Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Szewczenkiana – cud Semeniuka

Слово Просвіти, №47 за 2020 рік

Wasyl LYZANCZUK, profesor honorowy Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, laureat nagrody imienia Wiaczesława Czornowoła w dziedzinie dziennikarstwa i publicystyki. Mam nadzieję, nie – jestem pewien, że każdy, kto weźmie do rąk „Kobziarza”, który jest szczerze nasycony grafiką Wasyla Semeniuka, natychmiast zapłonie estetyczno-poznawczą ciekawością. Nie tylko dlatego, że w oczy rzucą się znane słowa Tarasa Szewczenki „Cóż by, zdawałoby się, słowa…” z atrakcyjnej biało-czarnej obwoluty. Ludzka ciekawość będzie przewracać strony nowej książki, a pytania będą cisnąć się do głowy: „Cóż takiego szczególnego stworzył Semeniuk, żeby zadziwić, uzupełnić bogatą twórczość plastyczną Szewczenkiany? Czy ktokolwiek jest w stanie pokonać psychologiczną barierę intelektualno-duchowej skali postaci Kobziarza?”. Mogą pojawiać się myśli innego rodzaju. Swoje wątpliwe pytania pokonałem dość szybko. Ponad dwieście kompozycji graficznych do utworów Tarasa Szewczenki ożywało w moim sercu i wyobraźni, czyste myśli otwierały zagadkę miłości, cud jedności myśli i ręki artysty. Pomogła w tym poznaniu „Przedmowa” Wasyla Semeniuka do zilustrowanego przez niego „Kobziarza”. Wczytajmy się w ten tekst razem – a świat talentu zagra niepowtarzalnymi barwami twórczych poszukiwań, mąk, niegasnącej, niepowtarzalnej pracy: „Marzec 2011 roku Bożego był dla mnie znaczący. Tak, znaczący! Nie wiem, czy ktoś częściej otwierał „Kobziarza” niż ja w tym miesiącu. Jeśli tak, to chciałbym zobaczyć tę osobę. Czego ona szukała tam? I co znalazła? Szewczenko swoimi myślami, jak rozżarzona magma wulkanu, nakrył mnie całego, nie zostawiając nic dla mnie. To już nie byłem ja. Nie! Nie ja. Biegłem. Upadałem. I jeszcze raz wznosiłem swój wzrok do góry. A jak tam na świecie Bożym? Świat milczał. A ja byłem jak na wyścigach po pionie. I to było jak w boju. Jutro znowu będzie to, co dzisiaj. Bój. Tylko naprzód. Słowo w linię. Linię w słowo. Płacz. Rozpacz. Krew. Szable. Jestem coraz bliżej i bliżej… Ale gdzie tam! Im bliżej jestem do niego, tym dalej on jest ode mnie. Brakowało mi linii. Myśli. I bezradne moje marzenia… I gdzie te punkty orientacyjne? To – tak można. A to – tak. Tak – nie wypada. U kogo prosić o pomoc? Na moje pytania nikt nie odpowiedział. Tylko prawda siedziała na swoim tronie i uśmiechała się. A koło niej kłamstwo w złoto słowo niosło. Czysta prawda chciała usłyszeć o sobie czystą prawdę, a podstępne kłamstwo nie chciało tego. Nie rób tego! Idź ode mnie! Po co ci Szewczenko? Komu ty chcesz udowodnić? Wszystko jedno, od nich wdzięczności żadnej nie czekaj. A koło mnie! Jak na maminej piecy. Pomyśl! Jeszcze nie za późno… I tak każdego dnia walczyłem z samym sobą. Leniuchowanie wielkie rosło, jakby na drożdżach rozczynione było. Leniuchować – to grzech, pomyślałem i wplatałem linię w linię”. Uduchowienie Wasyla Semeniuka wylewało się w czystość graficznych linii, w kontrastowe przelewy czerni i bieli, bieli i czerni, ale nie tylko technika grafiki władała artystą, a przede wszystkim pragnienie uświadomienia sobie głębi narodowej prawdy każdego utworu Tarasa Szewczenki. Kipiący zator swojej energii z dotykiem do wielkości Szewczenki artysta przekształcał w nieordynarne dzieła graficzne, w ukraińską estetyczną swoistość, źródło narodowej godności, wieczności Szewczenki. Ale odczucie istoty ukraińskiego, ogólnoludzkiego świata Tarasa Szewczenki nie nagle weszło w dobroczynną naturę Wasyla Semeniuka. Ziarna jasnej, boskiej miłości do ukraińskich wartości narodowych, szacunku do uczciwej ludzkiej pracy zasiewały w duszę ciekawskiego chłopca babcia i dziadek, mama i tata, życzliwi mieszkańcy wsi Czornyj Potik w rejonie nadwórniańskim obwodu iwanofrankiwskiego, gdzie za Bożym błogosławieństwem i rodzicielską miłością 19 września 1957 r. przyszedł na świat ziemski Wasyl Semeniuk. Babcia Teodozja-Wasylina choć była niepiśmienna, ale mądrością swoją zachwycała. Często mówiła, że niedziela święta jest dla Pana i trzeba iść na Liturgię do cerkwi. Nauczyła wnuka Wasylka „Ojcze Nasz”, „Bogurodzico Dziewico”, „Wierzę”, liczyć do tysiąca, znać dni i miesiące, balladę o legendarnym Oleksie Dowbuszu „Oj pod gajem zielonym…”, żeby on wiedział i pamiętał: ród Semeniuków pochodzi z Peczeniżyna. Chyba sercem czuła i dlatego szczerze się modliła, prosiła Boga, żeby wnuczek jej wyuczył się na artystę. Dziadek Mychajło pielęgnował w Wasylku siłę woli, wytrwałość, wojskową bystrość, bo był strzelcem siczowym, walczył z najeźdźcami o niepodległość Ukrainy. Choć za komunistycznego reżimu było bardzo niebezpiecznie, ale opowiadał w cztery oczy o zrywach siczowców, cicho-cicho podśpiewywał: Hej, tam na górze Sicz idzie, Hej, malinowy sztandar niesie. Hej, malinowy! Nasze sławne towarzystwo, Hej, maszeruje – raz, dwa, trzy! Uważnie wpatrywał się w oczy wnuka, przytulał do siebie, ostrzegał, żeby, nie daj Boże, nikomu nie mówił, bo może być wielka bieda, i z gardła wyrywały się na wolność do serca Wasylka słowa: Za Ukrainę! Z ogniem zapału. Ruszajmy, bracia, wszyscy naprzód! Słuszny czas woła nas: Nuże w raz Spełnić święty rozkaz! Za Ukrainę, Za jej wolność, Za cześć i sławę, Za naród! Tata Iwan, jak u nas mówią, był rozwiniętym człowiekiem, miał dobre ręce, czułe serce, we wszystkim była zgodność. Dobrze znał „Biblię”, był wiejskim dentystą. Bardzo kochał konie huculskie, które go słuchały, bo nie tylko dawał posmakować owsa, ale i, co dziwne, pieścił je pieśniami. Nad Czornym Potokiem płynęły kołomyjki Semeniuka, ukraińskie pieśni ludowe. Mieszkańcy wsi zafascynowani słuchali: Werchowyno, świecie ty nasz! Hej, jak u ciebie tu miło! Jak igraszki wód, płynie tu czas Swobodnie, szumnie, wesoło. Oj nie ma kraju, kraju Na tę Werchowynę! Gdybym mógł sobie pohulać Choć jedną godzinę! Kiedy gościła cała rodzina Semeniuków, Iwan Mychajłowycz obdarowywał obecnych „Marszem siromańców”. Ale przedtem dobrze zamykali okna, drzwi, żeby pieśń nie trafiła do uszu nieżyczliwych, bo czas sowiecki był niepewny. Dopiero za odzyskanej niepodległości Ukrainy swobodnie dzwoniła pieśń Iwana Semeniuka: Z gór Karpat niesie się pieśń wolności, Z gór Karpat rozbrzmiewa wolności zew. Tam niebiesko-żółte powiewają flagi, Tam już zagrała ukraińska krew. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hej, rodzony bracie, Zachodu i Wschodu Jednocz się w jeden uderzeniowy monolit. Wywalczymy Ukrainie wolność, obalimy świat najeźdźców! Życzliwy, rodzinny klimat Semeniuków jednoczył duchowo, a i dziś, w 90. roku życia, wspiera go mama Maria Mychajliwna wielką miłością, którą czerpie z poezji Tarasa Szewczenki. To właśnie od mamy mały Wasylko po raz pierwszy usłyszał „Sad wiśniowy koło chaty”, „Trzynasty rok mi mijał”, „Za słońcem chmurka płynie”, „Iwan Pidkowa”, „Słońce zachodzi, góry czernieją”, przejmującą „Hamalię”… Liryczno-filozoficzny, narodowo-humanistyczny światopogląd, zrodzony w dzieciństwie, kształtował się i utwierdzał podczas nauki we Lwowskiej Szkole Sztuki Użytkowej imienia Iwana Trusza oraz Ukraińskim Instytucie Poligraficznym imienia Iwana Fedorowa (obecnie Ukraińska Akademia Drukarstwa). Tematem pracy dyplomowej była seria litografii według motywów ukraińskich pieśni ludowych o miłości. Pracując w dziedzinie malarstwa, grafiki i sztuki dekoracyjno-użytkowej, W. Semeniuk stworzył „Dni powszednie mojej wsi”, cykl „Obrzędowy”, serie „Ukraińskie pieśni ludowe”, „Pieśń o niezniszczalności materii”. O wielowymiarowości jego twórczości świadczą liczne kompozycje malarskie i graficzne według motywów utworów B.-I. Antonycza, W. Symonenki, O. Olżycza i innych poetów. Wasyl Semeniuk zilustrował cztery książki autora tego artykułu: „Słowo Szewczenki”, „Historia rusyfikacji Ukraińców” (współautor M. Rożyk), „Bezpieczeństwo informacyjne Ukrainy”, „Tak! Jestem Ukraińcem!”. Ilustracje graficzne wykonane przez artystę do tych wydań istotnie przyczyniają się do pogłębienia odbioru ich treści przez czytelników, skłaniają do refleksji nad aspektami wojny hybrydowej Federacji Rosyjskiej przeciwko Ukrainie, nad istotą wartości narodowych. Celowa, wytrwała, twórcza praca Wasyla Semeniuka została uznana przez specjalistów i ukraińską społeczność. Jest docentem Lwowskiej Narodowej Akademii Sztuki, członkiem Narodowego Związku Artystów Plastyków Ukrainy. Dekretem prezydenta Ukrainy w 2009 r. Wasyl Semeniuk otrzymał tytuł zasłużonego działacza sztuki Ukrainy, od 2018 r. jest ludowym artystą Ukrainy. Do obecnego, niezwykle oryginalnego, ilustrowanego grafiką wydania „Kobziarza” (2019 r.) Wasyl Semeniuk twórczo zbliżał się od lat młodzieńczych. Istotnie zaczął zgłębiać utwory Tarasa Szewczenki jeszcze w czasach studenckich. Były to kompozycje kolorowe, grafika różnych okresów, linoryty i, zwłaszcza, malarstwo na szkle. Potężnym impulsem do jego twórczych, swoistych poszukiwań był list-prośba Tarasa Szewczenki (1 października 1844 roku) do czernihowskiego gubernatora cywilnego P. I. Hessego o wsparcie w rozpowszechnianiu akwafort „Malownicza Ukraina”. Wasyl Semeniuk z poruszającym wzruszeniem czytał: „Historia Południowej Rosji zachwyca każdego swoimi czynami i półbaśniowymi bohaterami, naród jest cudownie oryginalny, ziemia piękna. I wszystko to do tej pory przez nikogo nie zostało przedstawione oczom oświeconego świata, podczas gdy Małorosja dawno miała swoich kompozytorów, malarzy i poetów. Czym się zachwycili, zapominając o swoim rodzimym, nie wiem; wydaje mi się, gdyby moja ojczyzna była najbiedniejszą, najmniejszą na ziemi, i wtedy wydawałaby mi się lepszą od Szwajcarii i wszystkich Italii. Ci, którzy widzieli choć raz nasz Kraj, mówią, że chcieliby żyć i umrzeć na jego pięknych polach. Cóż nam powiedzieć, jej dzieciom? Trzeba kochać i szczycić się swoją przecudowną matką. Ja, jako członek jej wielkiej rodziny, służę jej jeśli nie z istotną korzyścią, to przynajmniej na chwałę imienia Ukrainy. Taras Szewczenko”. – Szewczenko jest jak słońce: wystarczy, że wzejdzie – i to boskie światło będzie świecić w twojej duszy przez cały wiek – szczerze, z wielkim pietyzmem powiedział Wasyl Semeniuk. Gruntownie przestudiował piękną grafikę akademika-grawera Tarasa Szewczenki, który wyznawał romantyzm, odrodzoną przez niego w swojej twórczości technikę akwaforty, w której wykonano sześć arkuszy wchodzących do albumu „Malownicza Ukraina”. Dobrze zna źródła ukraińskiej grafiki – sztukę miniatur czasów staroukraińskiego państwa Ruś, twórczość S. Hordynskiego, P. Kowżuna, L. Łewyckiego, I. Ostafijczuka, z którymi wiąże się wysoki poziom lwowskiej szkoły graficznej. Wasyl Szternberg stworzył akwafortę do pierwszego „Kobziarza” (1840 r.), która znajdowała się przed stroną tytułową książki po lewej stronie, jako szmuc-tytuł. Na rysunku przedstawiono kobziarza z kobzą i chłopcem-przewodnikiem. W 1844 r. Jakiw de Balmen i Mychajło Baszyłow zilustrowali prawie wszystkie utwory, które w tamtym czasie zostały wydrukowane w „Kobziarzu”. Na nowo przepisali jego utwory w transkrypcji łacińsko-polskiej, ozdabiając je winietami, inicjałami i rysunkami. Tak pojawiła się bogato zdobiona rękopiśmienna książka „Wirszy Szewczenka. 1844. Kobzar. T. Szewczenka”. Wysyłając ten zbiór do W. O. Zakrewskiego, J. de Balmen pisał w liście do niego z 20 lipca 1844 r.: „Wszystkie główne dzieła Tarasa z winietami. Są one pisane łacińskimi literami po to, aby w razie fantazji Tarasa wydać to za granicą; – wszyscy mogliby czytać, – zwłaszcza Polacy. To dla ciebie nie prezent, a jedynie przesyła się pod twoją opiekę, na wypadek przyjazdu samego Tarasa, któremu ta praca jest dedykowana, i robić z nią On może, co mu się żywnie podoba”. Taras Szewczenko, dowiedziawszy się, że Jakiw de Balmen zginął w lipcu 1845 r. w wojnie na Kaukazie, poświęcił mu smutny wiersz: I ciebie zagnano, mój przyjacielu jedyny, Mój Jakiwie dobry! Nie za Ukrainę, A za jej kata przyszło przelać Krew dobrą, nie czarną. Przyszło wypić Z moskiewskiej czaszy moskiewską truciznę! O przyjacielu mój dobry! przyjacielu niezapomniany! Żywą duszą na Ukrainie przebywaj, Lataj z kozakami ponad brzegami, Odkryte mogiły w stepie doglądaj. Zapłacz z kozakami drobnymi łzami I mnie z niewoli w stepie wypatruj. Wasyl Semeniuk opanował osobliwości twórczości ilustratorów „Kobziarza”: I. Jiżakewycza, K. Trutowskiego, O. Słastiona, M. Mykeszyka, B. Smyrnowa, I. Riepina, S. Karaffy-Korbut, W. Sedlara, W. Kasijana, W. Łopaty, M. Stratiłata, O. Iwachnenki, M. Storożenki, I. Marczuka i innych. Awangardowa twórczość Wasyla Semeniuka niezwykle ilustruje poezje Tarasa Szewczenki, daje wizje – własnymi środkami tworzy oryginalne prace, do których inspiruje go poezja. Emocjonalno-wyrazista zasada charakteryzuje się tym, że w każdej jego kompozycji cytat z poezji Szewczenki jest kwintesencją myśli Proroka. Na przykład: „Dzieła dobrych odnowią się, dzieła złych zginą”, „Mój Boże miły, jakże mało świętych ludzi na świecie zostało”, „Objmijcie się, bracia moi. Modlę was, błagam!”, „Nie ma na świecie Ukrainy, nie ma drugiego Dniepru”, „W swojej chacie swoja i prawda, i siła, i wolność”, „Swoją Ukrainę kochajcie, kochajcie ją… W czasie srogim”, „Walczcie – zwyciężajcie, wam Bóg pomaga”, „I na odnowionej ziemi wroga nie będzie, surowego przeciwnika”… Czerń i biel, biel i czerń przeplatają się ze słowem Kobziarza, tworząc jedną całość kompozycji, gdzie nie ma granicy w przestrzeni i czasie. Tylko tak, bo twórczość Tarasa Szewczenki jest na wszystkie czasy jak modlitwa przed Świętym Obrazem. Charakteryzując twórczość Wasyla Semeniuka, krytyk sztuki Lidia Trochym podkreśliła, że nowatorską osobliwością prac graficznych artysty jest połączenie liniowych konturów i wypełnienie płaszczyzn chromatycznym lub achromatycznym tonem. Emocjonalne nasycenie tych prac najbardziej przejawia się poprzez achromatyczne kontrasty, lekkość, „wirtuozostwo” linii. Głęboki związek między ilustrowaną poezją w „Kobziarzu” Tarasa Szewczenki a jej interpretacją przez artystę-grafika Wasyla Semeniuka jest wyraźnie wyrażony poprzez ukraiński etnopsychologizm, który opiera się na moralno-duchowych, narodowych wartościach. Wasyl Semeniuk całą swoją cnotliwą istotą dziękuje czystej, nieśmiertelnej Duszy Tarasa Szewczenki, która pozwoliła poprzez graficzną oprawę „Kobziarza” dotknąć fenomenalnej twórczości światowej sławy ukraińskiego Proroka oraz poprzez jej promienność zobaczyć, gdzie spoczywa nieśmiertelna Porada Święta…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn