Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

Ciąg dalszy artykułu «SPOŁECZEŃSTWO», s. 4

SPOŁECZEŃSTWO

Слово Просвіти, №48 за 2008 рік

Zdjęcie Oksany Ceacury „takim”, koniecznie potrzebna państwowość (2); jaką może i musi stać się przyszłe państwo ukraińskie (3)? Zdaniem Rudnyckiego, ukraiński brak państwowości powodowało działanie dwóch czynników — historycznego i geograficznego. Próba S. Rudnyckiego zbadania wpływu geoczynnika na procesy etnosocjalne i, w szczególności, na proces tworzenia państwa, była swego rodzaju etapową w rozwoju, dojrzewaniu myślenia politycznego Ukraińców. „Przecież w swoim czasie ukraińscy intelektualiści zwracali się przede wszystkim do wiedzy lingwistycznej, etnograficznej, historycznej, aby dowieść językową, etniczną itd. odrębność Ukraińców. S. Rudnycki spróbował zaangażować nową wiedzę — z dziedziny geografii, aby już przez jej pryzmat przemyśleć i wyjaśnić historyczne, polityczne procesy na ukraińskich terenach” (M. Karamzina). Ukraina leży na granicy Europy i Azji, na granicy europejskiego pasa gór fałdowych i Wyżyny Wschodnioeuropejskiej, na granicy geomorfologicznej i klimatycznej. W ciągu całego etnogenezy Ukraińcy zajmowali ziemie, które rozgraniczały cywilizowany świat i niecywilizowane ludy na północy Europy. Od XV do XVIII w. Ukraina stała na rubieży trzech światów: zachodnioeuropejskiego, orientalno-muzułmańskiego i koczowniczego azjatyckiego. Właśnie to straszne pogranicze w taki czy inny sposób determinowało los Ukraińców. „Tutaj stykają się, — pisał S. Rudnycki, — rasy, kręgi kulturowe, narody. Ukraina — to nie tylko kraj graniczny, to także kraj granic. Ukraina była granicą świata hellenistycznego, a z początkiem średniowiecza stała się kordonem, który rozgraniczył świat śródziemnomorski i przednioazjatycki od północy, a jeszcze — ziemią krańcową osiadłych ludów rolniczych wobec koczowników-Azjatów”. Historycznym odzwierciedleniem czynników geograficznych stała się ekspansja na ukraińskie tereny sąsiadów, przede wszystkim Polski i Rosji. Temat zbyt znany, by omawiać go w tym miejscu. Jednak warto poruszyć niektóre aspekty psychologicznego brzmienia. „Bezpaństwowość Ukraińców”, pisał Rudnycki, nigdy nie była tą rdzenną cechą mentalną, która przyczyniła się do ich kolonialnego statusu: ogniem, mieczem, krwią i zaplanowanym niszczeniem kultury wrogie nam imperia wychowywały potrzebnego im wasala — „bezpaństwowca”. Ukraińska inteligencja nie zdradziła swojego narodu, a była od niego wyobcowana — stopniowo (ale na długo) i przymusowo (ale nie tylko biczem). Taka zmiana terminów (banalna na pierwszy rzut oka) jest istotna, jeśli rozpatrywać ją razem z inną tezą Rudnyckiego: wyobcowanie inteligencji — to zapłata za tę osobliwość Ukraińców, która pozwoliła im żyć, mnożyć się i przetrwać w warunkach „strasznego pogranicza”; ani Goci, ani Hunowie, ani inni przybysze nie utrzymali się na naszych terenach, bo nie dorośli do tych zasad samoorganizacji, które stały się fundamentem naszego biologicznego przetrwania i — mimo wszystko — zachowania języka i etnograficznych podstaw kultury w warunkach ciągłego ucisku. Pod koniec XX w. analogiczne idee propagowali L. Gumilow i J. Borodaj. Broniąc poglądu o związku narodu i terytorium, Gumilow podkreślał konieczność powstania swoistego „chimerycznego etnosu” w warunkach zewnętrznej ekspansji. Zdaniem Borodaja, w takich warunkach zaczynał przejawiać się wandalizm, który deformował zarówno okupantów, jak i okupowanych. Na Ukrainie takim „chimerycznym etnosem” początkowo stali się „małorosjanie” (chochoły, renegaci-janczarzy), a później — „sowki”, mentalnie okaleczeni ideami komunistycznej utopii. CZY INDIANIE OD PUTYWLA DO KARPAT? Po co Ukraińcom państwo? Dla gwarancji samozachowania. Jakie państwo ukraińskie musi być? Etnograficzne granice przyszłej Ukrainy, po przestudiowaniu licznych źródeł historycznych i geograficznych, Rudnycki określił jako ziemie na Zakarpaciu, w Galicji, Bukowinie, Chełmszczyźnie, na Podlasiu, a także w Besarabii, Kurszczyźnie, Woroneżczyźnie, Dońszczyźnie, Przedkaukaziu oraz nad Morzem Kaspijskim: po kilkusetletnim pustkowiu tam na nowo osiedlili się właśnie Ukraińcy. Nie mamy w swoich granicach wszystkiego, co zaznaczono w tym wykazie (bo, w końcu, geografia — to skutek historii tak samo, jak historię determinują czynniki geograficzne). Ukrainie i Ukraińcom wystarczy tego, co mamy. Ale czy czujemy się Ukraińcami na swoich ziemiach? Czy przezwyciężyliśmy, czy przezwyciężamy wypaczenie „chimerycznego etnosu”? Czy naprawdę wyobcowanie inteligencji od rdzennych wartości — to nie jej zdrada, bezpaństwowa psychologia narodu świadczy o jego aktywnej plastyczności w imię przetrwania w „strasznym pograniczu”, a nie o pasywnym przystosowawstwie, historycznym dryfie? Kto wyrósł na wsi i zna tamtejszy lud (który bywa jednocześnie brutalny, czuły i niewiarygodnie cierpliwy), czuje tę kombinację ludowej słabości i siły, którą miał na myśli Rudnycki. Sakramentalne pytanie: czy jest wystarczająco dużo zdolności do „awaryjnego przetrwania” dla postępu w nowych warunkach, które wymagają przełomów, przynajmniej w dziedzinie zarządzania państwem i nowych technologii? Osyp Moroz, osiemdziesięcioletni profesor z Nowego Jorku, doktor ekonomii, przez wiele lat pracujący jako doradca w aparacie Gabinetu Ministrów i Rady Najwyższej, bardzo sceptycznie ocenia nasze realia (2007). Oto tak: 1. „Zarządzanie na Ukrainie — to skrajnie bolesna kwestia. Zacznijmy od tego, że Ukraina ma kasę, a nie budżet. A prezydent wcale nie wykorzystuje możliwości swojej po- Zapraszamy do rozmowy Postkolonialne, postludobójcze i posttotalitarne dziedzictwo Ukraińców: co z nim robić? Czy czujemy się Ukraińcami na swoich ziemiach? Dlaczego najlepszym z nas, Ukraińców, zawsze było tak ciężko nawet w swoim rdzennym środowisku? Czy trzeba zakazać partii, które mają za cel zniszczenie demokracji w swoich krajach? Jakim może i musi stać się państwo ukraińskie?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn