Strona · s. 9strona oryginału ↗
Zniszczenie, poszukiwanie, odnowa
Слово Просвіти, №48 за 2008 рік
Drezna, poprosiłam po angielsku o filiżankę herbaty, na co mi po niemiecku, poprawnie, z rozumieniem-nierozumieniem odpowiedziano: „Nicht tea [ti:] — tee [te:]”. Tylko jeden dźwięk sprawia, że to słowo jest angielskie albo niemieckie. I to właśnie za tym krótkim dźwiękiem (fizycy powiedzieliby: minimalnym ruchem powietrza, a fizjolodzy: pracą aparatu mowy) kryje się poczucie własnej Ojczyzny, której duchowym domem jest język, odmienny przede wszystkim od innego pod względem brzmieniowym. Dotyczy to przede wszystkim języków pokrewnych, bo dopiero brzmieniowa postać wyrazów o wspólnym znaczeniu czyni je odrębnymi bytami.
Białoruski filolog W. Rahojsza zauważył, że R. Łubkiwski, tłumacząc wiersz białoruskiej poetki Cjotki „Niebywałe czasy”, zmienił jedynie wymowę, ale nie leksykę, składnię ani rymy (zob. tabelę na s. 9 — Red.). Jeśli główna różnica między wszystkimi językami słowiańskimi tkwi w brzmieniowej postaci słów, to nie jesteśmy zupełnie zabezpieczeni przed językowymi komicznymi wpadkami: nazwę programu ukraińskiej grupy popowej „Okean Ełzy” – „Sosny” – w Rosji przeczytano jako „Sosni”, a nazwę lwowskiego sklepu „Edem” pewien przybyły Rosjanin nie zdołał przeczytać inaczej niż jako „jedjem”... Tymczasem małorosjanin Mina Mazało z tytułowej sztuki M. Kuliša nie mógł się nijak pozbyć jednego z fonetycznych znaków rozpoznawczych naszego języka – dźwięku [г]:
I pieśni ucichły, i śmiechu nie słychać,
I dzieci stały się staruszkami.
I wesołych nut muzykom brać wstyd,
Radosne struny porwali.
I farby artystów smutno rysują,
I jasne cienie umierają.
I wiersze poeci z żalem rymują,
I serca krwią spływają.
Plakat Oksany Wasjkiw
„To właśnie to „ge” jest moim wiecznym nieszczęściem. Przekleństwo, jakieś kainowe piętno, po którym będą mnie rozpoznawać nawet wtedy, gdy powiem nie czystą ruską, lecz niebiańską, anielską mową”.
Pokazowym przykładem różnic w wymowie był język cerkiewnosłowiański, który powstał z morawskiego dialektu bułgarskiego, lecz stawszy się językiem tekstów świętych, w różnych zakątkach słowiańskiego świata wymawiano go zgodnie z normami fonetycznymi języków rodzimych: ukraińskiego, rosyjskiego, białoruskiego, serbskiego. Dla przykładu: modlitwa „Panie, zmiłuj się!” brzmiała w wymowie ukraińskiej inaczej niż w rosyjskiej, podobnie jak wyznanie „Wierzę w jednego Boga Jezusa Chrystusa” wymawiano na różne sposoby w zależności od kraju, tak samo jak w innych przypadkach tego rodzaju. Jednak w 1686 roku zakazano odprawiania nabożeństw w języku ukraińskim i wprowadzono rosyjską wymowę tekstów cerkiewnosłowiańskich oraz obowiązek „czystego języka rosyjskiego” w Akademii Kijowskiej. Właśnie na ten czas przypada wypowiedź M. Łomonosowa (1746 r.) o fonetycznej odrębności naszego języka: „Ten dialekt jest bardzo podobny do naszego, jednak jego akcent, wymowa i końcówki wyrazów od sąsiedztwa z Polakami i od długotrwałego pobytu pod ich władzą bardzo się zmieniły, a mówiąc wprost, zepsuły się” [18, s. 62]. Nie będziemy komentować, „mówiąc wprost”, bezsensowności drugiej części twierdzenia Łomonosowa, jedynie zaznaczymy, że ukraińska wymowa od naj-
Pieśń ucichła, i radości nie widać,
I dzieci stały się staruszkami.
I wesołej nuty muzykom brać wstyd,
Radosne struny pozrywały.
I farby malarzy smutek malują,
I jasne cienie umierają.
I wiersze poeci z żalu rymują,
I krwią serca spływają.
dawnych ruskich czasów wraz z rozprzestrzenianiem się chrześcijaństwa i księgami cerkiewnymi, pisanymi językiem cerkiewnosłowiańskim w ukraińskiej adaptacji fonetycznej, przeniknął w głąb Rosji i mocno się tam utrzymał, wbrew wspomnianemu zakazowi, nie tylko w języku Cerkwi, lecz także inteligencji. Świadczą o tym cerkiewnosłowiańskie teksty języka literackiego rosyjskich staroobrzędowców z XVII–XVIII w. Według spostrzeżeń profesora O. Tkaczenki główne cechy tego systemu w porównaniu ze współczesnym językiem rosyjskim są następujące [39, s. 14]:
1. Twardość spółgłosek przed e: не, Христе (wołacz);
2. Zachowanie reduktorów (krótkich) ъ, ь: грехъ, днесь;
3. Brak przejścia e i o w pozycji akcentowanej: идетъ, идети;
4. Brak przejścia o w a lub jego skróconej wymowy (redukcji) w pozycji nieakcentowanej: воставъ, своихъ;
5. Frykatywna wymowa ґ we wszystkich przypadkach: долгъ, Господь, Бог;
6. Względna twardość щ, ч przed e: сущая, пачє.
Tak więc kijowska gwara z jej wiodącymi cechami fonetycznymi zajęła na długi czas (aż do połowy XIX w.) [11, s. 128] wiodące miejsce w stylu wysokim (liturgicznym) języka rosyjskiego, choć oczywiście w rosyjskim języku potocznym od dawna występowały właściwe mu cechy fonetyczne: zmiękczenie spółgłosek przed e, wybuchowe ґ (g), akanie itp. „Obok tego język rosyjski, kształtując się jako odrębny język, musiał na tej drodze przezwyciężać wpływ dawnokijowski, z istoty ukraiński”, który odbijał się w tekstach sakralnych, „gdzie do zachowania tradycyjnej wymowy zobowiązuje sam szacunek, poważanie tekstów jako duchowego dziedzictwa przekazanego przez przodków” [39, s. 14].
Oczywiście to właśnie brzmieniowe tło czyniło z tego duchowego dziedzictwa dobro czysto narodowe, ponieważ fonemy (typy dźwiękowe) w realizacji dźwiękowej pełnią funkcję wyznacznika narodowego. I choć, na przykład, po angielsku mówi się nie tylko w Anglii, lecz także w Irlandii, Kanadzie, USA, Republice Południowej Afryki, Australii, Nowej Zelandii, to właśnie w fonetyce użytkowników wszystkich tych krajów zaobserwowano najbardziej widoczne różnice. Każdy język „przywiązuje etnos do jego naturalnego otoczenia, do krajobrazu, do tego krewnego, rzeczowo oswojonego kosmosu, łącznie z roślinnością i zwierzyną, który stanowi nieorganiczne ciało narodu”, dlatego przenosząc się na inny teren, język „zmienia się, dostosowując się do nowych warunków przyrodniczych”.
Tak więc wyspiarskie, zwinięte „in”, charakterystyczne dla Starej Anglii (w fortecę, w kryjówkę), na amerykańskich przestrzeniach przekształca się w „on” (na dłoni). Mówiąc obrazowo, „tak toczy się po płaszczyźnie bilardowa kula, wszystko otwarte, jak na dłoni — nie w jajku, ...amerykański kosmos władczo dyktował językowi emigrantki swoje zasady postępowania” [7, s. 107]. I choć historyczną podstawę amerykańskiej odmiany języka angielskiego stanowi język południa Anglii z XVII–XVIII w., jej współczesna odmiana jest wynikiem dalszego samodzielnego rozwoju języka już na amerykańskich terenach.
Natomiast ukraińska fonetyka jest swoista nawet u mieszkańców wsi i miast, a dialektalne zróżnicowanie naszego języka to cała orkiestra fonemów (typów dźwiękowych), najbardziej nieoczekiwanie zabrzmiała w lokalnej mowie, co z pewnością jest uwarunkowane dawnymi procesami fonetyczno-historycznymi w grupach dialektalnych plemion protoukraińskich. Na podstawie fonetycznych dialek-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
