Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

CZY BĘDZIE SOBÓR KOZACKI?

Слово Просвіти, №48 за 2010 рік

Jewhen BUKET. Narodowy Związek Krajoznawców Ukrainy przy wsparciu Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przeprowadził w „Ukrinformie” konferencję prasową na temat „Czy uratujemy narodowy cud — sakralną architekturę drewnianą?”. Spotkanie to podsumowało niedawne ekspedycje NZKU do obwodów lwowskiego i dniepropetrowskiego, podczas których naukowcy nie tylko zbierali materiał faktograficzny i wizualny dotyczący sakralnego budownictwa drewnianego, ale także spotykali się ze społecznością i lokalnymi włodarzami. Największą uwagę przykuł Sobór Trójcy Świętej w mieście Nowomoskowsk w obwodzie dniepropetrowskim — jedyna znana obecnie na świecie dziewięciozrębowa i dziewięciokopułowa cerkiew. Sobór wzniesiono w 1778 roku, już po likwidacji Siczy Zaporoskiej. Poświęceniem nowego ikonostasu głównego przedsionka 18 kwietnia 1781 roku (według starego stylu) zakończono budowę świątyni. Jej dalszą historię można streścić kilkoma zdaniami. Sobór Trójcy Świętej w 1830 roku wyremontowano, a w 1887 roku — złożono na nowo „według starego wzoru”, ale z pewnymi zmianami. W 1930 roku komuniści zamknęli sobór i oddali go na magazyn dla kantoru „Zahotzerno”. Stosunek ówczesnej władzy do tego duchowego zabytku narodu ukraińskiego jest jednym z tematów powieści Ołesia Honczara „Sobór”. Obecnie, jak przekonali się uczestnicy pierwszych „Czytań Tronkowskich”, Sobór Trójcy Świętej jest uszkodzony przez grzyb, opady atmosferyczne i po prostu przez czas. Ponadto w świątyni „iskrzy” instalacja elektryczna, co może wywołać pożar. Miejscowy duchowny Patriarchatu Moskiewskiego ma zamiar, jeśli otrzyma środki na remont, sprowadzić drewno z Rosji, ale obiecał konsultować się z konserwatorami zabytków… Podczas wyjazdu do Nowomoskowska odbyło się także spotkanie krajoznawców z nowo wybranym merem miasta Serhijem Morozem. Poinformował on, że rada miejska ma już kilka projektów rekonstrukcji soboru. Jeden z nich, w szczególności, przewiduje jeszcze stworzenie w podziemnym tunelu, który biegnie spod budowli do rzeki Samary, muzeum krajoznawczego. Ogólnie rzecz biorąc, będzie można stworzyć dochodowy szlak turystyczny. Ale nie usłyszeliśmy ani terminów, ani kosztów wykonania tych prac. Tymczasem sobór, który przetrwał wszystkie nieszczęścia swojej ponad 200-letniej historii, wkrótce może ulec zniszczeniu. „Tego nam nie wybaczą ani Pan Bóg, ani nasze dzieci, ani ich potomkowie” — są przekonani krajoznawcy. DREWNIANE CERKWIE WE WSPÓŁCZESNEJ UKRAINIE. O problemach Soboru Trójcy Świętej w szczególności i drewnianej architektury sakralnej w ogólności mówili kilka dni po powrocie z Nowomoskowska uczestnicy konferencji prasowej w Kijowie. Obecnie, według słów wiodącego specjalisty naukowego przedsiębiorstwa państwowego „Ukrzachidprojektrestawracija” (Lwów) i tegorocznego laureata nagrody krajoznawczej im. Dmytra Jawornyckiego, Wasyla Słobodziana, istnieje około 2,5 tysiąca drewnianych świątyń, z których ponad 800 znajduje się na terenie samego tylko obwodu lwowskiego. Z każdym rokiem jest ich mniej i to nie tylko z powodu klęsk żywiołowych. Cerkwie są burzone z powodu sporów międzywyznaniowych, płoną (w ten sposób złodzieje zacierają ślady); czasami kosztem drewnianych cudów „uwalnia się” miejsca pod budowle murowane. Zabytki giną także z powodu ludzkiej ignorancji: bezmyślnie obija się je blachą i plastikiem, imitując remont, a drewno przez to gnije. Wasyl Mychajłowycz opowiedział o doświadczeniach sąsiedniej Polski, gdzie drewnianych artefaktów sakralnych jest mniej, ale państwo nie skąpi znacznych środków na ich utrzymanie i rekonstrukcję. „Tam dbają zarówno o historię, jak i o ekonomię” — dodał, zaznaczając, że do zabytków architektury z drewna turystów nie trzeba namawiać. PATRIARCHAT MOSKIEWSKI „PRYWATYZOWAŁ” ŚWIĄTYNIE, KTÓRE MAJĄ WARTOŚĆ OGÓŁNONARODOWĄ. O tym po raz kolejny przypomniał wiodący pracownik Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. Maksyma Rylskiego Narodowej Akademii Nauk Ukrainy, doktor teologii Dmytro Stepowyk. Zgodnie z ukraińskim ustawodawstwem, sprawa zachowania świątyń leży na barkach cerkwi jako ich właściciela. „Ale przedstawiciele tego wyznania świadomie niszczą świątynie, wyganiają z nich specjalistów i muzealników, którzy doradzają, jak chronić zabytki” — zaznaczył Dmytro Własowycz. Przykładów, według jego słów, można podać niemało zarówno w stolicy, jak i poza jej granicami. Dzisiaj na Ukrainie wszystkie zabytki architektury sakralnej, poza obwodami lwowskim, iwanofrankiwskim i częściowo Kijowem, są własnością Patriarchatu Moskiewskiego. Sobór Trójcy Świętej nie jest wyjątkiem. Dmytra Własowycza poparł inny uczestnik konferencji prasowej — badacz historii Soboru Trójcy Świętej, zasłużony dziennikarz Ukrainy Ołeksandr Zajec. „Sobór wznieśli Kozacy na ostatniej fali — imperatorowa Katarzyna już dobiła Sicz Zaporoską. Tego pięknego obiektu było widać daleko na stepach” — przypomniał obecnym. Pan Zajec wspomina, jak w soborze przechowywano paszę i zboże, a on ramię w ramię z miejscowymi krajoznawcami i społecznością domagał się otwarcia tam przynajmniej muzeum. Pan Zajec pokazał pożółkłe od czasu szpalty gazetowe ze zdjęciem Ołesia Honczara z żoną, który w swojej powieści przedstawił erozję ukraińskiej moralności i duchowości. „Główna przyczyna dalszej ruiny naszej świętości jest wciąż ta sama, określona przez autora powieści — skonstatował O. Zajec. — Świątynia ta jest w niebezpieczeństwie. Przez prace budowlane, które prowadzili moskiewscy popi, przechyliły się trzy z dziewięciu jego kopuł”. Dziennikarz szczerze życzył powrotu kozackiego cudu cerkiewnego Patriarchatowi Kijowskiemu. „Obecnie społeczność zadowala się wzniesioną niedaleko soboru Cerkwią Świętej Trójcy Patriarchatu Kijowskiego — całkiem niezłą, pięciokopułową — zaznaczył. — Gdyby zebrali potrzebne pieniądze, to zapewne zdołaliby odnowić także sobór. Najwyraźniej brakuje jednego — woli władzy lokalnej”. Ołeksandr Semenowycz wyraził przypuszczenie, że akcje podobne do ekspedycji NZKU do Nowomoskowska oraz konferencje prasowe zwrócą uwagę władz na tę dawną biedę. WŁADZA PLANUJE ANULOWAĆ PROGRAMY OCHRONNE W konferencji prasowej wziął również udział pierwszy zastępca przewodniczącego Państwowej Służby Ochrony Narodowego Dziedzictwa Kulturowego Wiktor Weczerśkyj. Określił on pracę swojego urzędu jako taką, która przeciwstawia się działaniu drugiej zasady termodynamiki. Mimo ciągłego działania tej zasady, Ukraina wciąż posiada 130 tysięcy nieruchomych zabytków dziedzictwa kulturowego, a to w przybliżeniu tyle samo, co na terytorium Rosji, i więcej niż w wielu państwach europejskich, w szczególności w Polsce. Wiktor Wasylowycz wyraził przekonanie, że nawet najbogatszy kraj nie jest w stanie utrzymać wszystkich swoich architektonicznych rarytasów w należytym stanie kosztem państwa. Dlatego, przypomniał, obowiązek utrzymania zabytku spoczywa na jego właścicielu. „Ale cztery lata temu zostały opracowane koncepcje dwóch państwowych programów celowych — ochrony zamków oraz ochrony i renowacji zabytków architektury drewnianej. Gabinet Ministrów je zatwierdził i… wszystko skończyło się, „jak zawsze u nas wszystko się kończy”: Ministerstwo Finansów powiedziało, że pieniędzy nie ma i nie będzie. Myślą o anulowaniu nawet wspomnianych programów. Z powodu nierealności. Ze względu na nominowanie ośmiu drewnianych cerkwi do Listy światowego dziedzictwa UNESCO, na razie udało się „przebić” jedynie opracowanie planu działań z jego późniejszym zatwierdzeniem przez rząd. Opracowano już dossier nominacyjne tych cerkwi, przekazano je już do paryskiego Centrum Światowego Dziedzictwa, zostały tam już przyjęte. Teraz Ukraina musi doprowadzić te zabytki do takiego stanu, aby jakikolwiek niezależny — czyli w żaden sposób z nami niepowiązany — ekspert uwierzył, że państwo dba o te rarytasy”. Na razie bezpłatnie, jak podkreślił pan Weczerśkyj, „na gołym entuzjazmie” popracowały przedsiębiorstwo państwowe „Ukrzachidprojektrestawracija” oraz Instytut Badań nad Zabytkami — wyznaczono terytoria i strefy ochronne tych zabytków. Ich tytaniczną pracę musi zatwierdzić Ministerstwo Kultury i Turystyki. Reszty na entuzjazmie rozwiązać się nie da. Tak jak dróg, drogowskazów do zabytków oraz ich ochrony. Choć finansiści są przekonani o niecelowości wydatków na ochronę zabytków, według słów W. Weczerśkiego, „na górze” są ludzie o odmiennym zdaniu. W nich nadzieja. ZWIĄZEK KRAJOZNAWCÓW BIERZE NA SIEBIE MISJĘ ZACHOWANIA ZABYTKÓW Zastępca przewodniczącego Narodowego Związku Krajoznawców Hryhorij Klepak, podsumowując, zaproponował uznać odbudowę kozackiego soboru w Nowomoskowsku za sprawę całej, a więc i krajoznawczej społeczności. „NZK będzie inicjować maratony medialne w celu zbierania środków na tę świętą sprawę” — zapewnił. Według ekspertów, aby odrestaurować sobór, potrzeba około 25 milionów hrywien. Jednak pieniędzy nie ma nawet na jego ekspertyzę, która kosztuje około 220 tysięcy. Związek zwrócił się już do Prezydenta Ukrainy z listem o zatwierdzenie Narodowego programu zachowania sakralnych zabytków architektury Ukrainy, który w szczególności przewiduje zakończenie inwentaryzacji drewnianych cerkwi na Ukrainie oraz na ukraińskich ziemiach etnicznych wraz z późniejszym sporządzeniem ujednoliconego indywidualnego dokumentu ochrony zabytków. Możliwe, że choć przed przeprowadzeniem mistrzostw Europy w piłce nożnej kulturę przestaną finansować według zasady rezydualnej i zrobią pierwsze kroki dla zachowania zabytków, które kształtują wizerunek Ukrainy na świecie. Ale póki co podstaw do optymizmu brakuje. „Niema muzyka soboru, muzyka owych harmonijnie wzniesionych ku niebu bań-kopuł — ona dla ciebie realnie istnieje, jesteś w stanie ją słyszeć, chociaż inni, zdaje się, są na nią głusi”. Ołeś Honczar Krajoznawcy mają nadzieję, że dzięki rozgłosowi w środkach masowego przekazu uda się zwrócić uwagę władz i opinii publicznej na Sobór Trójcy Świętej oraz inne zabytki drewnianej architektury sakralnej. Zdjęcie Ołesia Dmytrenki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn