Strona · s. 4strona oryginału ↗
MY I NASZE GORE, czyli SWOJE, ALE OBCE
Слово Просвіти, №48 за 2008 рік
…ona: „Ach, miły, porzućmy te wymysły!” Ale Mykoła, uparty, wyswobodził się z jej objęć i odszedł. Marusia nie była głupiutką panienką; złożyła ręce na kolanach, pochyliła głowę jak sierotka i już po ukraińsku: „Więc to ty mnie opuściłeś, biedną?” Jak ten srebrny dzwoneczek zadzwonił w ogrodzie… Pobrali się. On pracuje na ukraińskiej niwie, ona mu pomaga — to tu, to tam — w ojczystej pracy. I minęło czterdzieści lat… „Boża wola, — mówi lekarz do Mykoły Serhijowicza, — pańska żona umiera”. Wchodzi ten do chorej, a ona patrzy — nie poznaje. A potem: „Ach, to kto! To ty, który całe życie truł mnie swoją głupią mową, chamską, przeklętą. Odejdź! Pozwól mi chociaż umrzeć jako człowiek kulturalny”. A potem nierównym, starczym głosem zaczęła nucić „Patrzę bez słowa na czarną szal…” I umarła, biedaczka. A przecież była z ukraińskiego rodu…
Pięćdziesiąt lat po opowiadaniu Wasylczenki ukazała się powieść Ireny Wilde (Daryny Polotniuk) „Siostry Riczyńskie”. Zdumiewające dzieło, za które na początku lat 50. autorka trafiłaby do GUŁagu, a na początku lat 60. otrzymała Państwową Nagrodę; epopeja o życiu Ukraińców pod austriackim, polskim i rumuńskim uciskiem. Zatrzymajmy się na niewielkim fragmencie, pod względem fabuły podobnym do tego, o którym mowa u Wasylczenki. Oto więc małżeństwo przystojnego Sydorka Ilakowycza, teologa, z nieurodziwą świecką panną (kształciła się w jakimś szwajcarskim pensjonacie) było sensacją. Znajomi i rodzina dziwili się, jak to on, tak przystojny, nie dostrzegł sobie pary wśród popowskich córek. Jej rodzina i znajomi również nie mogli wyjść z podziwu, że taka świecka… taka urbanistyczna… taka europejska Natalena zawróciła sobie głowę galicyjskim popikiem. Teraz leży na łożu śmierci i nie wspomina, lecz odczuwa każdy rok życia zmarnowany w wiejskim kącie. Ojciec Sydir skarży się na parafian, którzy odmawiają remontu domu parafialnego… Wysłuchała z jadowitym uśmieszkiem na ustach: „Cieszę się, że tak wyszło. Miałam rację, nienawidząc ich przez całe życie. Ach, Boże miły, jak ich nienawidziłam! — Gdzie podziały się jej słabość i obojętność. — Przede wszystkim nienawidziłam ich za to, że należą do tego samego narodu co ja. To był mój naród. Moja nacja, moja narodowość, której przez całe życie wstydziłam się przed cudzoziemcami. Nienawidziłam tej całej waszej Ukrainy, przez którą musiałam tyle razy czerwienić się!”
Pani Natalena wstydziła się przyznać, że jest Ukrainką, bo prawie zawsze pytano ją: a co to za nacja? Was ist das? Qu'est-ce que c'est? A gdzie leży wasze państwo? Policzki płonęły ze wstydu: nas jest prawie trzydzieści milionów (teraz — prawie pięćdziesiąt), a jednak to pod cesarzem, to pod carem… Służymy komuś we własnym domu. I zostawcie mnie, krzyczy chora, z waszymi genialnymi Szewczenką, Frankiem i Leśją Ukrainką! Kto ich zna za granicą? Kto zna waszych malarzy? Gdzie wasi Beethovenowie, Chopinowie? Rimscy-Korsakowie? Ojciec Gogola był Ukraińcem, a syn nie chciał nim być, i ja go rozumiem! Dalej: „Geniusz waszego narodu marnuje się na to, by podobać się cudzoziemcom, by ktoś gdzieś was pochwalił… Błaznami — oto kim jesteście! Pieśniami i tańcami uprawiacie politykę, bo nie macie czym innym… Dla propagowania sprawy ukraińskiej będziecie wywijać hopaka, a dla siebie macie Ukrainę z cierniowym wieńcem i kajdanami na rękach. Waszej odwagi starcza akurat na to, by powiesić na ścianach ręczniki z rewolucyjnym haftowanym hasłem: »Walczcie — zwyciężycie!«”
I jak wam się to podoba, szanowni czytelnicy? Dorzućcie do hopaka półtora zwycięstwa w konkursie Eurowizji, Serdiuczkę, Popławskiego, nowoczesną architekturę Kijowa, a jeszcze dwóch naprawdę świetnych bokserów — i co, wycieramy się? Pozwolimy dośpiewać „arię Natalena” jakiemuś Komuś, który gada o kulturze ukraińskiej tylko dlatego, że nosi inteligenckie okulary? Wśród swoich — Ukraińców nie tylko z paszportu — z żalem będziemy wzdychać (cieszyć obcych): jacyż z nas ludzie? Przykro, że nie mamy swojego, uznanego przez nowoczesny świat, miejsca na globusie cywilizacyjnym. Jednak nie budzi szacunku każdy, kto, wydąwszy wargę, rozgląda się dookoła i cedzi: „A dlaczego nikt nie zrobił tego dla mnie? Chcę państwa, chcę kultury. Zrobicie — pokocham”. I to jeszcze nie najgorsi, bo najgorsi tym mniej będą nas kochać, im więcej naprawdę zrobimy. „Walczcie — zwyciężycie!” — i inaczej nie może być, ale walczyć musimy nie z „nimi”, lecz z samymi sobą.
WIELKI, WIELKI, WIELKI FRAJER
Ważną cechą twórczości Szewczenki stało się poczucie złego losu, prawdziwej klątwy, która zawisła nad Ukrainą. W przeciwieństwie do obiektywistycznego historyka Kobzarz ma poetycką, czyli emocjonalną wizję przeszłości. Wiersz „Czyhyryne, Czyhyryne” (1844), pierwszy utwór rękopiśmiennego zbioru „Trzy lata”, wyjaśnia tę klątwę. Epigraf pochodzi z 5. rozdziału Księgi proroka Jeremiasza; wcielając się w postać Jeremiasza, Szewczenko być może nawiązuje do czegoś immanentnego, porównywalnego z grzechem pierworodnym (Hr. Hrabowycz, 1991). W misterium „Wielki loch” nasze nieszczęście przedstawia zarówno jako następstwo własnej natury Ukrainy i Ukraińców, ich łatwowierności i bierności, jak i następstwo wysiłków wewnętrznych i zewnętrznych złoczyńców. „Sen” przedstawia Ukrainę jako ofiarę rosyjskiego despotyzmu, uosabianego przez Piotra i Katarzynę. Odwołując się do Piotra, ta myśl brzmi w „Iržavcu”, a odwołując się do Polaków – w wierszach „Jeszcze gdy byliśmy kozakami…”, „Czasem w niewoli wspomnę…” oraz w poemacie „Hajdamacy”. Poza zewnętrznymi okupantami poeta przeklina także fałszywych synów swojego kraju. Oskarżenia pod ich adresem w „Rozkopanym kurhanie” wygłasza sama Ukraina-matka. Potępienie koncentruje się na postaci Bohdana Chmielnickiego, gdyż jego polityka, zdaniem poety, spowodowała zniewolenie naszej ziemi („Wielki loch”, „Za co kochamy Bohdana”, „Stoi we wsi Subotów”, „Gdyby ty, Bohdanie pijany…”). W postacie niektórych bohaterów kozackich (Połubotka – „Sen”, Doroszenki – „Zasłoniła czarna chmura”, Palija – „Mnich”) Szewczenko wkłada rzekomo własne cechy, podkreślając cierpienia i odkupienie winy za tragedię, która spadła na naród. W utworze „I umarłym, i żywym…” Kobzarz skupia uwagę właśnie na tym, że korzeń zła tkwi w utracie pamięci narodowej, a zatem i godności narodowej. Jednocześnie nastawienie poety na przyszłość daje mu możliwość zachowania poczucia gorzkiego, lecz organicznego optymizmu. Szewczenko wierzy w lepszy los dla sióstr i braci – wierzy, zaciskając zęby. Sytuacja „swoi i obcy” jest psychologicznie prostsza niż sytuacja „swoi, ale obcy”. Na tym gruncie powstaje wiele ludzkich tragedii. Przebieg jednej z takich tragedii możemy zrozumieć, studiując twórczą biografię Iwana Franki. Pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XIX wieku w Galicji na arenę polityczną wkroczyła pierwsza fala inteligencji chłopskiej. Przez długi czas galicyjski inteligent kształtował się przeważnie w środowisku duchowieństwa. Czołowi publicyści obu galicyjskich partii – narodowców i moskwofilów – byli duchownymi. U części z nich powodowało to wyraźny klerykalizm, koncentrację na problemach osobistej moralności, a także (nie na ostatnim miejscu) akcentowaną „ruteńską” wierność poddańczą. „Ukrainofilstwo narodowców, podobnie jak moskiewskość moskwofilów, pisał Franko, było czysto teoretyczne. […] Kiedy któryś z Rusinów występował przed ludem, kluczowe punkty były takie: wszyscy jesteśmy Rusinami i musimy trzymać się razem – i musimy dziękować cesarzowi za jego nieskończone dobrodziejstwa i prosić go jeszcze o to i tamto”. Nowe pokolenie aktywistów wystąpiło z socjalistyczną krytyką społeczeństwa, z projektami pomocy gospodarczej dla chłopstwa, z hasłami woli politycznej. W jednym z listów, datowanym na 1880 rok, Franko pisał o „wspaniałych mówcach”, którzy „porywali masy do entuzjazmu”. Kiedy zarzucano mu nastroje schyłkowe, odpowiadał: „Jaki ja dekadent? Jestem synem narodu // Który idzie w górę, choć był zamknięty w lochu”. Mijają kilka lat i niespodziewanie słyszymy smutne słowa: „Nie skończę cię, moja uboga pieśni!” W tym odcinku życia biografowie pisarza wyróżniają trzy dramatyczne epizody. Pierwszy – sprawa katedry literatury ukraińskiej na Uniwersytecie Lwowskim. Warto przypomnieć, że podobnej (zresztą jakiejkolwiek) katedry ukraińskiej nie było ani w Kijowie, ani w Charkowie, ani w Moskwie. Jednak… Frankowi pozwolono na próbny wykład – i na tym koniec. Namiestnik „liberała” Franciszka Józefa, na rozkaz z Wiednia, za podszeptem niektórych lwowskich działaczy, nie zatwierdził kandydatury Franki. Wśród tych, którym kariera naukowa Kamieniara z góry wydała się nie na miejscu, był także jego towarzysz/rywal M. Pawlik…Drugą dramatyczną kolizją w życiu Franki stało się jego szykanowanie przez „szerokie grono społeczne” za wystąpienia przeciw „ruteńskości” (akcentowanej wierności „austro-węgierskiemu braterstwu narodów”). Pisano nawet, że Iwan Jakowycz „sprzedał się Lachom, by pomścić katedrę”. „Był to okres, pózniej opowiadał on, kiedy ja, widząc wokół siebie głupie wyrzuty i cyniczne drwiny, myślałem, by się pokajać lub wyemigrować na stepy kubańskie. Ja wcale nie jestem żadnym politykiem, bo polityka to cyganieria i kruczkarstwo…” W stanie przygnębienia i rozdrażnienia napisana została przedmowa do polskiego wydania opowiadań Franki. W niej pisarz karcił inteligencję galicyjską za brak „prawdziwych charakterów”, za „drobnostkowość, dwulicowość i pychę”. Zakończył swoją inwektywę najgorszymi dla własnej reputacji słowami:
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
