Strona · s. 6strona oryginału ↗
W SIDŁACH BRAKU PAŃSTWOWOŚCI Dialog na 90-lecie zakończenia ukraińskich zmagań wyzwoleńczych
Слово Просвіти, №48 за 2010 рік
— Panie Stanisławie, pozwólcie pogratulować Panu jubileuszu: stworzony i kierowany przez Pana Instytut skończył 20 lat. Ta instytucja społeczna stała się bodaj głównym w Polsce ośrodkiem naukowym badania stosunków ukraińsko-polskich, wiele robi dla porozumienia, współpracy między naszymi państwami i narodami. — Dziękuję za gratulacje i zapraszam wszystkich chętnych z Ukrainy — historyków, wykładowców, studentów, dziennikarzy do współpracy z Instytutem. Byłbym szczęśliwy, gdyby na Ukrainie również działały podobne instytuty do badań stosunków ukraińsko-polskich. Adres elektroniczny naszego Instytutu: pwin@c-net.pl. Telefon: 004816—6787333. — Przejdźmy do tematu naszego dialogu, naszego ekskursu w historię. Punktem wyjścia jest traktat warszawski między Rzecząpospolitą Polską a Ukraińską Republiką Ludową, podpisany 22 kwietnia 1920 roku, „traktat Piłsudskiego-Petlury”, jak go jeszcze nazywają od imion liderów państw, które go podpisały. Ocena jego i dziś wywołuje gorące dyskusje, przy czym z obu stron. — Jeśli chodzi o traktat warszawski: Polska jako pierwsza już w 1920 roku oficjalnie uznała Ukraińskie państwo niepodległe. Niestety, mało kto o tym wie na Ukrainie. Wszyscy pamiętają, że Polska uznała niepodległość Ukrainy w 1991 roku, ale to było już po raz drugi. O tym warto pamiętać i koniecznie trzeba dobrze znać swoją historię taką, jaką ona była, a nie taką, jaką narzucił nam reżim totalitarny. Polska już 90 lat temu chciała, żeby Ukraina, nasz najbliższy sąsiad, stała się niepodległym państwem. — Możliwe, że do tego skłaniało to, iż i Polska, po jej rozbiorze przez europejskie imperia pod koniec XVIII wieku, na ponad 120 lat utraciła państwowość. I charakterystyczne, że właśnie Piłsudski, wybitny polityk, który stał na czele odrodzenia niepodległej Polski, pragnął jak najszybciej podpisać traktat ukraińsko-polski. Był przekonany, że ostateczne wyzwolenie Polski od Rosji jest możliwe tylko pod warunkiem, że wolna, niepodległa będzie Ukraina. Mówić o tej motywacji trzeba, gdyż chodzi o dwa kraje, dwa narody, od wieków związane bardzo skomplikowanymi, tragicznymi stosunkami. Niezwykle ciężkim problemem stosunków narodów, państw była kwestia przynależności Galicji Wschodniej. Obecnie to terytorium Ukrainy, to, co nazywamy Zachodnią Ukrainą. Ale o te ziemie przez wieki toczyły się bitwy, zresztą nie tylko polsko-ukraińskie. Ale właściwie Wielka Ukraina, uważał Piłsudski, obowiązkowo musiała być niepodległym państwem. Dlatego odrzucił propozycję bolszewickiego rządu Rosji, który nalegał na likwidację URL, a w zamian obiecywał Polsce oddać o wiele więcej ukraińskich ziem, a także część Białorusi i Litwy. Piłsudski natomiast poparł URL i jej lidera Symona Petlurę. W krytycznych miesiącach jesieni 1919 roku Piłsudski swoim wojskiem faktycznie uratował rząd i armię URL od ostatecznego rozgromienia przez bolszewików. — Ale na początek 1920 roku położenie URL stało się krytyczne: rząd Petlury już prawie utracił kontrolę nad ukraińskim terytorium, które stopniowo zajmowali bolszewicy. — I właśnie to skłoniło Symona Petlurę do podpisania traktatu warszawskiego. Polska stała się jedynym realnym sojusznikiem URL w walce o niepodległość przeciwko moskiewskiej agresji. Ale ten traktat, który składał się z konwencji politycznej, podpisanej 22 kwietnia 1920 roku, i wojskowej, podpisanej dwa dni później, i dziś oceniany jest bardzo niejednoznacznie. Z jednej strony, Polska uznawała URL jako suwerenne państwo i zobowiązywała się udzielać jej pomocy wojskowej przeciwko agresji. Praktycznie oznaczało to wejście Polski w wojnę z bolszewicką Rosją po stronie Ukrainy. Z drugiej, traktat zatwierdzał ziemie Galicji Wschodniej za Polską. W wojnie z Rosją armia ukraińska przechodziła w operacyjne podporządkowanie polskiej. Wszystko to niektórzy historycy traktowali jako zdradę Petlury wobec interesów narodowych, jako dyktat Polski wobec rządu URL, prawda, rządu prawie bez państwa. Co Pan na to powie? Petro Antonenko
— Silniejszą przy zawieraniu umowy była pozycja Piłsudskiego. I biorąc pod uwagę jego status „Naczelnika Państwa”, i wychodząc z realnego stanu polskiej armii w tamtym czasie. Nie zapominajmy, że państwo polskie miało już wtedy jasno określone terytorium i struktury — w odróżnieniu od Ukraińskiej Republiki Ludowej. I właśnie tutaj pojawia się ważne pytanie: jaki cel realizowała polityka Piłsudskiego, jak widział przyszłość Polski i Ukrainy? Piłsudski jako polityk, moim zdaniem, koncentrował się na promowaniu Polski w Europie — nie tej, która realnie wtedy istniała, ale w Europie przyszłości. Chciał zbudować w Europie „nowy ład”. Jednak przeszkodą na tej drodze była zarówno wielkomocarstwowa Rosja, jak i Rosja bolszewicka, która zastąpiła Rosję carską. Piłsudski pragnął stać się partnerem (i to jak najbardziej równoprawnym) w negocjacjach z Francją i Wielką Brytanią. Jednak zrozumiałe jest, że nikt z państw zachodnich nie prowadziłby równoprawnych rozmów czy to z Polską, czy z Ukrainą, gdyby na terenach wschodnioeuropejskich dominowała Rosja. I to Piłsudski doskonale rozumiał i uwzględniał w swojej polityce. Dlatego stale szukał nowej koncepcji dla Polski, a także Ukrainy i innych odrodzonych państw w Europie Środkowo-Wschodniej. Byłaby to taka Europa, w której odnowi swoją państwowość (po 120 latach walki) Polska, a także Ukraina, narody Kaukazu i Bałtyku. Szczególnie przyjazny Piłsudski był wobec Litwy, Białorusi i Ukrainy i pragnął uzgodnić ich przyszłość z nową koncepcją Europy. A w tej Europie, gdzie żaden naród nie dyktowałby swojej woli innemu narodowi, osłabiona Rosja dawałaby nową wielką szansę wcześniej ujarzmionym Ukraińcom, i odwrotnie: silna Rosja — pozbawiała. — Ale jest jeszcze osobisty, subiektywny moment w stosunku Piłsudskiego do polsko-ukraińskich relacji. — Piłsudski kochał i znał Ukrainę. Ukraina była dla niego istotna i znacząca, jak dla każdego Polaka, bo dla nas wszystkich Ukraina to nie tylko państwo-sąsiad, ale i wspólna historia: kozaczyzna, walka z rosyjskim caratem, wspólna przestrzeń historyczna, wzajemne wpływy w kulturze, języku i literaturze. — Powróćmy do dyskusji o równoprawności czy nierównoprawności traktatu warszawskiego. — A czy bywają w polityce, historii absolutnie równoprawne sojusze? Przecież Piłsudski musiał dbać o bezpieczeństwo swojego państwa, musiał przewidywać działania i zamiary swoich partnerów. Warto zaznaczyć, że Piłsudski był głową demokratycznego państwa, a nie dyktatorem, miał w parlamencie silną opozycję, a właśnie w parlamencie była skoncentrowana władza. Można nawet powiedzieć, że zawierając sojusz z Petlurą, Piłsudski ryzykował znacznie bardziej: parlament w każdej chwili mógł usunąć go ze stanowiska głowy państwa. Zaraz po podpisaniu umowy w parlamencie zaczęły się rozmowy, że przez sojusz z Petlurą Piłsudski „wciągnął Polskę w awanturniczą politykę na Wschodzie”, która nie tylko niesie zagrożenie dla niepodległości Polski, ale i prowadzi do pogorszenia stosunków z Francją i Wielką Brytanią, które wierzyły, że bolszewicka Rosja wkrótce upadnie, i dlatego nie warto zbyt mocno terytorialnie osłabiać ziem niedawnego sojusznika — Rosji. Teraz co do ryzyk Petlury. Sojusz z Polską przysporzył mu niemało wrogów, ale w razie sukcesu Petlura mógł wygrać znacznie więcej. Jego wygraną mogła stać się niepodległość Ukrainy, chociaż nieco „uszczuplonej” na zachodzie, ale oprócz tego bardzo dużego terytorialnie państwa ze stolicą w Kijowie i prawie wszystkimi historycznymi miastami oraz regionami. Innych sojuszników, oprócz Polski, Petlura nie miał. Ważny moment: jeśli Petlura uważał, że Polska zagraża integralnej, terytorialnej całości Ukrainy, to rozumiał, że Rosja, i „biała”, i „czerwona”, zagraża samemu istnieniu Ukrainy jako państwa. — Zatem traktat warszawski został zawarty. Dalej wydarzenia rozwijały się z błyskawiczną prędkością. Niezwłocznie zjednoczona polsko-ukraińska armia rozpoczęła ofensywę na bolszewików. A już 8 maja wyzwoliła od nich stolicę Ukrainy Kijów. Jednak przeważająca większość Ukraińców bez euforii przyjęła tę ofensywę. Kijowianie rozcenili to jako kolejną zmianę władzy w starożytnej stolicy, zdaje się, szóstą czy siódmą w ciągu ostatnich kilku lat. Co więcej, to wyzwolenie przyszło za pomocą obcej armii. I samego Petlury już nie postrzegano jako ogólnonarodowego lidera. Cała Ukraina widziała ten rozłam w stanie ukraińskiej demokracji, między jej przywódcami — Hruszewskim, Wynnyczenką i Petlurą. Dla porównania. Kiedy Piłsudski ogłosił 11 listopada 1918 roku niepodległość odrodzonej Polski, w kraju istniało od razu kilka centrów władzy, można powiedzieć, protorządów: w Warszawie, Krakowie, Lublinie. Ale żelazna wola Piłsudskiego, patriotyzm polskich liderów politycznych zjednoczyły naród i odrodziły państwo. Nie tak stało się na Ukrainie. — Jeden z znanych na emigracji ukraińskich publicystów Iwan Kedryn-Rudnycki napisał ciekawy artykuł „Piłsudski i Petlura”, gdzie między innymi zaznaczył, że na 1918 rok Piłsudski już był symbolem walki o niepodległość państwa, twórcą polskiego podziemnego ruchu wyzwoleńczego, byłym więźniem niemieckiego więzienia w Magdeburgu, twórcą Legionów Polskich i Polskiej Organizacji Wojskowej. A co w tym czasie robił Petlura? Był publicystą, pisał artykuły. A oto co pisał Wołodymyr Wynnyczenko, nieżyczliwy Petlurze: kiedy Petlura został Głównym Atamanem, to „chodził z popami, z procesjami” i chciał, żeby na Chreszczatyku mu padali do nóg i całowali ręce. Może to nieco dosłownie, ale jest w tym ziarno prawdy. Mało kto z Ukraińców uważał Petlurę za narodowego lidera. Chociaż w rzeczywistości 1920 rok stał się ostatnim rokiem ukraińskich zmagań wyzwoleńczych. Zakończyły się one porażką w tej „wojnie domowej”, według sztampowej radzieckiej definicji, a w rzeczywistości — w wojnie wyzwoleńczej Ukraińskiej Republiki Ludowej przeciwko agresji Rosji, tej komuno-radzieckiej imperium, odnowionej na ruinach carskiej. W tym ostatnim roku ciężkiej i nierównej walki Ukrainy o niepodległość los URL okazał się ściśle powiązany z niedawno odnowioną po ponad 120 latach bezpaństwowości niepodległą Polską. O tych skrajnie skomplikowanych, niejednoznacznych historycznych perypetiach prowadzą dialog znany polski historyk, dyrektor Południowo-Wschodniego Instytutu Naukowego w Przemyślu doktor Stanisław STĘPIEŃ i zastępca redaktora naczelnego naszej gazety Petro ANTONENKO. Józef Piłsudski i Symon Petlura (w centrum) wśród polskich i ukraińskich oficerów
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
