Strona · s. 13strona oryginału ↗
TWIERDZA DUCHA
Слово Просвіти, №48 за 2008 рік
Nina HNATIUK
“Na południe od Mohylowa, o dwie mile od Dniestru, na wysokiej skale lewego brzegu przycupnęło miasteczko Busza z twierdzą-zamkiem, który panował nad okolicą. Na wąskim urwisku, niczym orle gniazdo, zawisł ów zamek i na błękitnym niebie z daleka bielił się swoimi zębatymi murami, swoimi strzelnicami-basztami”. Tak pisał o tej “nadniestrzańskiej strażnicy” w powieści “Oblężenie Buszy” klasyk ukraińskiej literatury Mychajło Starycki, który ponad sto lat temu przebywał w tych stronach i napisał wspaniałe utwory o naszych przodkach, ich czynach.
Zdjęcie Niny Hnatiuk
Jak twierdzą archeolodzy, siedem tysięcy lat temu tutaj, pomiędzy Dniestrem a Murafą, wśród stromych wzgórz z piaskowca, gdzie jest wiele źródeł dzwoniącej uzdrawiającej wody, żyli już nasi dalecy przodkowie. Uprawiali ziemię i wypasali stada, hodowali winogrona i ciosali kamień. Lecz zbyt bogata i malownicza była ta ziemia, by długo trwał pokój. Niczym złowieszcze jesienne chmury, nadlatywali na ten kraj z ogniem i mieczem liczni najeźdźcy. Lecz chyba najkrwawszym w całej historii Buszy był 1654 rok. Dwukrotnie, w lutym i marcu, polsko-szlacheccy zdobywcy pragnęli zawładnąć tym “Małym Kamieńcem”, ale bezskutecznie. Strażnicze przygraniczne miasteczko Busza jesienią 1654 roku liczyło 16 tysięcy mieszkańców. Tylko cerkwi w Buszy wznosiło się aż siedem. Był to znaczny ośrodek obronny Naddniestrza, którego ani szturmem, ani oblężeniem Polakom nie udawało się zdobyć. Dlatego oni, zbierając siły do trzeciego, już listopadowego szturmu Buszy, niszczyli wszystkie wsie i miasteczka po drodze do podolskiej twierdzy. Oto wersy z kroniki historycznej: “Gdzie tylko napotkano miasteczko, słobodę czy wieś, wycinano chłopstwo, ogniem kończono resztę. Przeszedłszy tą drogą do Niemirowa, dobrze pokryli trupami jego ulice”. Zniszczono Stianę, Kalnik, Daszów, Horodok, padły Szarogród i Jampol, inne wsie i miasteczka. Nadaremnie Bohdan Chmielnicki pisał do cara Aleksego Michajłowicza, błagając o pomoc. Lecz Moskale nie ruszyli z miejsca. I oto pod koniec listopada w Szarogrodzie zbiera się liczne polskie wojsko. Było tam 20 tysięcy konnicy i tyle samo pieszych najeźdźców, dwa pułki niemieckich najemników-landsknechtów i wytrwała tatarska konnica — w przybliżeniu 60 tysięcy wojowników. Dowodzili tym wojskiem hetmani koronni Stanisław Potocki, Stanisław Lanckoroński i Stefan Czarniecki. Otrzymawszy wieści o zamiarze Polaków pójścia na Buszę, Bohdan Chmielnicki rozkazuje pułkom Bracławskiemu, Kalnickiemu i Winnickiemu wyruszać na pomoc 4-tysięcznemu garnizonowi Buszy, ale kozackie siły nie zdążyły, bo ugrzęzły w przygranicznych potyczkach. Niczym czarne wrony, sunęły na Buszę pułki Stefana Czarnieckiego. A reszta polskiego wojska szła śladem, niszcząc wszystko wokół. W ciągu kilku dni poddały się twierdze w Murafie, Krasnem i Czerniowcach. I oto ona, Busza, 28 listopada. Wojsko Czarnieckiego rozlokowało się obozem na wysokiej Tatarskiej Górze. Cała Busza jak na dłoni — zamek na wysokich skałach, staw, który otacza wodami twierdzę, siedem cerkwi ze złotymi kopułami, młyny, grube kamienne mury, które otaczają chłopskie zagrody… Pierwszy szturm na wały twierdzy udało się odeprzeć. Wszystkie dzwony w buszańskich cerkwiach ożyły — zdaje się, nie tylko kozacka twierdza, ale niebo i ziemia, każdy kamień i każde serce świętowały zwycięstwo. Lecz triumfować było za wcześnie. Podeszły posiłki, uderzyły armaty i rozpoczął się drugi szturm, tym razem dolnej bramy. Przez wyłom w murze Polakom udało się wdarł do miasta. Lecz spotkała ich zwarta ognista lawa. I znów dzielnym buszanom udało się zatrzymać wrogą nawałę, zrzucić najeźdźców ze wzgórza, na którym wznosiła się narożna wieża. Sam Czarniecki był ranny w nogę, a dowódca husarzy Gembert i wielu jego wojowników poległo w tym ognistym piekle. Polscy hetmani Potocki i Lanckoroński, aby ocalić szlachciców, uciekli się do negocjacji. Mieli nadzieję, że Kozacy, których szeregi również przerzedziły się, przestraszą się polskich i tatarskich szabel i złożą broń. Trębacza-parlamentariusza buszański garnizon przepuścił, lecz przeczytawszy w liście, oprócz żądania kapitulacji, mnóstwo bezwstydnych, haniebnych słów o Kozakach i ich starszyźnie, obrońcy Buszy nie wytrzymali drwin. Honor droższy niż życie! Kozacy nie zdejmują czapek przed tymi, którzy drwią z ich świętości. I obrońcy podnieśli muszkiety… Rozpoczął się trzeci szturm. Polacy, Niemcy, Tatarzy, zsiadłszy z koni, drapali się na skały, aby pokonać wały. Obrońcy lali na nich gorącą smołę, rzucali kamienie, spuszczali ze wzgórz olbrzymie żarna. I tym razem z wielkimi stratami cudzoziemcy odstąpili. Mijał drugi dzień strasznego oblężenia. I dopiero trzeciego dnia dzięki podstępowi Czarnieckiego, który rozkazał w nocy rozkopać groblę i spuścić staw, polskiej i tureckiej konnicy udało się zamarzniętym dnem stawu przedrzeć do dolnych wałów, gdzie było najmniej obrońców, zsiąść z koni i szturmować. Jednocześnie główne siły poszły na twierdzę od strony skał, udając, że tutaj jest główny kierunek uderzenia. Najeźdźcom tym razem udało się wdarł do miasta. Zginął
Zdjęcie Niny Hnatiuk
Hanna Czubacz z rodziną Pirniaków
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
