Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

MOJE DZIECIŃSTWO PIOŁUNOWE

Слово Просвіти, №48 за 2010 рік

Tetiana KYRYŁCZUK, wieś Tuczyn, rejon hoszczański, obwód rówieński. Szanowna Redakcjo! Przesyłam pod Wasz osąd utwór — wspomnienie nauczycielki języka ukraińskiego i literatury z naszej wsi, Tetiany Mychajliwny Kyryłczuk, która w styczniu 2011 r. skończy 80 lat. Przyjechała do naszej wsi z Żytomierszczyzny po ukończeniu uczelni wyższej i została tu pracować aż do przejścia na emeryturę. Pracowała także jako dyrektor szkoły, cieszy się we wsi wielkim autorytetem. Obecnie choruje. Odwiedziłam Tetianę Mychajliwnę i zobaczyłam na stole jej wspomnienie — „Moje dzieciństwo piołunowe”, więc przesyłam je do naszej gazety „Proświty”. Z szacunkiem Tetiana Mazur, wieś Tuczyn na Rówieńszczyźnie. Urodziłam się na Żytomierszczyźnie, we wsi Rudnia Szlachowa w rejonie wołodarsko-wołyńskim. Wieś mała, ciemna, zapadła, zaledwie na 75 gospodarstw. Na całą wieś — dwóch piśmiennych chłopów, ale zginęli nie wiadomo gdzie w bezkresnych stalinowskich łagrach. Jak ciężko wspominać mi ten 1933 rok: we wsi tu i ówdzie walały się trupy… Byłam wtedy całkiem mała (nie skończyłam jeszcze trzech lat), lecz na zawsze w sercu moim wyrył się ten nieznośny, paniczny strach przed głodem i śmiercią. A opowieści rodziców i współmieszkańców niosłam przez całe swoje życie. W dniach strasznego nasilenia głodu ludzie byli jak nieprzytomni: dokądś szli, nie szli — pełzli, wyszukując cokolwiek jadalnego. Jedli wtedy wszystko: korzenie, pokrzywę, liście lipy, szczaw, łobodę, korę dębu, żołędzie, wykopywali zgniłe, zmarznięte zeszłoroczne ziemniaki. Krew stygnie w żyłach, gdy wspominam opowieści o tym, że w sąsiednich wsiach zdarzały się przypadki kanibalizmu. Głód wywoływał straszną obojętność wobec świata, wobec życia, wobec samej śmierci. Zmarłych nie miał kto chować. U nas we wsi zdarzały się przypadki, gdy bliscy przywozili na cmentarz nieboszczyka, a dół, który został wykopany z ogromnym wysiłkiem, był już wypełniony innymi nieboszczykami. W roku Hołodomoru w naszej rodzinie było pięcioro: ojciec, matka, starszy brat (17 lat) i siostra (14 lat) oraz ja. W pierwszych latach władzy radzieckiej podczas epidemii ospy zmarło jako niemowlęta jeszcze dwóch moich braci. Ojciec z bratem najmowali się do byle jakiej pracy: jeździli do lasu na wyrąb i przygotowanie drewna, kopali rowy, służyli w zamożnych rodzinach. Siostra Maria spędzała dnie na miedzach i łąkach, zbierając pokrzywę i szczaw. Ojciec i brat z zarobków przynosili trochę spleśniałego makuchu z lnu, grysiku, czasem czarnej jak ziemia mąki. Matka gotowała mętną polewkę z grysiku, zaciągając ją makuchem, barszcze ze szczawiu i pokrzywy. Jak dziś widzę przed sobą ten obdarty chlew, gdzie konała z głodu nasza stara krowa Muszka, podwiązana do belki pod przednie i tylne nogi. Czasem matce udawało się wycisnąć z niej szklankę lub dwie mleka, które, być może, uratowało mi życie. Chciało się wierzyć, że wraz z Hołodomorem odejdzie na zawsze w wieczność wszystko, co złe i niedobre, lecz przed nami czekało nowe nieszczęście — na wsi przymusowo zaczęto tworzyć kołchozy. Ile zrujnowanych rodzin i zniszczonych losów pozostawiła po sobie gwałtowna kolektywizacja! Dla przyspieszenia kolektywizacji partia bolszewicka rzuciła na wieś robotników, tak zwanych pełnomocników. Nie ma co mówić o jakimkolwiek