Strona · s. 14strona oryginału ↗
ŻYWOT CZŁOWIEKA, ZMARZNIĘTEJ DO ŻYCIA
Слово Просвіти, №48 за 2008 рік
czasem przemawia jak medium) i metodą powiększenia, aż do najdrobniejszej zmarszczki, odtworzyć kobiece oblicze we wszystkiej jego niepowtarzalności. Aby odczytać oblicze, trzeba odczytać los, zebrać charakter, nanizać dni z warstw historii, a wtedy, dzięki pisarce, w bezimiennym tłumie nagle wyłoni się kobiecy lik, naznaczony cierpieniem i pokutą, miłością i zdradą. Bo kimże są — Darusia, Petryna, Marynka, Sewerina — jeśli nie likami z dawnych huculskich kafli, które nie tracą niepowtarzalności, patrząc na nas przez pęknięcia i szczerby dawnych i nowych czasów? W powieści „Москалиця” jest dedykacja: „każdej kobiecie z osobna”… Nie jestem pewna, czy każda kobieta zna cenę tego poświęcenia, którego dokonała główna bohaterka Sewerina, milcząco, a nawet z dumą noszącą piętno odłączenia, które spadło na nią od urodzenia, na zawsze zamykając ją za swoistą kratą „nietykalnych”. I jeśli dzięki współczującym indyjskim filmom wiemy, że cuda się zdarzają i szalona miłość zdolna jest pokonać granice kasty nietykalnych, to powieść Marii Matios bezlitośnie pozbawia wszelkich sentymentalnych złudzeń. Poczęta gwałtem i wydana na świat jako bękart z rusińskiego nasienia, Sewerina została natychmiast uznana za obcą przez wieś czasów pierwszej wojny 1914 roku: „Przezwisko «москалиця» przylgnęło do dziecka nie gorzej, niż gdyby je celowo smolono miotłą albo piętnowano aż do skóry” (tu i dalej cytuję za wydaniem „Москалиця”, „Піраміда”, Lwów, 2008). Zatem na cuda miłości liczyć próżno, bo jedyną osobę, matkę, która mogłaby okazać uzdrawiającą miłość, zabrała powódź: „tak, jakby człowiek nigdy nie żył… nie radował się i nie płakał, a jedynie był po to, by użyźnić ziemię swoim prochem”. A skoro Sewerina została od otaczającego ją pospólstwa odcięta krwią, to czyż nie przypadło jej również stać się prochem jeszcze za życia, umartwiając swoje ciało i krew, jak umartwiali je ci, na których żywotach opiera się Kościół? Marія Matios nie kryje swojego zamysłu: pisać „Москалицю” jako żywot. Zarówno przypowieściowy bieg narracji, jak i rozległe zdania o tembrze recytatywu, i bezpośrednie odwołanie do Boga, dla którego jej Sewerina „ma swoją wartość… Bo inaczej po co Pan dawałby jej takie próby, gdyby nie chciał uznać jej za swoją ulubienicę?” Zatem, wzywając Władzę Najwyższą, Maria Matios zapełnia Panską Dolinę tymi czasami, które mierzy się władzą ziemską, a mianowicie przyjściem i odejściem obcego wojska, i tak — osiem razy, od Austro-Węgier, przez Rumunię, i „ruskie” przyjścia aż po sowiecczyznę. Po wojnie i kolejnym podziale państw (M. M.), po raz trzeci „ruskie wojsko” przychodzi „twardo i na długo”. A Panwerina coraz bardziej się oddala, choć nie odmawia pomocy znachorskiej. Jak wiadomo, karpaccy mołfarzy szukają samotności, żyjąc w żywiole przyrody i zachowując pewność, że ludzie sami przyjdą, gdy dotknie ich nieszczęście. Sewerina, obca dla współwieśniaków i dla „obcych naszych”, nie czeka na owe przyjścia-prośby o pomoc. Jedynym, kogo chętnie wita, jest czas, który przychodzi do niej i przez nią. Czas — posłaniec przyrody, jej gończy i wieszcz — stał się towarzyszem i świadkiem na drodze życia. A do tego samotność — tak oswojona, że już nie wiadomo, czyim cieniem jest — Sewerina w samotności, czy samotność w Sewerinie. Przypowieść wymaga nauki i wyczynu. Ani do dydaktyki, ani do heroicznej katharsis nie prowadzi swojej Москалиці autorka, bo wybiera dla Seweriny inną służbę. Stara panna umartwia swoje ciało i krew nie z pokory, lecz dla Wiedzy. A jej samotność — czyż nie najlepsza droga do samopoznania. To według uznania Panskiej Doliny okrutna władza nad jednokrwistą Москалицą. Tymczasem Sewerina nie odczuwa ani pokrewieństwa, ani wrogości wobec jakiejkolwiek władzy, bo żyje poza ludźmi, a zatem i poza władzą. Jej czas, jej czyn w kręgu przyrody, dla której i człowiek, i gad —
— na przestrach ludziom martwa żmija unosi głowę, jakby szykowała się do ataku. Połączywszy skończony czas człowieka i żmijowisko, bohaterka powieści-przypowieści powoli zrzuca wszystkie swoje imiona: „Bastardka. Moskiewka. Seweryna. Czarownica”. Kobieta samotna ma więcej rozumu niż serca. Nie szuka Boga w kościele, bo nie potrafi modlić się razem z ludźmi, którzy wytykali jej obcą krew (jakby potrajając grzech pierworodny), a mimo to szukali u niej ochrony przed nowymi czasami, okupowanymi przez władzę. „Nigdy nie otwierając serca przed nikim” i dożywając swych lat, Seweryna zapewne czuje się istotą, z której ludzie wyjęli ośrodek uczuć nie mniej starannie, niż ona wyjęła go z żmii. Właśnie o tym mówi Maria Matios: „Jakby Seweryna nie miała w sobie krwi, a jedynie jej czerwoną, zimną postać”. „Człowiek zziębnięty do życia” — tak określa główną bohaterkę „Moskiewki” Seweryny Maria Matios. Do życia, w którym nie sposób odgadnąć, kto swój, a kto obcy; w którym panuje „codzienne wielkie przewrotnictwo światowych przewrotników”, w porównaniu z którym jej oszustwo jest dziecinną wymyślonką; do życia, które w końcu nie potrzebuje Seweryninej wiedzy ani jej czynu samotności. Więc co słyszy stara Seweryna — bieg Wielkiego zegara Natury czy dyszenie i sapanie „prześladowców i dręczycieli zmęczonej i zużytej przez długi wiek duszy”? Opieranie się nienawiści niszczy zdolność kochania. Rozum, silniejszy od serca, staje się mściwy. Wyraj, nawet jeśli drzwi do niego otwierają gorące uderzenia serca, które wreszcie zabiło, nie przynosi ani wyzwolenia, ani uspokojenia, ani zapomnienia. Żywot Moskiewki-Seweryny nie stanie się kamieniem węgielnym bytu dzisiejszej Panskiej Doliny, która żywo dyskutuje o wydarzeniach politycznych w stolicy: ten ziemski raj, którego wygnańcy rozsypali swe kosteczki po północnych (seweryńskich z krwi?) krajach, staje się schronieniem dla martwej żmii (Węża?), która nikogo już nie ukąsi ani nie skusi. I sama władczyni Wąż jest martwa, bo nie ma ani pragnień, ani namiętności. Gdy z Kobiety wyrywa się, wyjmuje, gwałci jej istotę, metronom życia bije od przyjścia jednej władzy czy odejścia innej. „Człowiek zziębnięty do życia” gubi się w latach i stuleciach. Zatem Maria Matios ma pełne prawo otworzyć kolejne wydanie „Moskiewki” dedykacją „każdej władzy z osobna”. Kroniki epoki pisze także władza, wyryjąc swoich bohaterów i swoich wrogów na tle szarego tłumu ludzkiego, i jest jej obojętne istnienie człowieka bez miłości, bez samego życia. Przypowieść-żywot o „kolejnym małym człowieku” Maria Matios wpisała do swojej Sagi huculskiej gorącymi łzami miłosiernego serca… I tylko ludzie zziębnięci do życia nie wybaczą mi tego sentymentalnego zwrotu.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
