Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 4strona oryginału ↗

SPOŁECZEŃSTWO

Слово Просвіти, №48 за 2008 рік

Wołodymyr WOJTENKO, profesor Podczas programu telewizyjnego na jednym z ukraińskich kanałów mer Kijowa oświadczył: “Z zasady mówię po rosyjsku, może w Moskwie usłyszą i wyznaczą niższą cenę za gaz”. Mer stolicy (onże przewodniczący Kijowskiej Administracji Państwowej) pluje na Ustawę o języku państwowym. Łódź się chwieje… A co pan Prezydent? A Prezydent nagrodził go orderem. Wypominać Ukraińcom, że są tylko tacy, jakimi (pewnego doprawdy pięknego dnia) ogłosili niepodległość, to wszystko jedno, co dziwić się Eskimosom: dlaczego nie sadzicie ziemniaków? Ale ocena naszej przeszłości, samej w sobie oraz pod kątem jej wpływu na teraźniejszość, nie jest czymś jednoznacznym. “Gdybyśmy godnie reagowali na przejawy dzikości we własnym środowisku, mielibyśmy moralne prawo wysuwać pretensje wobec cudzej dzikości” — tak powiedział wielebny Iwan Dziuba (“Deń”, 2008, nr 58). Uważa się, że wielkie kraje tworzą wielkie kultury. Ale częściej bywa odwrotnie: kultury, które mają głęboką treść i szeroki horyzont, tworzą przesłanki do budowy silnych państw. W naszym przypadku aktualny jest drugi model; wielką Ukrainę może stworzyć tylko wielka i aktualna kultura. Bez opracowania uniwersalnych pytań i tematów, bez uświadomienia sobie własnej misji nasza kultura będzie nieciekawa dla innych narodów, straci atrakcyjność nawet dla Ukraińców. Właśnie to dzieje się na naszych oczach: młodzieżowo-epatujący charakter i przestarzały postmodernistyczny anturaż cząstki ukraińskich wierszy, powieści i powieści tworzy pożywne środowisko głównie dla ukraińskich krytyków. Nie możemy pozostawać regionalnym dodatkiem imperialnej (rosyjskiej) kultury, ale nie musimy wbrew tej ostatniej kurczowo europeizować się (a w domu najbardziej szczycić się tym, że trzech-czterech naszych pisarzy wydaje “na Zachodzie”). Na ile użyteczną dla zachowania ukraińskiej tożsamości może stać się konserwacja “wschodniochrześcijańskiej matrycy cywilizacyjnej”, o której radośnie śpiewają w koncernie “Trzeci Rzym end Gazprom”? Swego czasu i ukraińskie barok, i ukraiński romantyzm, i ukraińska awangarda (lat 20. ubiegłego wieku) niosły znamiona “wielkiego nowego stylu”, mając bardzo niejednakową przynależność do bizantyjskich źródeł. Nie będzie zbyteczną konstatacja tego, że współczesna Rosja, pomimo hymnów na cześć bizantyjsko-ordyńskich “początków” (i tępej, ale konsekwentnej ich realizacji na różnych szczeblach polityki państwowej) zaczyna uświadamiać sobie ślepy zaułek “odwiecznego-rodzimego” tradycjonalizmu. Pan Hleb Pawłowski (były odesita, teraźniejszy imperialny dworzanin) obmywa łzami bruk Placu Czerwonego: “Upadek ZSRR, wciągając w Lete to, co “sowieckie”, nie zwrócił Rosjaninowi jego dawnych praw. W tym imieniu dzisiaj brzmi nie tyle tożsamość, co troska o tożsamość. […] Nie jesteśmy tyle narodem rosyjskim, co gatunkiem, który stracił imię. […] Bezjęzyczne i bezimienne państwo prowadzi w swoich granicach wojnę. […] To ostatnia pozostała, ciemna droga w bezkresie, w skąpych ziemiach, nie śmie odnieść się we własnym języku do własnej przeszłości. W żałosnym człowieku, unikającym solidarności nawet na poziomie mowy — rosyjskojęzycznym potworze w masie nierosyjskojęzycznych Rosjan, możemy stracić swój kraj” (2006). Komentując ten passus, O. Pachlowska podkreśla formułę “rosyjskojęzyczny potwór”: jeśli bojownicy o język rosyjski na Ukrainie dotąd nie wiedzieli, kim są, to teraz mogą dowiedzieć się, kim wydają się kremlowskim menedżerom. Kryzys rosyjskiej tożsamości może stać się detonatorem tragedii nie tylko dla Rosji — świadczą o tym konflikty rosyjsko-czeczeński i rosyjsko-gruziński (2008). ZA CO NAM WYPOMINAJĄ Dwoje ludzi, którzy rozmawiają w jednym języku, mogą różnić się światopoglądem, nawet być wrogami. Jednak, kiedy mowa o społeczeństwie postkolonialnym, język ojczysty jest ważną oznaką (formalną i istotną) historycznej i kulturowej samoidentyfikacji; nie wszystko na nim się kończy, ale wszystko zaczyna się od języka. Dla nas zaczęło się bardzo dawno. Mykoła Serhijowycz, znany ukraiński działacz (i bohater opowiadania Stepana Wasylczenki “Moskiewski giez”, 1919), jako kawaler wypatrzył swoją Marusię — śpiewała na wieczorku ukraińskie pieśni. Siedzą oni na ganku, całują się… szu-szu-szu… ta-ta-ta… Przysłuchał się, a ona aż zachłystuje się, po moskiewsku siecze: “Mój miły, upragniony, szczęście moje!” On do niej, powiedzmy, opamiętaj się, czemu to ty po obcemu zaczęłaś mówić, a

s. 5 · strona oryginału ↗

Zdjęcie Oksany Ceacury „takim”, koniecznie potrzebna państwowość (2); jaką może i musi stać się przyszłe państwo ukraińskie (3)? Zdaniem Rudnyckiego, ukraiński brak państwowości powodowało działanie dwóch czynników — historycznego i geograficznego. Próba S. Rudnyckiego zbadania wpływu geoczynnika na procesy etnosocjalne i, w szczególności, na proces tworzenia państwa, była swego rodzaju etapową w rozwoju, dojrzewaniu myślenia politycznego Ukraińców. „Przecież w swoim czasie ukraińscy intelektualiści zwracali się przede wszystkim do wiedzy lingwistycznej, etnograficznej, historycznej, aby dowieść językową, etniczną itd. odrębność Ukraińców. S. Rudnycki spróbował zaangażować nową wiedzę — z dziedziny geografii, aby już przez jej pryzmat przemyśleć i wyjaśnić historyczne, polityczne procesy na ukraińskich terenach” (M. Karamzina). Ukraina leży na granicy Europy i Azji, na granicy europejskiego pasa gór fałdowych i Wyżyny Wschodnioeuropejskiej, na granicy geomorfologicznej i klimatycznej. W ciągu całego etnogenezy Ukraińcy zajmowali ziemie, które rozgraniczały cywilizowany świat i niecywilizowane ludy na północy Europy. Od XV do XVIII w. Ukraina stała na rubieży trzech światów: zachodnioeuropejskiego, orientalno-muzułmańskiego i koczowniczego azjatyckiego. Właśnie to straszne pogranicze w taki czy inny sposób determinowało los Ukraińców. „Tutaj stykają się, — pisał S. Rudnycki, — rasy, kręgi kulturowe, narody. Ukraina — to nie tylko kraj graniczny, to także kraj granic. Ukraina była granicą świata hellenistycznego, a z początkiem średniowiecza stała się kordonem, który rozgraniczył świat śródziemnomorski i przednioazjatycki od północy, a jeszcze — ziemią krańcową osiadłych ludów rolniczych wobec koczowników-Azjatów”. Historycznym odzwierciedleniem czynników geograficznych stała się ekspansja na ukraińskie tereny sąsiadów, przede wszystkim Polski i Rosji. Temat zbyt znany, by omawiać go w tym miejscu. Jednak warto poruszyć niektóre aspekty psychologicznego brzmienia. „Bezpaństwowość Ukraińców”, pisał Rudnycki, nigdy nie była tą rdzenną cechą mentalną, która przyczyniła się do ich kolonialnego statusu: ogniem, mieczem, krwią i zaplanowanym niszczeniem kultury wrogie nam imperia wychowywały potrzebnego im wasala — „bezpaństwowca”. Ukraińska inteligencja nie zdradziła swojego narodu, a była od niego wyobcowana — stopniowo (ale na długo) i przymusowo (ale nie tylko biczem). Taka zmiana terminów (banalna na pierwszy rzut oka) jest istotna, jeśli rozpatrywać ją razem z inną tezą Rudnyckiego: wyobcowanie inteligencji — to zapłata za tę osobliwość Ukraińców, która pozwoliła im żyć, mnożyć się i przetrwać w warunkach „strasznego pogranicza”; ani Goci, ani Hunowie, ani inni przybysze nie utrzymali się na naszych terenach, bo nie dorośli do tych zasad samoorganizacji, które stały się fundamentem naszego biologicznego przetrwania i — mimo wszystko — zachowania języka i etnograficznych podstaw kultury w warunkach ciągłego ucisku. Pod koniec XX w. analogiczne idee propagowali L. Gumilow i J. Borodaj. Broniąc poglądu o związku narodu i terytorium, Gumilow podkreślał konieczność powstania swoistego „chimerycznego etnosu” w warunkach zewnętrznej ekspansji. Zdaniem Borodaja, w takich warunkach zaczynał przejawiać się wandalizm, który deformował zarówno okupantów, jak i okupowanych. Na Ukrainie takim „chimerycznym etnosem” początkowo stali się „małorosjanie” (chochoły, renegaci-janczarzy), a później — „sowki”, mentalnie okaleczeni ideami komunistycznej utopii. CZY INDIANIE OD PUTYWLA DO KARPAT? Po co Ukraińcom państwo? Dla gwarancji samozachowania. Jakie państwo ukraińskie musi być? Etnograficzne granice przyszłej Ukrainy, po przestudiowaniu licznych źródeł historycznych i geograficznych, Rudnycki określił jako ziemie na Zakarpaciu, w Galicji, Bukowinie, Chełmszczyźnie, na Podlasiu, a także w Besarabii, Kurszczyźnie, Woroneżczyźnie, Dońszczyźnie, Przedkaukaziu oraz nad Morzem Kaspijskim: po kilkusetletnim pustkowiu tam na nowo osiedlili się właśnie Ukraińcy. Nie mamy w swoich granicach wszystkiego, co zaznaczono w tym wykazie (bo, w końcu, geografia — to skutek historii tak samo, jak historię determinują czynniki geograficzne). Ukrainie i Ukraińcom wystarczy tego, co mamy. Ale czy czujemy się Ukraińcami na swoich ziemiach? Czy przezwyciężyliśmy, czy przezwyciężamy wypaczenie „chimerycznego etnosu”? Czy naprawdę wyobcowanie inteligencji od rdzennych wartości — to nie jej zdrada, bezpaństwowa psychologia narodu świadczy o jego aktywnej plastyczności w imię przetrwania w „strasznym pograniczu”, a nie o pasywnym przystosowawstwie, historycznym dryfie? Kto wyrósł na wsi i zna tamtejszy lud (który bywa jednocześnie brutalny, czuły i niewiarygodnie cierpliwy), czuje tę kombinację ludowej słabości i siły, którą miał na myśli Rudnycki. Sakramentalne pytanie: czy jest wystarczająco dużo zdolności do „awaryjnego przetrwania” dla postępu w nowych warunkach, które wymagają przełomów, przynajmniej w dziedzinie zarządzania państwem i nowych technologii? Osyp Moroz, osiemdziesięcioletni profesor z Nowego Jorku, doktor ekonomii, przez wiele lat pracujący jako doradca w aparacie Gabinetu Ministrów i Rady Najwyższej, bardzo sceptycznie ocenia nasze realia (2007). Oto tak: 1. „Zarządzanie na Ukrainie — to skrajnie bolesna kwestia. Zacznijmy od tego, że Ukraina ma kasę, a nie budżet. A prezydent wcale nie wykorzystuje możliwości swojej po- Zapraszamy do rozmowy Postkolonialne, postludobójcze i posttotalitarne dziedzictwo Ukraińców: co z nim robić? Czy czujemy się Ukraińcami na swoich ziemiach? Dlaczego najlepszym z nas, Ukraińców, zawsze było tak ciężko nawet w swoim rdzennym środowisku? Czy trzeba zakazać partii, które mają za cel zniszczenie demokracji w swoich krajach? Jakim może i musi stać się państwo ukraińskie?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn