Strona · s. 8strona oryginału ↗
PIERWODRUK
Слово Просвіти, №48 за 2008 рік
Dzisiaj „Słowo Proświty” zaczyna drukować teoretyczno-praktyczny poradnik z zakresu kultury języka dla polityków i niepolityków „Norma językowa: zniszczenie, poszukiwanie, odnowa”. Publikacje te, które będziemy kontynuować także w przyszłym roku, przydadzą się każdemu, kto dba o swoje językowe oblicze. Ucieszą się z nich uczniowie i nauczyciele, studenci, naukowcy, edukatorzy i działacze Proświty. Redakcja wyraża szczerą wdzięczność Irynie Farion za jej błyskotliwą, utalentowaną książkę i ma nadzieję, że politycy i niepolitycy, a przede wszystkim Ukraińcy, z miłością i zrozumieniem przyjmą jej pełną poświęcenia pracę na polu językowym. nawet krwawa, by teraz kogoś pouczać. Najważniejsze — odkryć Prawdę o charakterze kształtowania i niszczenia norm językowych, co w przeważającej mierze jest uwarunkowane czynnikami politycznymi. Wtedy, mam nadzieję, ta Prawda będzie nas zmieniać — a język będzie mówił o tej zmianie naszymi ustami. Zmiana języka zachodzi tylko wraz ze zmianą naszego wewnętrznego świata. System wartości światopoglądowych każdego człowieka, obywatela, tworzy matrycę społeczeństwa i państwa. Język w tym procesie odgrywa pierwszorzędną rolę nie tylko dlatego, że bez niego człowiek jest nie do pomyślenia, ale także dlatego, że język to duchowe granice narodu. Język to nie tylko głos społeczeństwa — to charakter jego rozwoju. Iryna FARION Przedmowa Nowy człowiek ma i język nowy. H. Skoworoda Idea tej książki zrodziła się w murach Lwowskiej Rady Obwodowej, gdzie jako deputowana znalazłam się w epicentrum realnego mówienia, ale nierealnej normy językowej. Dlaczego rzeczywistość językowa deputowanych i urzędników jest tak daleka od przepisów językowych? Na to pytanie postanowiłam odpowiedzieć na stronach tej pracy. W tym celu trzeba było przejść drogą normy językowej przez cały XX wiek. Ta droga jest zbyt skomplikowana i na- 2. oddawanie zbiegu samogłosek ia — ia: socjalny, materialny iu — iu: triumf, Juda, judaizm io (początkowe) — io: ion oje — oe: projekt au — au: audytorium II. Asymilacja morfologiczna II. Formy rodzime 1. usunięcie końcówki -i w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników trzeciej deklinacji: lubowi, niezależnosti 2. usunięcie końcówki -y w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników czwartej deklinacji: imeni, plemeni 3. nieodmienność obcojęzycznych rzeczowników rodzaju nijakiego z końcowym -o po spółgłosce: na tablo, w kino (bo tak w rosyjskim i francuskim) Język ukraiński to wyjątkowy przykład bluźnierczej ingerencji społeczeństwa w jego zewnętrzną historię (setki zakazów i ograniczeń różnej władzy okupacyjnej Polski, Moskwy, Rumunii, Węgier, Austrii) oraz unikalnego bolszewicko-moskiewskiego wynalazku: ingerencji w fonetyczną i leksykalno-gramatyczną matrycę języka. Kiedy nie dało się już zaprzeczyć językowi ukraińskiemu jako samowystarczalnemu systemowi, który automatycznie rodził naród i państwo, w latach trzydziestych XX wieku powstała idea upodobnienia go do języka rosyjskiego. Politycznym instrumentem takiej zmiany stały się uchwały rządowe i decyzje, a stąd uruchomione czynniki wewnątrzjęzykowe — zmiana normy językowej. Norma języka literackiego — to realny, historycznie uwarunkowany i stosunkowo stabilny czynnik językowy, który odpowiada systemowi językowemu i stanowi jedyną możliwość lub najlepszy dla konkretnego przypadku wariant, który wyselekcjonowało społeczeństwo na pewnym etapie rozwoju [3, s. 94]. Norma kształtuje się na podstawie szeregu kryteriów, wśród najważniejszych: terytorialne (synteza gwar południowo-zachodnich, południowo-wschodnich i północnych); kryterium autorytatywnych pisarzy (w szczególności T. Szewczenki, z którego triumf języka ludowego, w przeciwieństwie do księgowego, stał się nieodwracalny); zgodność z systemem językowym — jego wewnętrznymi prawami i prawidłowościami; narodowo-identyfikacyjne — nie tylko zachowanie tradycji językowej, ale także centralna uwaga na unikalne cechy językowe, w przeciwieństwie do niwelacyjnych procesów internacjonalizacji czy unifikacji leksyki, a nawet kategorii gramatycznych — a stąd potrzeba tworzenia ochronnej osi „swoje” — „obce”. Całkowicie drugorzędne jest kryterium statystyczne, zwłaszcza w obecnych postkolonialnych warunkach rozwoju społeczeństwa, znaczna część którego, ze względu na obiektywne przyczyny historyczne, włada radzieckim niedojęzykiem, a nie językiem ukraińskim swojego państwa. Zatem norma językowa — to synteza czynników wewnątrzjęzykowych i pozajęzykowych, które odzwierciedlają kierunek rozwoju społeczeństwa. Obrazowo mówiąc, to „flagi i emblematy, za 2. oddawanie zbiegu samogłosek ia — ia: socjalny (bo działalny, Markijan) iu — iu: triumf, Juda, judaizm io (początkowe) — jo: jon (bo jogurt, Josyp) oje — oje: projekt (bo łac. projectus „rzucony naprzód”) au — au: audytorium (bo autobus, Austria) 1. końcówka -y w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników trzeciej deklinacji: lubowy, niezależnosty 2. końcówka -y w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników czwartej deklinacji: imeny, plemeny 3. odmienność obcojęzycznych rzeczowników rodzaju nijakiego z końcowym -o po spółgłosce: na tabli, w kini (bo w seli, na bludi) Pisownia z 1933 roku i 2007 roku Pisownia z 1929 roku I. Asymilacja fonetyczna słów obcych I. Rodzime oddawanie słów obcych 1. grecki dźwięk theta q (th) oddany przez f: kafedra, Afiny, skify 1. grecki dźwięk theta q (th) oddany przez t: katedra (gr. kathedra), Ateny, skyty (bo Marta, a nie Marfa; teatr, a nie featr, katolik, a nie kafolik) 3. e (w pozycji początkowej) — je: Jewropa, jewro 3. e (w pozycji początkowej) — e: Ewropa (gr. Europa), ewro
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
