Strona · s. 10strona oryginału ↗
Iwan Bunin: „Szewczenko — niedościgniony genialny poeta!”
Слово Просвіти, №47 за 2020 рік
Kontynuujemy projekt „Szczegóły życia Szewczenki”, motywowany głębokim zrozumieniem słów poety z autobiograficznego „Listu T. H. Szewczenki do redaktora »Narodnego cztienija«” (luty 1860 r.): „...Odważam się otworzyć przed światem kilka smutnych faktów mojego istnienia... tym bardziej, że historia mojego życia stanowi część historii mojej ojczyzny. Ale nie mam ducha, by wchodzić we wszystkie jej szczegóły”. Wołodymyr Melnyczenko opowiada o zachwycie Bunina Szewczenką, ujawnia wysoką ocenę, jaką ten darzył genialną twórczość Kobziarza. Autor przyуроczył ten artykuł 150. rocznicy urodzin rosyjskiego pisarza, poety, laureata Nagrody Nobla I. O. Bunina. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki „Wiersze Szewczenki są cudowne pod względem głębi i ciepła uczucia” Na początku 1889 r. Iwan Bunin, który miał dziewiętnaście lat, otrzymał w Jełcu niespodziewany prezent od nieznanego młodego pisarza Iwana Biełousowa — jego pierwszy zbiór przekładów „Iz »Kobzaria« T. G. Szewczenko i ukrainskije motiwy”, wydany w Kijowie w 1887 r.1 Ten fakt historyczny nie jest wystarczająco wyraźnie akcentowany jako ważny moment ujawnienia prawdziwego zachwytu Bunina Szewczenką. Już 3 lutego 1889 r. Iwan Aleksiejewicz Bunin pisał do swojego imiennika Iwana Aleksiejewicza Biełousowa o jego książce: „Na mnie ona wywarła dobre wrażenie, po pierwsze, swoim lekkim i wykończonym wierszem, a po drugie, tym, że są w niej przekłady (bardzo wierne i ogólnie dobre) tych wierszy Szewczenki, które są godne uwagi ze względu na głębię i ciepło uczucia”2. Jednocześnie Iwan Bunin żałował, że Iwan Biełousow nie przetłumaczył niektórych cudownych i wysoce poetyckich wierszy Tarasa Hryhorowycza: „Jak umru, to pochowajte...”, „Dumy moji, dumy moji...”, „I szyrokuju dołynu...”, „Ohni horiat, muzyka hraje...”. Ponadto Bunin zauważył, że wiele z przekładów poezji Szewczenki, w tym także O. M. Pleszczejewa, „nie jest całkiem udanych i ogólnie stoi poniżej oryginału”3. Wszystko to przekonująco świadczy o tym, że młody Iwan Bunin już głęboko znał i subtelnie odbierał twórczość Tarasa Szewczenki. Nawiasem mówiąc, Bunin przetłumaczył w 1900 r. dwie pierwsze strofy „Testamentu” Szewczenki (pełny tekst był wówczas pod cenzuralnym zakazem): Jak umru, pochorońtie Wy mienia na wole, Na stepi w kraju rodimom, Na kurganie w pole! Sztoby dal wokrug sinieła, Sztob i Dniepr, i kruczi Byli widny, — było słyszno, Kak griemit moguczij!.. „Wiosną 1889 roku wybrałem się do Charkowa...” Wiosną 1889 r. I. O. Bunin po raz pierwszy odwiedził Ukrainę, przyjeżdżając do Charkowa do swojego starszego brata Julija Bunina4, który był właściwie jego nauczycielem i wychowawcą, zwłaszcza po tym, jak ten na początku 1886 r. porzucił gimnazjum w Jełcu, mentorem w pierwszych próbach literackich. Iwan Bunin zapisał kiedyś w dzienniku: „Prawie od dzieciństwa byłem pod wpływem Julija, trafiłem do środowiska »radykałów« i prawie całe życie przeżyłem w strasznej stronniczości wobec wszelkich klas społeczeństwa, poza tymi właśnie »radykałami«. O przekleństwo!”. To ważne wyznanie pozostało nieprzetłumaczone w kontekście jego skrajnie emocjonalnej końcówki. Dlatego przypomnę, że Bunin ostatecznie negował podział społeczeństwa na wyzyskiwaczy i wyzyskiwanych oraz uznawanie przez lud tylko tych drugich. W przedrewolucyjnym 1916 r. pisał: „...To idiotyczny podział ludu na dwie części: w jednej drapieżnicy, rabusie, opricznicy, chłopi, carscy słudzy, rząd i policjanci, ludzie bez żadnej czci i sumienia, a w drugiej — prawdziwy lud, chłopi, »czyści święci, bogonoścy, pracownicy i milczący«...”. Po zwycięstwie rewolucji październikowej 1917 r. I. O. Bunin na zawsze znienawidził W. I. Lenina, w „Przeklętych dniach” nazwał go „Kainem Rosji”, a w zapisach pisarza coraz częściej pojawiają się gorzkie frazy: „...Wyjścia nie ma! Prawie cały lud jest za »rewolucją socjalistyczną«... Lud znienawidził wszystko... Mocno płakał...”. Kiedyś nawet pomyślałem, czy Iwan Aleksiejewicz nie zapożyczył tytułu swojego utworu od Tarasa Hryhorowycza, który na początku swojego „Posłania »I mertwym, i żywym, i nenarohżennym zemlakam moim...«” pisał: „Tilko ja, mow okajannyj, / I deń i nicz płaczut...”. Ale wróćmy do pierwszego przyjazdu do Charkowa, o którym sam Iwan Bunin pisał: „Brat Julij przeniósł się do Charkowa. Wiosną 1889 roku wybrałem się i ja tam i trafiłem do kółek zagorzałych »radykałów«, jak wyrażano się wtedy...”5. To pierwsze, dokładne, lecz nie wyczerpujące wrażenie pisarza uzupełnimy świadectwem jego żony W. M. Muromcewej, uzyskanym, najwyraźniej, od samego Bunina: „Rankami spędzał kilka godzin w bibliotece, gdzie zaczął zapoznawać się także z literaturą z ukrainoznawstwa, czytał i przecztywał Szewczenkę, którym był zachwycony...”. Wiemy już, że jeszcze przed wizytą w charkowskiej bibliotece Bunin zachwycał się twórczością Szewczenki, jednak jeśli wziąć pod uwagę, że tutaj Iwan Aleksiejewicz szczególnie dużo czytał poetę w języku ukraińskim, to tym bardziej rzeczywiście ponownie „był zachwycony”. Iwan Bunin znał język ukraiński, już od tamtego czasu zaczął tłumaczyć z ukraińskiego na rosyjski. Powiedzmy, pod koniec 1889 r. w gazecie „Orłowskij wiestnik” wydrukowano buninowski przekład opowiadania ukraińskiego pisarza O. P. Storożenki „Wąsy”, poświęcone P. O. Kuliszowi. Jak trafnie zauważyła S. D. Pawłyczko, „dla bohatera Storożenki wąsy — część ukraińskiej istoty, jego identity”. Zapewne bardzo czule odczuwał to Iwan Bunin. Co więcej, opowiadanie zostało wydrukowane w 1861 r. w pierwszym ukraińskim miesięczniku literacko-naukowym „Osnowa”. Pisarz przetłumaczył także utwory B. D. Hrinczenki, który postrzegał twórczość Szewczenki jako Ewangelię. „Czyja mogiła jest skromniejsza, a jednocześnie bardziej majestatyczna i poetycka?”. Charakterystyczne, że już na początku lata 1890 r. Iwan Bunin poczuł sercem, że musi odwiedzić mogiłę Tarasa Szewczenki. W. M. Muromcewa pisała: „Bunin, zarobiwszy trochę pieniędzy, postanowił wybrać się na mogiłę Szewczenki. Już półtora roku Szewczenko był jego idolem, uważał go za wielkiego poetę... Pieniędzy było, oczywiście, na styk; jechał w trzeciej klasie, a po Dnieprze płynął na barce z drewnem, urządziwszy się za grosze. Mówił mi, że ta pierwsza podróż po Małorosji była dla niego najbardziej jaskrawa, właśnie wtedy ostatecznie zakochał się w niej... i zachwycał się, jak całe to niewysłowione piękno swojej ojczyzny wcielił w swojej poezji prosty chłop Taras Szewczenko!.. Przyznawał, że żadna z mogił wielkich ludzi tak go nie poruszyła, jak mogiła Szewczenki...”6. Najpierw Bunin wspomniał o swojej podróży w artykule „Pamięci Szewczenki”, wydrukowanym w gazecie „Orłowskij wiestnik” 26 lutego 1891 r., czyli przed 30. rocznicą śmierci Kobziarza. Taras Szewczenko został w nim nazwany nie tylko jednym z najbardziej utalentowanych, ale i najszlachetniejszych ludzi. Cztery lata później pisarz opublikował w gazecie „Połtawskije gubiernskije wiedomosti” (5 lipca 1895 r.) opowiadanie „Po Dnieprze”, o którym w akademickich komentarzach do współczesnego trzynastotomowego Pełnego zbioru dzieł I. O. Bunina powiedziano, że u jego podstaw „legły wrażenia z podróży po Dnieprze w 1895 r.”. Ale w rzeczywistości ówczesna podróż do Kijowa była tylko tłem dla przejmujących przemyśleń Bunina. T. Szewczenko. Zdjęcie. 1860
wspomnień z odwiedzin w 1890 r. mogiły Szewczenki: „...Wydawało mi się, że właśnie te miejsca — to prawdziwie ukraińskie, takie, jakimi rysowałem je sobie od dzieciństwa, z całą poezją i marzycielskim pięknem południowej przyrody, miłego obrazu ukraińskiej dziewczyny i tęsknych, słodkich pieśni... Wspominałem i te podobne do mogił góry, od których wiało na mnie dawnymi podaniami i dumami, i czekałem... Czekałem, by zobaczyć wieczną przystań tego, kto tak gorąco kochał to wszystko, — „kraj wesoły, step szeroki”7, jasne zorze i ciche wody swojej ojczyzny!.. Czekałem, że na najwyższym punkcie czarnych gór, na bladym tle zorzy, zobaczę jakby wyciągnięte ręce, wysokie ukrzyżowanie. Ale nie, mogiła Szewczenki znajduje się niżej, na półgórze. Wielki poeta spoczywa skromnie... Zamarło mi serce, kiedy wreszcie przeszliśmy pod samymi górami i wiało, tak blisko wiało majestatycznym, ponurym milczeniem, wiecznym spokojem tego wielkiego miejsca... Wieczny spokój tobie, wielkie serce!..”. Co więcej, buninowska publikacja z 1895 r. stała się swoistym szkicem do opowiadania „Kozackim szlakiem” (1898), wszak niemało wątków i faktów z niej zostało włączonych do tego, późniejszego utworu, w każdym razie już napełnionych nowymi, przemyślanymi na nowo wrażeniami, rozmyślaniami. Powiedzmy, wracając w „Kozackim szlaku” do wspomnianych gór kaniowskich, już na zawsze związanych u Bunina z mogiłą Szewczenki, pisarz pisał: „Znowu wspominałem te podobne do mogił góry, od których wiało na mnie dawnymi podaniami, i mimo woli przeplatałem swoje myśli z myślami o życiu Tarasa, nie spuszczając oczu z jego mogiły”. W literaturze rosyjskiej nie ma więcej tak głębokiego i emocjonalnego zanurzenia w atmosferę duchowego krzyżowania się z mogiłą Tarasa Szewczenki, w tym po długim czasie od jej odwiedzenia. Bunin sam podkreślił: „Od tamtej pory minęło wiele lat, ale to, co przeżywałem nad Dnieprem, nie zniknęło bez śladu”. Szczególnie wyróżnił, że „czekał, by zobaczyć wieczną przystań tego... kto ucieleśnił w swoich pieśniach całe piękno swojej ojczyzny wraz z troskami swojego cierpiętniczego życia...”. Nie powstrzymam się od pokusy zacytowania diamentowych wersów Bunina: „Z czasem bywałem na mogiłach wielu wielkich ludzi, ale żadna z nich nie wywarła na mnie tak poruszającego wrażenia, jak mogiła ukraińskiego kobziarza. I w istocie, — czyja mogiła jest skromniejsza, a jednocześnie bardziej majestatyczna i poetycka?.. Sama ona — na wysokich, malowniczych górach, z daleka spoglądających i na Dniepr, i na niebieskie doliny, i na setki osad, — wszystko, co tylko drogie było zmarłemu poecie. A jednocześnie jakaż jest prosta! Niewielki pagórek, a na nim — biały krzyż ze skromnym napisem... oto i wszystko!8. Kiedyś ten, kto leży teraz pod nim, pielęgnował marzenia o rodzinnej chacie, którą teraz chciało mu się postawić nad Dnieprem... On nawet odwiedził przed śmiercią te góry i poruszająco dzielił się swoimi skrytymi marzeniami z gorąco kochaną siostrą. Ale, niestety, spokój i schronienie od tułaczki i trosk dane mu było znaleźć jedynie w mogile! Biała chatka9, otoczona malwami, makiem i słonecznikami, stoi teraz przy jego nagrobnym krzyżu. Czysto i przytulnie w niej, ale gospodarz jej nigdy nie przekroczy jej progu. Smutno patrzy jego portret10 ze ściany chatki na „Kobziarza” leżącego na stole... Poruszony, często wracałem myślami do tej białej chaty. Ze smutkiem patrzyłem na oddalające się od nas góry kaniowskie. I jeszcze piękniejsza i milsza wydawała mi się teraz ojczyzna wielkiego ludowego poety... Tam, na górach, nad ponurym Dnieprem, w ciemności głębokiej nocy, mogiła milczała wiecznym milczeniem...”11. Rosyjscy buninoznawcy odnotowują, że w opowiadaniu „Kozackim szlakiem” Iwan Bunin odkrył swoje wrażenia z kilku jego podróży po Dnieprze — w 1890, 1894 i 1896 r. Oczywiście, tak właśnie było. Jednak duchowym rdzeniem opowiadania „Kozackim szlakiem” jest pierwsza celowa podróż do Kaniowa, swoista duchowa pielgrzymka do mogiły Szewczenki, z wyrazistymi odczuciami i duchowymi przeżyciami. One, można rzec, rozjaśniły dalsze duchowe krzyżowania się Bunina z Szewczenką, w tym nieznane nam, przyczyniły się do wszechstronnego głębokiego zrozumienia postaci Kobziarza, jego wiecznej obecności w duchowej przestrzeni, zapewne nie minęły bez śladu także dla twórczości samego Bunina, który pewnie wszedł na drogę pisarstwa. Opowiadanie „Kozackim szlakiem” zawiera otwarty zachwyt Ukraińcami: „Chachły bardzo mi się spodobały od pierwszego wejrzenia. Od razu zauważyłem ostrą różnicę, która istnieje między chłopem-wielkorusem a chachłem. Nasi chłopi — to naród w większości wycieńczony, w dziurawych siermięgach, w łapciach i onucach, z wychudzonymi twarzami i kudłatymi głowami. A chachły wywierają radosne wrażenie: rośli, zdrowi i krzepcy, patrzą spokojnie i łagodnie, ubrani w czystą, nową odzież...”. Cóż tu mówić, swoje dokładne obserwacje o „naszych” i „chachłach” Bunin czynił jako oczywisty wielkorus. W tym opowiadaniu, nawiasem mówiąc, pisał, że Szewczenko, który „ucieleśnił w pieśniach całe piękno swojej ojczyzny... na zawsze pozostanie ozdobą literatury rosyjskiej”. Jednak nie zapomnijmy, że w opowiadaniu pisarz wyraźnie utrwalił swoje rozumienie historii Ukrainy: „Wydaje się czasem, że to Dniepr nie dzisiejszej pokojowej Małorosji, a Dniepr... potężnej i wolnej przeszłości starej Ukrainy”. Opowiadanie „Kozackim szlakiem” jest perłą ukrainiki młodego Bunina i dosłownie promieniuje zachwytem przed prawdziwie ludowym poetą Ukrainy i jego ojczyzną, przed ważnymi i drogimi Szewczence cechami mentalności Ukraińców, przed... ukraińskimi kozakami, którzy, jak zaznaczał niezapomniany Borys Olijnyk, „najdokładniej odzwierciedlają charakterystyczne cechy właśnie narodu ukraińskiego, jego wiarę oraz światopoglądowe i moralno-etyczne zasady”. Nie przypadkiem nawet ostateczny tytuł utworu, który Bunin początkowo nazwał „Na „Czajce”, wskazuje na to — „Kozackim szlakiem”. Nie przypadkiem Bunin opowiada o
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
