Strona · s. 4strona oryginału ↗
GŁÓD NA KRYMIE: ŚWIADECTWA OFIAR I HISTORYKÓW
Слово Просвіти, №48 за 2010 рік
— Urodziłem się w zwykłej wielodzietnej rodzinie krymskich Tatarów w roku wybuchu I wojny światowej — opowiedział Wiktor Mychajłowycz. — Mieszkaliśmy w Teodozji. W rodzinie było dziewięcioro dzieci. Po rewolucji, w latach 20., dzieci zaczęły puchnąć z głodu. Aby uratować mnie przed nieuchronną śmiercią, sześcioletniego krymskotatarskiego chłopca, zabrała do siebie rolnicza ukraińska rodzina Danyłczenków z guberni chersońskiej. Od imienia ojca Semedlaja nadano mi nazwisko Semedlajew. Rosłem wśród wiejskich chłopców, uczyłem się w ukraińskiej szkole, język ukraiński wchłonąłem na całe życie. W pełni przyszło mi poznać ciężką chłopską pracę, ale żyliśmy zamożnie, bo pracowaliśmy od świtu do zmierzchu. Potem kolektywizacja, rozkułaczanie, głód. Rodzice jakoś dowiedzieli się o groźbie pogromów i przeprowadzili się do innej wsi, a ja trafiłem do więzienia, bo napisałem szczery list do towarzysza Stalina, naiwnie myśląc, że nie wie on, co dzieje się we wsiach. Wieś Sosniwkę w rejonie kachowskim otoczyli czerwonoarmiści, żeby nikt nie wyniósł nawet stu gramów ziarna w kieszeni. Tam prawie wszyscy wymarli, a ci, którzy wegetowali, oszaleli z głodu i zjadali zmarłych. Napisałem, jak kobieta, która oszalała z żalu i głodu, zjadła troje swoich małoletnich dzieci. Tego słowami nie da się przekazać… Potem po prostu wepchnięto mnie do krytego samochodu i przywieziono do Symferopola. Trzy dni w więzieniu, a potem BBK — Kanał Białomorsko-Bałtycki. Trzy miesiące byłem w obozie w Miedwieżjegorsku. Potem śledztwo. Na każdym przesłuchaniu bili w brzuch walonkiem wypchanym czymś ciężkim. Oskarżyli mnie z niesławnego 58. artykułu, punkt 10 — zdrada ojczyzny, organizacja obalenia sowieckiego ustroju i, co najciekawsze, jako ukraińskiego nacjonalistę. Mnie, Tatara! Żądali: podpisz, że więźniowie, osób dziesięć, byli uczestnikami grupy ukraińskich burżuazyjnych nacjonalistów. Ja, oczywiście, odmawiałem podpisania. I wtedy zaczęły się jeszcze straszniejsze egzekucje. Przed wysyłką na wyspę wyładowano nas z wagonów na brzegu Morza Białego, przy tak zwanej Kiem-przystani, zmuszono do stania na zimowym północnym wietrze przez pół dnia. Potem zagoniono do łaźni, która okazała się lodową morską kąpielą, podkarmiono i załadowano na parowiec, który tak właśnie się nazywał — „STON”. Po przybyciu na 11. bocznicę obozów kontynentalnych zamknięto nas, 70 „zeków”, w baraku, gdzie palili w piecyku trupami. Z siedemdziesięciu tylko dwoje pozostało przy życiu. Jak to wszystko wytrzymałem, jak przeżyłem — jeden Bóg wie. Może rzeczywiście pomógł mi Bóg, bo każdego ranka się modliłem. W kazamatach STON-u czytałem nie modlitwy z Koranu, których wtedy jeszcze mało znałem, a „Ojcze nasz”, jak nauczyli mnie moi przybrani ukraińscy ojciec i matka. O tym, że zaczynał się poranek, dowiadywałem się ze stukania do drzwi: raz zapukali — śniadanie, dwa — obiad… I tak dziesięć lat od dzwonka do dzwonka, codziennie. O tym, że była II wojna światowa, dowiedziałem się dopiero w 1947 roku, kiedy 2 grudnia wywieziono mnie z celi jednoosobowej, lecz do wolności było jeszcze wiele lat norylskich obozów. Po takiej „dziesięciolatce”, jak wszystkich „politycznych”, wysłano mnie do Norylska, do strefy przemysłowej. Tam w promieniu 10 kilometrów od hut było 20 obozów, w których przebywało ponad 300 tysięcy więźniów. Po czterech latach zwolniłem się i dowiedziałem, że wszystkich krymskich Tatarów na rozkaz Stalina deportowano z Krymu, chociaż o tym nigdzie nie pisano. Właściwie przez to od 1962 roku wstąpiłem w szeregi obrońców praw człowieka… Andrij Iszyn, kandydat nauk historycznych: — Stan głębokiego kryzysu gospodarczego i rozstrzeliwań na półwyspie wojsk białogwardyjskich w 1920 roku, skutki strasznej suszy lata 1921 roku zostały pogłębione przez politykę wojennego komunizmu nowej władzy. Do 1 sierpnia 1921 roku na półwyspie utrzymywano „prodrazwiorstkę” (przymusowe ściąganie nadwyżek żywności). Pobierano ją według nierealnych zadań (planowano pobranie zboża spożywczego w rozmiarze 2 milionów pudów, ziarna paszowego — 2,4 mln pudów, furażu także 2,4 mln pudów) i wywoływała ona ostry protest chłopstwa, aż do powstań. Ważne, by dodać, że są przykłady, kiedy oddziały specjalnych wydziałów WCzK, oprócz „prodrazwiorstki”, dodatkowo odbierały żywność chłopom. Sytuację pogarszały masowe nadużycia i otwarty rabunek przez przedstawicieli władzy radzieckiej. Przy przeprowadzaniu „prodrazwiorstki” obserwowano „niezliczone nadużycia urzędników, kradzieże i afery agentów handlowych”. Obok tego „poszczególne oddziały czerwonoarmistów zajmowały się grabieżami i nikt nie mógł ich powstrzymać”. W rezultacie podobnych „środków” już w sierpniu 1921 roku na półwyspie zaczął się straszny głód, który trwał do lata 1923 roku i pochłonął około 100 tysięcy istnień. Jednocześnie z polityką wojennego komunizmu w zarządzaniu gospodarką półwyspu i towarzyszącymi tej bezlitosnej polityce nadużyciami, ważnym czynnikiem destabilizującym sytuację stał się bezprecedensowy masowy terror, rozpętany na Krymie pod koniec 1920 roku. Z oświadczenia Przewodniczącego Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki Trockiego: „Krym — to butelka, z której żaden kontrrewolucjonista nie wyskoczy…”. Represje przypadły na zimę 1920—21 r. i trwały do końca 1921 roku. Dokładna liczba ofiar w wyniku terroru nie jest ustalona, ale nie ma wątpliwości, że terror na Krymie miał niesłychane apokaliptyczne rozmiary. Dmytro Omelczenko, kandydat nauk historycznych, zastępca przewodniczącego republikańskiej redakcji wydania serii książek „Zrehabilitowani przez historię”: — Warto byłoby przeprowadzić głębokie badanie głodu 1921—23 r., który przyniósł Krymowi takie nieszczęścia. Ten temat nie jest do końca zbadany, chociaż dorobek krymscy badacze już mają, i to niemały. Wydarzenia 1932—33 r. również warto zbadać gruntowniej. Hołodomoru podobnego do tego, który kosił ludzi na Ukrainie, na Krymie (a on, jak wiadomo, wchodził wtedy w skład RFSRR) nie było. Przeciwnie, tutaj starano się dostać, ratując się przed śmiercią, ale natrafiano na szczelne, obsadzone bagnetami granice. Jest wiele dokumentalnych świadectw, w szczególności listy do Stalina, gdzie lud pyta: dlaczego na Krymie chleba jest dużo i jest tani? Jeśli chodzi o dobrobyt w samej republice, to wszystko wyglądało zupełnie inaczej. Przerwy w dostawach (a wtedy działał system kartkowy) prowadziły czasami do masowych akcji protestacyjnych. Tylko w 1930 roku protesty odbyły się w Kerczu i Teodozji. Część ich uczestników została represjonowana. Jeszcze jeden okres życia Krymczan — 1946—47 r. Znowuż, kiedy na Ukrainie szalał straszny głód, na Krymie (chociaż ludzie też nie dojadali), głodowych śmierci prawie nie było. Myślę, że gdyby pojawiła się obiektywna książka o tym, pytań powstałoby mniej, a nasza przeszłość nie stawałaby się przedmiotem upolitycznionych rozmów. Wiktor Turczyn, krymski krajoznawca, m. Dżankoj: — Jak w całym Związku Radzieckim, głód na Krymie ma swoją prehistorię. Budowa kołchozów na półwyspie w dużej mierze kopiowała procesy, które zachodziły w całym kraju, powtarzając „dobrowolno-przymusowe” metody jego przeprowadzania i formy łączenia. Podczas Wszechukraińskiego Hołodomoru w stepowym Krymie zachodziły procesy „wielkiego radzieckiego przesiedlenia narodów”. Część krymskich Tatarów wyemigrowała do Turcji, zwalniając ogromne połacie ziemi, na których wcześniej zajmowano się owczarstwem. W tym samym czasie ze stepowych rejonów Krymu wysiedlano na Syberię rozkułaczonych i represjonowanych osiadłych mieszkańców: Rosjan, Ukraińców, Niemców, Czechów, Estończyków itd. Jednocześnie opustoszałe ziemie zaludniano przesiedleńcami z Rosji, Zachodniej Białorusi (Żydami i Białorusinami), z Zachodniej Ukrainy (spod Kowla i zza granicy — spod Białegostoku, które były w składzie Polski, oraz Żydami spod Kowna (tak nazywał się Kowno — stolica Zachodniej części niepodległej Litwy). Autorem zakrojonego na szeroką skalę projektu żydowskiej kolonizacji północy Półwyspu Krymskiego i stworzenia w stepowym Krymie „ziemi obiecanej” był Jurij Łarin (czyli Michaił Załmanowicz Lurie). Dla złagodzenia ostrości „kwestii żydowskiej” u radzieckiego kierownictwa powstał pomysł stworzenia na terenach Związku Radzieckiego rejonów zwartego zamieszkania żydowskich pracujących, którzy zajmowaliby się rolnictwem. Co więcej, bolszewicka władza dla wykonania planów pierwszej pięciolatki potrzebowała pożyczek i wzięła zaliczkę 10 mln dolarów od społeczności żydowskiej USA, w zamian za przyznanie radzieckim Żydom ziemi do osiedlenia się na Krymie. Jednym z miejsc stworzenia „ziemi obiecanej” w postaci autonomii narodowo-terytorialnej wybrano słabo zaludnione ziemie stepowego Krymu.
Właśnie tutaj dobrowolnie-przymusowo proponowano przesiedlić od 280 tysięcy do 3 milionów żydowskich pracujących. Innym miejscem osiedlenia Żydów był Daleki Wschód, gdzie założono Żydowski Obwód Autonomiczny z centrum w mieście Birobidżan. Jednak projekt stworzenia prosperujących żydowskich kołchozów w stepowym Krymie poniósł klęskę. Jeśli chodzi o czasy wielkiego głodu, to urzędy państwowe nie zważały na to, że w żydowskich kołchozach prawie nie pozostało żydowskich robotników, którzy szybko się rozbiegli. Na te kołchozy przypadał przydział na dostawy zboża i nikt go nie anulował, choć wiedziano, że robotników prawie nie ma. Trzeba było wykonywać postanowienia, pokrywając je kosztem innych kołchozów, które „odpokutowywały” jak mogły. Skutkiem przymusowego tworzenia kołchozów stało się masowe niezadowolenie chłopów. Częstsze stały się przypadki rozpraw z komunistami i kołchozowymi aktywistami. W ciągu 1930 roku dokonano ponad 60 aktów terrorystycznych. Jaką nagrodę otrzymywał za swoją pracę krymski kołchoźnik? Przy wydajności w 1932 roku 63 centnary z hektara jeden dniówek płacono 0,7—0,9 kg ziarna i żadnych pieniędzy. Obliczenia wykazały, że kołchoźnicza rodzina z jednym pracownikiem zarabiała w 1932 roku zaledwie 100 kilogramów ziarna. Jak żyć człowiekowi w czteroosobowej rodzinie, nawet jeśli dwoje z nich pracuje na dniówki? To trzy centnary, czyli „trzy worki niewianej pszenicy”. Może ona wystarczyć na wykarmienie zimą drobiu, a nie rodziny. Oto dlaczego nie trzeba wierzyć bajkom, że głodu na Krymie nie było. Tak mówili tylko ci, którzy od niego nie cierpieli. Nie lepiej było i w 1933 roku. Przy wydajności 10,3 centnara z hektara dniówka wycieńczonego chłopa wynosiła 2,3 kg ziarna, co w sumie dawało 2 centnary na osobę. Potwierdzeniem tego, że głód na Krymie był, jest przypadkowe odkrycie w 1973 roku, kiedy w mieście rozpoczęto budowę nowego mikrorejonu, dużego niezarejestrowanego cmentarza na terenie Dżankoja. Dowodem na to, że jest to cmentarz z lat 1932—1933, stała się pierwsza lokalna gazeta „Za wysoki plon”, znaleziona na miejscu pochówków ludzi. Kostiantyn Wasylowycz Kurylenko, ur. 1929 r.: — Podczas głodu mieszkaliśmy w Dżankoju. Głód był odczuwalny i mocno doskwierał. Zwłaszcza mi, bo wtedy bardzo szybko rosłem. Żebym przeżył, mama zaniosła do — jak je nazywano — „trusynów” albo „Torgsinów” (organizacja „Handel z obcokrajowcami”, gdzie wymieniano złote i kosztowne ozdoby na produkty żywnościowe) wszystkie złote wyroby, które jeszcze trochę miała z czasów przedradzieckich, bo była z zamożnej rodziny rolników spod Perekopu. Każdą jadalną porcję rozciągała jak najdłużej. To, jak zawsze strasznie chciało się jeść, pamiętam do dziś. Marija Wasyliwna Sołomatina (Jarcewa), ur. 1926 r.: — Ze słów męża wiem, że jego matka Kateryna nie mogła wykarmić rodziny z pięciorgiem dzieci. W przededniu Wielkiego Głodu rozkułaczyli ich. Ojca Fedora wsadzili do więzienia. Wszystko zabrali. Głodowali strasznie. Żeby jakoś przeżyć, matka wysłała starszych synów do internatu. Internat to niewielki wagonik przy dworcu kolejowym w Dżankoju. Ale karmili tak źle, że dzieci z internatu ciągle uciekały grzebać po śmietnikach. Mąż podczas wojny walczył, doświadczył jeszcze jednej głodówki, kiedy był więźniem złowrogiego Buchenwaldu. Lidija Trochymiwna Awdiejewa, ur. 1923 r.: — Wtedy uczyłam się w czwartej klasie. Głodował cały Dżankoj, na ulicach było pełno nieboszczyków, widziałam spuchniętych, którzy przedzierali się z Chersońszczyzny. Rodzice uciekali od horroru głodu z domu, porzucając dzieci. Kto miał złoto, oddawał je do „anglikańskich” sklepów — „torgsinów”. Głód panował w całym Dżankoju od centrum po obrzeża. Zwłaszcza wśród ubogich. Nie mieli za co żyć, nie mieli za co wymienić choćby kromki chleba czy ziemniaka. Głodowali strasznie. Jedli trawę, dzieci puchły najszybciej. Nie wierzcie w to, że głodu na Krymie nie było. Zapisał Wiktor CHOMENKO, Krym. Jako nastolatek Wiktor SEMEDLAJEW bardzo wierzył w sprawiedliwość. Więc napisał do „drogiego towarzysza Stalina” o zaplanowanym strasznym ludobójstwie przeciwko narodowi ukraińskiemu i tatarskiemu. Za ten list zapłacił dziesięcioma latami w karcerze Sołowieckiego Więzienia Specjalnego Przeznaczenia (STON). Uważa za cud, że przeżył czasy Wielkiego Głodu i GUŁAG-u.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
