest jednym z czynników mechanizmu dziedzicznego, wyróżniającym tę czy inną wspólnotę w światowym wielogłosie jako samodzielną indywidualność. Utrata słuchu prowadzi do utraty barwy, a więc własnego głosu, co w ostatecznym rozrachunku niweluje naród jako niepowtarzalne, oryginalne zjawisko. Ponieważ zaś język, jako stanowa cecha samego pojęcia narodu, jest tą swoistą kartą perforowaną, w której zakodowana jest pamięć wszystkich pokoleń, historia narodu, jego rodowodowa ankieta, niezmienne wartości duchowe, prawa praprzodków, biorytmy instynktu narodowego, psychofizyczna struktura typu narodowego, to zrozumiałe, że utrata języka, z woli czy z niewoli, prowadzi do zniknięcia samego narodu. Niestety, deformacje okresu kultu i czasów zastoju, a zwłaszcza patologiczna teoria zlania się, zdeformowały leninowską politykę narodowościową swobodnego rozwoju wolnych narodów do tej granicy, kiedy, powiedzmy, na Ukrainie język ludności rdzennej zwęził się do potocznej gwary wsi, komunikacji jakiejś części inteligencji miasta, częściowego funkcjonowania w szkołach wiejskich i uczelniach humanistycznych i niemal całkowicie został wyparty z użytku naukowego, urzędowego i partyjnego kancelaryjnego”. „Nie zawadzi jeszcze raz przypomnieć niezaprzeczalną prawdę: język narodu, narodowości czy ich diaspory to kod genetyczny kultury narodowej, gwarancja odrębności i samozachowania. Zatem chodzi o trwałe zakorzenienie języka ukraińskiego w sferach życia społecznego, gdzie on obecnie działa, oraz o ożywienie go w tych obszarach użytku społecznego, skąd został, w istocie, wyparty. To samo dotyczy innych języków narodowych”. „Określić fundamentalne zasady prawnego uregulowania problemów rozwoju języka ukraińskiego oraz języków innych narodowości, jasno nakreślić sfery ich oficjalnego użycia, kierując ten proces w jedno koryto — w tym sens, powołanie ustawodawstwa radzieckiego, w tym także projektu Ustawy”. „Te idee położyliśmy jako kamień węgielny pod projekt Ustawy Ukraińskiej SRR o językach i z pewnym moralnym prawem odpowiedzialnie oświadczamy, że jest on na dziś optymalny. Podstawę dla tego optymistycznego twierdzenia daje nam doświadczenie z prac nad tym wyjątkowo ważnym dokumentem. Jak wiadomo (a wszystko czyniono jawnie!), dla jego przygotowania została stworzona grupa robocza, w skład której weszli przedstawiciele różnych narodowości, wśród nich deputowani ludowi ZSRR i Ukraińskiej SRR, robotnicy, urzędnicy, pracownicy organów radzieckich, literatury, uczeni-prawnicy, współpracownicy instytucji naukowo-badawczych Akademii Nauk republiki. Praca ta była i niełatwa, i bardzo długa: nad dziesiątką wariantów projektu pracowano prawie siedem miesięcy z rzędu”. „Zatem na nasz adres wpłynęło ponad 50 tysięcy listów różnych warstw ludności, które poruszały praktycznie wszystkie artykuły projektu”. „Oprócz tego do Prezydium Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR wpłynęły cztery alternatywne projekty Ustawy o języku: od członków Lwowskiej Obwodowej Rady Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki, grupy międzynarodowej z Dniepru, od kijowskich naukowców, od mieszkańca Kijowa Łunka Bronisława Iwanowicza, które również rozpatrywano na posiedzeniach grupy roboczej i stałych komisji Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR. Analiza tych i wszystkich innych propozycji świadczy: najbardziej niejednoznacznie przyjęto postanowienie cz. I art. 2 dotyczącego statusu języka ukraińskiego jako państwowego. Nie przecząc mu w zasadzie, wielu obywateli opowiedziało się za uznaniem w republice także języka rosyjskiego jako państwowego”. „Zatem, przystępując do pracy, zdawaliśmy sobie sprawę, że żyjemy w wielonarodowym kraju, że pod niebem Ukrainy żyje niemal setka innych narodowości i każda z nich ma takie samo historyczne prawo, jak i Ukraińcy, na zaspokojenie pragnienia swoich potrzeb narodowych, na swobodny rozwój języków ojczystych. A zatem, walcząc o status państwowy swojego, przewidzieliśmy, że na takim samym poziomie państwowym musimy wspierać rozwój języków wszystkich bez wyjątku narodowości, które żyją i pracują na cześć, na chwałę Ukrainy”. Kończąc referat na tamtej sesji RN, Borys Illicz, wzywając deputowanych do jednomyślnego przyjęcia Ustawy, ogłosił: „Zapewniam: dokonacie szlachetnego aktu, który na wieki pozostanie we wdzięcznej pamięci narodu ukraińskiego”. „Zatem — wzywał poeta — zagłosujcie za naszym projektem. Ale — podkreślam: my nie prosimy, my po prostu korzystamy, jak każdy z narodów wspólnoty światowej, z nadanego nam przez naturę i samą historię prawa — pisać, mówić, śpiewać i wywalczać swoje interesy narodowe językiem macierzystym”. „W ideale — oświadczał B. Olijnyk, już z innej, kompartyjnej trybuny — to nienaruszalne, międzynarodowe prawo, jedna z podstawowych składowych wolności”

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn