Strona · s. 10strona oryginału ↗
SZEWCZENKIANA
Слово Просвіти, №48 за 2007 рік
Dyrektor generalny Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, doktor nauk historycznych Wołodymyr Melnyczenko nie przestaje nas radować nowymi znaleziskami, zwłaszcza archiwalnymi, w dziedzinie badań nad pobytem Tarasa Szewczenki w Moskwie. Odnalazł on w Centralnym Archiwum Historycznym Moskwy sprawę kancelarii moskiewskiego wojskowego generała-gubernatora dotyczącą części tajnej „O szeregowym Orenburskiego batalionu Szewczence”, w której znajdują się nieznane dokumenty o zatrzymaniu się poety w Moskwie w marcu 1858 roku w drodze z zesłania do Petersburga. Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, dyrektor generalny Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie. 26 marca 1858 roku pełniący obowiązki moskiewskiego oberpolicmajstra pułkownik Kropotkin wybierał się już na obiad, kiedy doniesiono, że w kasie Dworca Mikołajowskiego wziął bilet na pociąg do Petersburga podnadzorny Taras Szewczenko. Delektując się zawczasu sytą ucztą, nieobciążoną niedawnym postem, książę nie od razu zrozumiał wszystkie zawiłości zaistniałej sytuacji. „Niech wyjeżdża, i bez niego spraw wystarczy”, – leniwie pomyślał Kropotkin. I wtedy go olśniło: „Kazali śledzić tego znanego małorusa! Oczu nie spuszczać! I wszystko to najwyższym rozkazem! Ależ podwładni ani razu nie donosili, co robił Szewczenko w Moskwie… Nieroby i łobuzy!”. Oberpolicmajster Kropotkin doskonale wiedział o przepisach i rozkazach, które towarzyszyły poecie i artyście Szewczence po dziesięcioletnim zesłaniu, o tajnej sprawie, założonej na niego we wrześniu 1857 roku w kancelarii moskiewskiego generała-gubernatora Arsenija Zakrewskiego… Tę sprawę – „Szeregowego Orenburskiego batalionu Szewczenki” – odnalazłem po półtora wieku w Centralnym Archiwum Historycznym Moskwy, wskrzesiła ona moskiewską stronę biografii Tarasa Hryhorowycza. W szczególności przechowywane jest tam zawiadomienie z zarządu sankt-petersburskiego wojskowego generała-gubernatora, wysłane 28 września 1857 roku do moskiewskiego wojskowego generała-gubernatora Zakrewskiego: „Miłościwy Panie Hrabio Arseniju Andriejewiczu! Na najwyższy rozkaz, ogłoszony przez Ministra Wojny Orenburskiemu i Samarskiemu Generał-Gubernatorowi z 1 maja bieżącego roku, szeregowy Orenburskiego liniowego nr 1 batalionu Szewczenko (były artysta Cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych, oddany do służby za przestępstwo polityczne), z uwagi na prośbę Prezydent Akademii Sztuk Pięknych Jej Cesarskiej Wysokości Wielkiej Księżnej Marii Mikołajewny został zwolniony ze służby z ustanowieniem nad nim nadzoru tam, gdzie będzie mieszkał, oraz z zakazem wjazdu do obu stolic. Na skutek nieuzasadnionego zarządzenia komendanta Nowopietrowskiego umocnienia, gdzie pozostawał w służbie Szewczenko do zwolnienia w stan spoczynku, wydano temu szeregowemu bilet, w którym nie zaznaczono zakazu zamieszkania w stolicach, w następstwie czego Szewczenko wyruszył do S.-Petersburga. (We wrześniu 1857 roku komendant Nowopietrowskiego umocnienia Iraklij Uskow otrzymał surową uwagę od pełniącego obowiązki szefa sztabu Oddzielnego Orenburskiego Korpusu generała-majora Iwana Buturlina: „…Wasza Wysokobłagorodie, wydając szeregowemu Szewczence bilet na wolny przejazd do S.-Petersburga bez dostatecznych ku temu podstaw… postąpiliście bardzo lekkomyślnie i tylko z szacunku dla długoletniej, gorliwej i pożytecznej służby waszej ograniczam się tym razem do ogłoszenia wam za to surowej uwagi…”). Dokonawszy zarządzenia w powierzonym mi zarządzie w celu zadośćuczynienia wyrażonemu żądaniu, uważam za swój obowiązek donieść o tym Waszej Ekscelencji na wypadek przybycia szeregowego Szewczenki do Moskwy lub guberni moskiewskiej”. W ten sposób od jesieni 1857 roku w Moskwie dobrze wiedziano, jak witać wszechrosyjskiego podnadzornego Szewczenkę. Prawda, do wiosny 1858 roku sytuacja istotnie się zmieniła i poeta na prawnych podstawach przybył w marcu do Moskwy, a potem wyjechał do Petersburga. Lecz nadzoru nie zniesiono, przeciwnie, obecność Szewczenki w Moskwie wymagała wzmożonej uwagi policji. Nieprzypadkowo powrót Szewczenki do Petersburga towarzyszył surowym wytycznym. Szef III Oddziału W. A. Dołgorukow 13 lutego 1858 roku informował ministra spraw wewnętrznych S. S. Łanskiego: „Obecnie po najpoddanniejszym raporcie moim prośby Jej Cesarskiej Wysokości prezydent Akademii Sztuk Pięknych Panujący Imperator raczył najmiłościwiej zezwolić emerytowanemu szeregowemu Szewczence zamieszkiwać w S.-Petersburgu… jednakże, aby poddany został tutaj surowemu nadzorowi policyjnemu…”. W lutym Szewczenko przebywał w Niżnym Nowogrodzie, lecz szef Niżnowogrodzkiej guberni generał Murawjow doskonale rozumiał, że po wyjeździe wygnanego poety należy powiadomić Moskwę. W sprawie przechowywany jest jego list do moskiewskiego wojskowego generała-gubernatora: „Artysta Taras Szewczenko oddany został w 1848 roku, na Najwyższy rozkaz, do służby wojskowej z wyznaczeniem szeregowym do Oddzielnego Orenburskiego Korpusu. W maju ubiegłego roku Najmiłościwiej zezwolono zwolnić go ze służby, z ustanowieniem nad nim w miejscu jego zamieszkania nadzoru i z przywróceniem mu prawa wjazdu do stolic, a we wrześniu 1857 roku Szewczenko przybył do Niżnego Nowogrodu i pozostał tutaj pod nadzorem policji do miesiąca marca… W miesiącu marcu (9 dnia) Szewczenko wyjechał z Niżnego Nowogrodu do S.-Petersburga, lecz, według prywatnych doniesień wiadomo, dojechawszy do Moskwy, zatrzymał się w niej z powodu dotknąwszy go choroby” (wyróżnienie moje – W. M.). W rzeczywistości Kropotkinowi donoszono, że widziano brodatego Szewczenkę z czerwonym okiem i zapalonym od wysypki czołem, który chodził razem z artystą Szczepkinem po Moskwie. Co więcej, kilka dni temu ich obu widziano obok domu oberpolicmajstra – skręcali do Siergieja Aksakowa. Lecz to nie jest zapisane na papierze, a któż będzie oceniał pracę policji na słuch? Wychodzi na to, że podnadzorny Szewczenko wyjeżdża z Moskwy, a pułkownik Kropotkin nawet nie doniósł o jego… przyjeździe w formie pisemnej! Całkiem niedawno wstąpił w pełnienie obowiązków i faktycznie zignorował wskazówkę z góry! Podobne rzeczy dobrze się nie kończą, tak i generalska ranga może się oddalić… Książę drażliwie zaklął i kazał wezwać zarządzającego kancelarią. Nie wiadomo, co Kropotkin mówił mu, lecz trafił mi się w archiwum papier, który wtedy podpisał:
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