doświadczeniu rolniczym u tych pełnomocników. Za to, by podnieść rolnictwo i obronić linię partii, gotowi byli z bronią w ręku rozprawiać się z „wiejską kontrą” — tak nazywali wszystkich, nawet najbiedniejszych chłopów, którzy odmawiali wstępowania do kołchozów. Wszystko zaczęło się od tego, że ludziom zabrano absolutnie wszystko: ziemię, sprzęt, przygotowane siano i słomę, bydło, które spędzono w jedno miejsce, budując niską, długą stajnię. Sprzęt oraz siano ze słomą złożono pod gołym niebem. Spędzone bydło ryczało, a każdy gospodarz ze łzami w oczach biegł i ciągnął to siano i słomę, podkładając- Zdjęcie Olesia Dmytrenki czy swojej krówki pod nos. Wszystko było rozrzucone, rozciągnięte, sprzęt rdzewiał pod deszczem i śniegiem. Wieś była zupełnym odludziem: nie było ani światła, ani radia, ani zegarków. Zamiast tego przy stajni była zawieszona na słupie metalowa szyna, w którą ów pełnomocnik cztery razy dziennie uderzał, wyznaczając początek i zakończenie pracy, a także obiad… Boże uchowaj, żeby spóźnić się choćby o pięć minut! Ze stalinowskimi prawami „żarty były kiepskie”. Za spóźnienie choćby o pięć minut dawali miesiąc przymusowych robót, a za garść zebranych na kołchozowym polu kłosów — 3-5 lat więzienia. Zmuszając do wstąpienia do kołchozu, ludzi torturowano po nocach, grożąc bronią, spędzano do wiejskiego klubu i zmuszano do pisania podań. A ponieważ wśród moich współmieszkańców nie było piśmiennych, sami pisali podania i siłą zmuszali, by zamiast podpisu stawiać pod nimi trzy krzyżyki. Mój ojciec, który całe życie pracował jako parobek, był pępowiną przywiązany do swojego małego skrawka ziemi, nie mógł bez bólu patrzeć na nowe porządki zaprowadzone we wsi. Ludzie zobojętnieli na swoją pracę: kiedy dzwonili w szynę na obiad, rzucali wszystko w tym miejscu, gdzie pracowali, mogli nawet porzucić niewyprzęgnięte konie w bruździe i rozchodzili się do domów, gdyż trzeba było na czas wrócić z obiadu. Ojciec nie chciał iść do takiego kołchozu, gdzie wszystko było niczyje i nikomu niepotrzebne. Takich jak on nazywano indywidualistami i uważano niemal za wrogów ludu. Ogromnych podatków, którymi obkładano indywidualistów, nie dało się zapłacić. Wtedy zabierano im całe gospodarstwo, a ich wywożono do łagrów. Moja rodzina dwukrotnie była ograbiona do nitki. Zabrali wszystko: starą krówkę, konia, cały sprzęt, całe zboże, nawet wiadro i kubek wynieśli z chaty. A jaka ta chata była? W pamięci mojej staje ona z małymi okienkami, z glinianą podłogą. Ojciec dwukrotnie był skazany za długi, za każdym razem na sześć lat. Rosłam bez ojcowskiej czułości, prawie go nie pamiętam. Podczas odbywania drugiego wyroku rozpoczęła się Wielka Wojna Ojczyźniana. Wszyscy, którzy byli skazani nie z artykułów kryminalnych i politycznych, mieli możliwość powrotu do domu. Ojciec do domu nie wrócił. Mimo choroby, jako ochotnik poszedł na front. Rodzina nasza w tym czasie żyła bardzo ciężko. Brat, kiedy zabrali ojca, pięć lat służył w Armii Czerwonej na Dalekim Wschodzie, brał udział w działaniach wojennych nad jeziorem Chasan. Siostra wyszła za mąż, a my z matką zostałyśmy we dwie. Nie mogę bez łez wspominać tamtych strasznych czasów. W chacie był ten sam hołodomor: ani ziarna, ani mąki, ani ziemniaków nie zostało — zabrali wszystko. Na pamięć przychodzi wspomnienie: w domu skończyły się ostatnie nędzne zapasy, a biedna moja matka całą wieczność przesiedziała w milczeniu, spać kładliśmy się głodni. Rano matka poszła do brygadzisty do domu. Dorodna brygadzistka właśnie wyciągnęła z pieca świeży chleb, którego aromatem była wypełniona cała chata. Mama moja przywitała się, a potem wyciągnęła spod połowy czysty ręcznik, wzięła skrajny bochenek, który leżał na ławie, zawinęła go w ręcznik i wyszła z chaty. Osłupiała brygadzistka nie od razu rzuciła się za nią z krzykiem: „Ciociu Mychajłycho, co wy robicie?”, a w odpowiedzi usłyszała: „A co mam robić, kiedy u mnie w domu puchnie z głodu dziecko, bo twój mąż z takimi jak sam, zabrał mi wszystko? Dzisiaj u ciebie byłam, a jutro do przewodniczącej pójdę”. Prawda, drugiego dnia przywieźli nam worek żyta, być może zabranego przedtem nam samym. Razem z matką w żarnach mieliliśmy, a raczej darliśmy, to żyto i piekliśmy czarne placki, które jedliśmy ze łzami na przemian. Przeżyliśmy tylko dlatego, że trochę pomagali nam bracia ojca, wszystkich ich w rodzinie było sześcioro. Czasami dzielili się z nami produktami, pomagali też końmi, żeby zaorać naszą niewielką nieszczęsną działkę. Pewnego razu jesienią mama orała wujkowymi końmi pole, żeby zasiać oziminę. Do niej na pole przyszedł inspektor finansowy i zaczął żądać od matki, żeby natychmiast spłaciła długi podatkowe. Matka zaczęła prosić go, żeby poczekał do następnych zbiorów, bo płacić nie było absolutnie czym, ojciec nadal siedział w łagrach, a brat służył w Armii Czerwonej. Inspektor finansowy poczerwieniał z gniewu, zaczął krzyczeć na matkę i odbierać konie na poczet spłaty długu. Matka trzymała je siłą: „Nie moje konie, cudze!”. W zapale walki inspektor finansowy niechcący zadrapał sobie rękę i ze złością syknął: „Będziesz ty mnie pamiętać po wieki, wiejska kontro!”. A niedługo potem moją mamę schwytali i oddali pod sąd za to, że napadła na urzędnika i okaleczyła go podczas pełnienia obowiązków. Wkrótce odbył się i sąd. I mojej nieszczęsnej matce zasądzili dziewięć lat, jak wtedy mówiono, „dalekich łagrów”. Ojciec w łagrach, brat w armii, matka pod strażą. Zostałam sierotą przy żywych rodzicach! Zmuszona była wrócić do domu od teściowej starsza siostra, której mąż w tym czasie walczył na froncie fińskim. Ciągnęły się smutne, czarne, straszne od niewiadomej dni. Przypadkowo matce udało się uciec spod straży, kiedy czekali na wysyłkę do łagrów. Nieszczęsna, ukrywała się wszędzie — po cudzych chlewach i strychach, na bagnach, w stogach skoszonego siana, bojąc się pokazać w domu. Pewnego razu jej matczyne serce nie wytrzymało rozłąki z dzieckiem i w nocy potajemnie przyszła odwiedzić mnie oraz przebrać się. Zrosiwszy całą mnie łzami, matka chciała od razu wyjść z domu, ale starsza siostra namówiła ją, żeby nie szła, bo była przecież głęboka noc. O świcie siostra przygotowała jej coś do zjedzenia, zebrała tobołek na drogę. W tym czasie ktoś zaczął mocno walić do drzwi, do chaty wdarł się milicjant. To sąsiedzki chłopak przypadkowo zobaczył matkę w oknie, doniósł przewodniczącemu kołchozu, a ten łotr wezwał milicję. Nieszczęsną, wycieńczoną matkę milicjant poprowadził do centrum rejonowego. Po drodze upadła i straciła przytomność. Półżywą przywieźli ją na przypadkowej podwodzie do domu, gdzie w nerwowej gorączce przeleżała ponad pół roku. Od czasu do czasu pojawiała się milicja, ale widząc w jakim jest stanie, milicjanci odchodzili precz. Ktoś podpowiedział siostrze, że trzeba napisać skargę kasacyjną i złożyć do sądu o rewizję. Niedługo potem matkę wezwali do rady wiejskiej na sąd wyjazdowy. Przed oczami mam do dziś ten dawny i ciężki obraz. Bracia ojca Dawyd i Sawka zaprzęgli swoje konie, na rękach zanieśli na wóz matkę i zawieźli razem ze mną oraz starszą siostrą na sąd. Sędzia, zobaczywszy matkę, którą wujkowie prowadzili pod ręce, złośliwie krzyknął: „Po co wy mi trupa tutaj przywlekliście?”. Mnie zostawili w korytarzu, ale kiedy usłyszałam ten krzyk, wyrwałam się i pobiegłam do matki, mocno uczepiłam się jej spódnicy. Sędzia rozgniewał się jeszcze bardziej: „A dziecko po co przyprowadziliście?”. Wtedy siostra powiedziała, że dziecko to przy żywych rodzicach jest sierotą — ojciec w łagrach, brat w armii i po prostu nie ma z kim go zostawić. Matka moja już wiedziała, jak się do nich zwracać i powiedziała: „Towarzyszu czerwony sędzio, to ja poprosiłam, żeby mnie przywieźli na ponowny sąd. Jeśli będę wiedziała, co mnie czeka, to może przeżyję i szybciej wyzdrowieję. Proszę o ponowne rozpatrzenie mojej sprawy”. Nie wiem, co wpłynęło na sędziego, ale dziewięć lat łagrów zamienili na rok przymusowych prac w kamieniołomie, gdzie wydobywano granity, z których był zbudowany i miał mauzoleum Lenina. Praca była katorżnicza. Matka musiała chodzić pieszo siedem kilometrów do sąsiedniej wsi Terenci, żeby na dziewiątą godzinę rano zdążyć do pracy. Tam na obrzeżach tej wsi kopali szyby o długości trzech i głębokości półtora metra. Mama moja była robotnicą pomocniczą: całą ziemię z hałdy, którą wyrzucał kopacz, trzeba było odgrzebać i złożyć po bokach rowu. Czasami wśród granitu trafiał się topaz i kwarc. Szczęściarzy, którzy znajdowali drogocenne kamienie, nagradzano — mogli dać dodatkową rację chleba lub kawałek tkaniny. Od ciężkiej, wyczerpującej pracy matka podupadła na zdrowiu i z potężnym krwotokiem trafiła do szpitala, gdzie o mało nie umarła… Ja, nie zważając na młody wiek, zmuszona byłam zostawać w domu sama i jeszcze wykonywać całą pracę domową. Głodną, obdartą, chudą jak szczapa, zastał mnie brat, który w 1939 roku wrócił z armii do domu. Do końca życia nie zapomnę tego spotkania. Wchodząc do chaty, podszedł do mnie, przywitał się i zapytał, czy go poznaję. Odpowiedziałam, że nie poznaję, przecież byłam całkiem maleńka, kiedy poszedł do armii, w której odsłużył pięć lat. Zapytał mnie: „Gdzie ojciec?”. Odpowiedziałam: „W więzieniu”. „A gdzie matka?”. Odpowiedziałam: „Na przymusowych robotach”. Wtedy upadł na ręce na stole i zapłakał. Na drugi dzień poszedł za matkę odbywać przymusowe prace. Z powrotem brata zaczęło nam się żyć trochę lżej. Ale trwało to niedługo. Strasznym nieszczęściem spadła na nas wojna. „Przeżyć życie to nie pole przejść” — mówi ludowa mądrość. Każde pokolenie ma swoje życiowe pole. Oczywiście, szczęśliwe jest to pokolenie, którego życiowe pole rozpostarło się błękitnym niebem, bezkresnymi łanami złotej dojrzewającej pszenicy, nieskończonymi zielonymi rzędami ziemniaków, buraków, błękitnym morzem lnu, złocistymi kotłami słoneczników, błękitnookimi jeziorami i pełnowodnymi rzekami, bogatymi miastami i wsiami. Moje pokolenie, pokolenie lat 1930—1950, przeżyło gorzkie piołunowe dzieciństwo, grozę totalitarnego stalinowskiego reżimu, który przyniósł straszny głód, krwawą wojnę, niezliczone cierpienia.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn