Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

ROK I WIECZNOŚĆ CZYNGIZA AJTMATOWA

Слово Просвіти, №48 за 2008 рік

Teodozja ZARIWNA Rok 2008 w Kirgistanie oficjalnie mija jako Rok Czyngiza Ajtmatowa. Wielki pisarz zmarł 10 czerwca bieżącego roku w Niemczech, nie dożywszy pół roku do własnych 80. urodzin i nie spełniwszy obietnicy przyjazdu do Kijowa w dniach jubileuszowych. Zachorował podczas zdjęć w Kazaniu — ojczyźnie matki Tatarki, którą bardzo kochał, w przeszłości aktorki, bezgranicznie oddanej dzieciom i wnukom, Nagimy Abduwalijewej. Tam kręcono epizody filmu dokumentalnego o drodze życiowej klasyka, laureata Nagrody Leninowskiej i trzech Nagród Państwowych ZSRR. Przewodniczący Związku Kinematografistów Kirgistanu, przewodniczący Związku Pisarzy republiki, redaktor naczelny czasopisma „Inostrannaja litieratura”, ambasador ZSRR w Luksemburgu, później — we Francji i krajach Beneluksu. I to tylko część jego obowiązków. Pisarz został odznaczony 102 medalami i orderami 63 krajów. Utwory Czyngiza Ajtmatowa wydano w 127 krajach w 176 językach świata w łącznym nakładzie 76,8 mln egzemplarzy. Pod względem liczby nakładów zostawił daleko w tyle większość laureatów nagrody Nobla, przepuszczając przed siebie jedynie R. Rollanda, J. Galsworthy'ego, I. Bunina, E. Hemingwaya, J. P. Sartre'a oraz M. Szołochowa i niemal zrównując się z G. Márquezem. Nawiasem mówiąc, wszystkie kraje tureckojęzyczne poparły inicjatywę wysunięcia pisarza do Nagrody Nobla w tym roku. Mówią, że kiedy dowiedział się o tym w niemieckim szpitalu, będąc już ciężko chorym, nie mógł powstrzymać łez. Wśród jubileuszowych wydarzeń w ojczyźnie pisarza od 20 do 27 października odbył się Tydzień Czyngiza Ajtmatowa. W programie tego tygodnia: Drugi Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Issyk-kul, Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Art-Ordo”, Międzynarodowe Forum „Ajtmatow i współczesność”, a także spotkanie delegacji TÜRKSOY (organizacja rozwoju kultury i sztuki tureckiej). To właśnie ona nagrodziła Czyngiza Ajtmatowa (niestety, już pośmiertnie) specjalną międzynarodową nagrodą. Przed rozpoczęciem forum „Ajtmatow i współczesność” goście pojechali pokłonić się grobowi Czyngiza Torokułowicza. Kolumna samochodów i autobusów ruszyła z Biszkeku w ponury poranek. Miejscami leżała mgła. Za miastem na wzniesieniach jeszcze pasły się owce, ruda trawa gdzieniegdzie zieleniała, w niewielkiej wsi jakiś dziadek w tradycyjnej futrzanej czapce gospodarował przy domu. Niedaleko bawiły się dzieci. Wszystko wydawało się dziwnie znajome i bliskie. Kolumna skręciła w stronę góry, której szczyt dotykał pasma niskiej chmury i w końcu zatrzymała się na wierzchołku. Brzmiała smutna muzyka narodowa. Zamarła warta honorowa. Żołnierze byli jak dobrani, smukli i wyszkoleni. Strzegli oni muzealno-memorialnego kompleksu Ata-Bejit. Nie trzeba mówić, jak kochają Ajtmatowa Kirgizi i cały świat turecki. Świadkowie opowiadali, że setki autobusów z całego kraju przyjechały na pogrzeb. Pochowano pisarza, zgodnie z jego testamentem, w muzealno-memorialnym kompleksie Ata-Bejit, niedaleko ojca, według starodawnego muzułmańskiego zwyczaju, owijając w całun i odczytując modlitwę. Obok spoczywają tysiące zabitych podczas represji w latach trzydziestych. Miłośniczka Czyngiza Ajtmatowa, z którą poznałam się na forum, opowiedziała, że na miejscu kompleksu muzealnego była baza wypoczynkowa jednej z najbardziej poważanych i najgroźniejszych służb. Ludzie jeździli na nartach, nawet nie domyślając się, jaką straszną tajemnicę skrywa ziemia pod stopami. Dopiero na początku lat 90. tajna informacja stała się dostępna. Półzbutwiałe dokumenty w kieszeni kurtki dały możliwość rozpoznania jednej z ofiar — Torokuła Ajtmatowa, komisarza przemysłu i handlu, później przewodniczącego centralnej rady gospodarki narodowej republiki, jeszcze później drugiego sekretarza KC Kompartii Kirgistanu. Chyba tylko jego intuicja uratowała życie żonie i czworgu dzieciom: wyczuwszy niebezpieczeństwo, zdążył odesłać ich do dalekiej wsi Szeker do rodziny. Tatarska delegacja z ojczyzny matki Czyngiza Torokułowicza przywiozła węzełek z ziemią, a także schemat drzewa genealogicznego rodu, który po linii dziadka Toktargalego bierze swój początek z 1669 roku. W pogodny dzień od grobu Ajtmatowa widać bardzo daleko. Obok pojedyncze drzewa, niedaleko na wysokiej poprzeczce — dzwon. Na dole, jakieś dwadzieścia kilometrów dalej — Biszkek. Kiedy złożyliśmy kwiaty, na górę spadła niemal nieprzenikniona mgła. I przypomniał się „Srokaty pies biegnący brzegiem morza” oraz brak punktów orientacyjnych w mroku pośród burzliwego świata, i słowa, które mówił Edygej na Ana-Bejit: „Powiem im, że nakaz swój kładę na nich — pochować mnie tutaj”. Forum otwarto w Narodowej Filharmonii im. T. Satylganowa. „Samo imię Czyngiza Ajtmatowa przywołało nas tutaj. Dzisiaj nawet przewodniki turystyczne na pierwszym miejscu stawiają jego nazwisko, a potem epos „Manas” i jezioro Issyk-kul. A ten, kto czytał jego utwory, na zawsze ma inną grupę krwi — powiedział Rostisław Rybakow, dyrektor instytutu orientalistyki, przewodniczący Platformy „Dialog Eurazja”. — Pisarz był honorowym przewodniczącym naszej organizacji i zawsze znajdował czas na dialog. Był wielkim myślicielem. Cały świat teraz zna dwa kirgiskie słowa — to Czyngiz Ajtmatow”. Głośnymi oklaskami powitała publiczność kazachskiego pisarza Muchtara Szachanowa, który we współautorstwie z Czyngizem Ajtmatowem napisał książkę „Płacz myśliwego nad przepaścią”. Mówił o mankurtyzmie we współczesnym Kirgistanie i Kazachstanie. Gorąco witali słuchacze również wystąpienia ministra kultury Turcji Ertuğrula Günaia oraz ministra kultury i informacji Kirgistanu Sułtana Rajewa. Hollywoodzki aktor Mark Dacascos, który chciałby, aby filmy na podstawie utworów pisarza obejrzał amerykański widz, dodał, że podobne forum to kolejny krok naprzeciw jednoczeniu narodów. Ludzi, którzy przyjechali powiedzieć słowo o ulubionym prozaiku, było bardzo wielu. Dlatego czas wystąpienia skracał się. Jednak większość uczestników spotkania zdołała z niego skorzystać. Zapamiętano wystąpienia profesora uniwersytetu i poety narodowego Kirgistanu Wiaczesława Szapowałowa, profesora Rustana Rachmanalijewa, literaturoznawczyni z Armenii Nairy Sejraniam. Ciepło przyjęto również słowo profesora Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Wołodymyra Panczenki, a także autorki tych wierszy. Zbytecznie mówić o gościnności Kirgizów. To nieliczny naród. I jemu teraz również nie jest łatwo. Składanie wieńców na grobie pisarza Jednak od spotkania na lotnisku aż do kolacji w rezydencji prezydenta towarzyszyła nam szczodrość, sympatia i szacunek. Za oknem hotelu „Yannat” (w języku kirgiskim oznacza „raj”), który w pełni uzasadniał swoją nazwę, aż po horyzont ciągnął się ogród, a za nim bielało lśniące, wręcz kryształowe pasmo gór. Na biurku w czarnej skórzanej teczce leżało sporo firmowego papieru i długopis. Grzechem byłoby z niego nie skorzystać, patrząc na zupełne pustkowie za oknem. Szkoda tylko, że każda minuta okazała się zaplanowana. W kilku wydarzeniach uczestniczyła także siostra pisarza Roza Torokułowna Ajtmatowa, fizyk, prorektor instytutu pedagogicznego, działaczka kirgiskiego ruchu kobiecego, autorka autobiograficznej książki „Białe strony historii”. Wspomnienia ukazały się drukiem w języku kirgiskim, a obecnie przygotowywana jest wersja rosyjskojęzyczna. Zawierają one długą, pełną tragicznych i szczęśliwych momentów historię rodziny Ajtmatowów. Zapadło w pamięć spotkanie na uniwersytecie „Atatürk Alatoo” z pokazem filmu o pisarzu, gościnne przyjęcie, na którym pośród dań narodowych znalazły się zadziwiająco słodkie, niczym miód, gruszki i winogrona. A także wizyta w muzeum historyczno-krajoznawczym i sztuk pięknych, wycieczka objazdowa po mieście, szerokim i przestronnym, z niskimi, trzypiętrowymi (ze względu na strefę sejsmiczną) domkami, pięknymi dziewczętami i małymi dziećmi przypominającymi cudowne lalki. I oto finałowy moment jubileuszowych wydarzeń — nagradzanie najlepszych. Wdowa po klasyku Maria Ajtmatowa, odbierając nagrodę TÜRKSOY, którą wręczał minister kultury Turcji Ertuğrul Günay, powiedziała, że Czyngiz Torokułowicz zawsze bał się zostać emerytem. Dwa kraje zaproponowały mu dobrą pracę. Był pełen planów i zamierzeń. Jednak pisarzowi nie było dane ani jednego dnia być emerytem. On nie umarł, lecz wstąpił w nieśmiertelność. Finałowe słowa kobiety wsparła potężna fala oklasków. Nagrody dla najlepszych filmów i spektakli, reżyserów kina i teatru, aktorów i operatorów wręczali znani działacze sztuki z wielu zakątków świata: grand prix za najlepszy film — kirgiskiemu reżyserowi Maratowi Sarulu (film „Pieśń południowych mórz”), nagrodę za najlepszą reżyserię — Ardakowi Amirkułowowi (film „Żegnaj, Gulsary!”). Grand prix festiwalu teatralnego „Art-Ordo” — spektaklowi „Esimde” Biszkeckiego Miejskiego Teatru Dramatycznego im. Umuralijewa na podstawie powieści Czyngiza Ajtmatowa „Dżamila”... Młodego i utalentowanego dokumentalistę z Ukrainy Tarasa Tomenkę, już dobrze znanego na świecie, nagrodzono specjalną nagrodą festiwalu na Issyk-kul za film „Liza”. Na scenie pośród innych flag powiewała także ukraińska. Dodawało to poczucia bliskości naszych ziem. Na zakończenie święta — koncert kirgiskich artystów, którzy doprawdy zachwycili uczestników poziomem umiejętności wokalnych, pięknem tańca narodowego i muzyki, brzmieniem chóru i orkiestry. Tylko słychać było: „Godni najlepszych scen świata!”. Od czasu do czasu na ekranie pojawiała się twarz Ajtmatowa z kronik, dawnych i niedawnych, on to uważnie wpatrywał się w salę, to galopował na koniu, po raz kolejny jednocząc wszystkich, tak różnych pod względem języka i miejsca zamieszkania, jednak już z jedną, ajtmatowską grupą krwi. Dzięki niemu o pięciomilionowym narodzie dowiedziano się na całym świecie. Ziemię wielkości znaczka pocztowego na mapie szanował do ostatniego tchu. Kolejka gazeciarzy stała do Czyngiza Ajtmatowa zawsze. Było to częścią jego życia, jego sławy. Pisarza rozpoznawano na ulicy, fotografowano się z nim, był dla wielu doradcą i rzecznikiem, pomocnikiem i czarodziejem. Był krewnym każdego Kirgiza, każdego czytelnika. Nigdy nie zostawszy emerytem, pisarz nigdy nie sprawiał wrażenia dziadka. Na licznych fotografiach i w kronikach filmowych pozostał pełnym siły i energii mężczyzną, nieco podobnym do swojego pantery z ostatniej powieści „Kiedy walą się góry”. I w tym też był ulubieńcem losu. Objechał cały świat. Może dlatego ziemia w jego powieściach jest mała i krucha. I wymaga ochrony. Zdołał przeżyć jako podróżnik i mędrzec, los pozwolił mu powiedzieć wiele z tego, o czym marzył. Kiedyś będziemy znali jego życie głębiej i bardziej szczegółowo. Ale już nie życie, jak powiedział R. Rachmanalijew, a żywot. Teraz wystarczają nam jego książki, tam, niczym w magicznym zbiorniku, zachowuje się odbicie jego duszy. Błądzimy jej dziwnymi ścieżkami, cierpiąc i radując się, nieco zapominając, że pisarza już nie ma na Ziemi i że azjatyckie przestrzenie stały się bardziej puste i zimne bez niego. Ale Czyngiz Ajtmatow pozostawił prawie 80 milionów egzemplarzy literatury najwyższej próby, której świat wciąż potrzebuje i która wciąż żyje w bibliotekach prywatnych i państwowych. Odcienia ona literaturę nową i, wpływając na nią, daje nadzieję.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn