Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 14strona oryginału ↗

„Tajemnice starych płyt”

Слово Просвіти, №48 за 2012 рік

Ołena SZOSTAK, kierownik działu grafiki Narodowego Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków. Kolekcja europejskiej grafiki Narodowego Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków jest znacząca pod względem ilości i jakości. Ponieważ podstawą grafik jest papier, a niszczy się on pod wpływem światła, ten rodzaj sztuk pięknych nie może stale znajdować się na ekspozycji. Dlatego muzeum zapoznaje swoich zwiedzających z tą częścią zbiorów na wystawach czasowych. Taki format pozwala za każdym razem odkrywać inną — historyczno-sztuczną, historyczną czy kulturoznawczą — tematykę, a nie prezentować grafikę, powiedzmy, według epoki czy kraju pochodzenia, jak przyjęto w ekspozycjach muzealnych. Zawsze zauważaliśmy szczególne zainteresowanie zwiedzających sztuką grafiki. Najczęściej pytają o technikę wykonania arkuszy. Łatwo to zrozumieć, gdyż przyglądając się odbitce na papierze, tylko specjalista widzi, jakie procesy wykonywał rytownik. Zatem to właśnie widzowie podsunęli pomysł stworzenia wystawy „Tajemnice starych płyt” i poświęcenia jej bezpośrednio sztuce grafiki XVI—XVIII wieku: jej historii, odmianom, przeznaczeniu, technice wykonania. A także pokazania arcydzieł z kolekcji muzeum: światowej sławy dzieł Albrechta Dürera, Łukasza z Lejdy, Agostina Carracciego, Hendrika Goltziusa, Jacques'a Callota i niezrównanego Rembrandta. Za grafikę uważa się odbitkę na papierze z formy drukarskiej, obrobionej różnymi sposobami. Formy te nazywane są „płytami”, niezależnie od materiału (drewno, metal, linoleum, kamień itp.), z którego zostały wykonane. Wszystkie odbitki (w zależności od techniki może ich być do 1000) są oryginalnymi autorskimi dziełami sztuki. Istnieje niemało różnorodnych sposobów obróbki płyt i mnóstwo technik, które powstawały na pewnych etapach rozwoju myśli artystycznej, a po pewnym czasie prawie znikały, by odrodzić się później w zmienionej, wzbogaconej formie. Ten ruch — powstawanie, rozpowszechnianie i wypieranie przez inne techniki — był podyktowany potrzebą nowych środków wyrazu oraz zmianą gustów artystycznych. Na szczególną uwagę zasługuje papier, gdyż jego historia jest ściśle związana z rozwojem sztuki graficznej. Dzisiaj zdumiewa wspaniały wygląd arkuszy, których wiek przekracza 500 lat, gdyż wszystkim wiadomo, jak łatwo i szybko niszczy się ten materiał. Ale papier, którego używali rytownicy w dawnych czasach, był zupełnie inny niż współczesny: produkowano go nie z drewna, a z rozdrobnionych lnianych szmat. Mistrzowie bardzo poważnie podchodzili do wyboru jego gatunku, gdyż od tego w znacznym stopniu zależał ogólny wygląd ich dzieł. Gęsty, sztywny, mocny papier z biegiem czasu nabierał lekkiego, przyjemnego dla oka koloru kości słoniowej lub szarawego odcienia, który nadawał graficznemu arkuszowi szczególnej wykwintności. Pod względem różnorodności funkcji i gatunków grafika znacznie wyprzedza inne rodzaje sztuki. Chociaż niektóre grafiki były bliskie malarstwu; zdobiono nimi niezbyt bogate wnętrza, kolekcjonerzy przechowywali je w tekach lub wklejali do albumów. Tematyka dzieł graficznych bardzo często pokrywała się z malarskimi, szczególnie w tej grupie wyróżniają się arkusze autorskie, czyli wyryte przez mistrzów według własnych kompozycji. Historia sztuki zna kilka okresów rozkwitu autorskiej grafiki. Pierwszy z nich przypadł na początek XVI wieku, kiedy w Niemczech pracował wielki Albrecht Dürer (1471—1528). Na obecnej wystawie zaprezentowana jest jego grafika „Wielka Fortuna, czyli Nemezis”, która należy do sławnej grupy kompozycji o tematyce alegorycznej — o złożonej treści oraz wieloznacznych, a nawet zagadkowych detalach. Swoją tematykę arkusze te zawdzięczają włoskiemu malarstwu i literaturze renesansowej, ale forma wyrazu jest w nich inna, w pełni stworzona przez Dürera. Nemezis w mitologii greckiej była boginią zemsty, śledziła podział dóbr wśród ludzi i karała winnych naruszenia prawa. W czasach średniowiecza i odrodzenia często postrzegano ją jako boginię Losu. Na grafice widzimy postać kobiety, bardzo dalekiej od klasycznego ideału piękna: wcale nie przypomina antycznej dziewczyny-sportsmenki; raczej jest to matka kilkorga dzieci. W jednej ręce bogini trzyma drogocenną czaszę (symbol nagrody), w drugiej — uzdę i wędzidło (obraz kary), czym potwierdza, że ludzi czeka różny los. Przedstawiony z wysokiego punktu widzenia górski krajobraz — o złożonym reliefie i licznych detalach: domkach w dolinie i drzewach na zboczach — podkreśla monumentalność skrzydlatej postaci. Prawdopodobnie wykorzystano tu alpejskie szkice pejzażowe, wykonane przez Dürera podczas podróży do Włoch. Innym przeznaczeniem grafiki jest artystyczna i naukowa ilustracja książkowa: już w XVI wieku drukowane są księgi religijne, atlasy geograficzne (na wystawie zaprezentowano arkusze Fransa Hogenberga (1540—1590) z pierwszego w europejskiej historii atlasu map miast), prace z teorii i historii sztuk pięknych oraz architektury, badania historyczne itp. Mało kto wie, że ten sam sławny kartograf Frans Hogenberg stał się prekursorem europejskiej grafiki prasowej. Burzliwe wydarzenia reformacji doprowadziły do pojawienia się ulotek politycznych z obrazkami, które były obliczone na mało wykształconych ludzi. Od 1570 roku ilustracje do takich ulotek zaczął tworzyć Hogenberg. Zrozumiały język artystyczny, szczegółowa opowieść, podzielona na oddzielne epizody dla większej przejrzystości, oraz ko- Bohdan i Warwara Chanenkowie przez cztery dekady zbierali i kształtowali jako muzeum kolekcję dzieł sztuki, aby podarować ją wraz z posiadłością kijowskiej społeczności. Są oni kimś więcej niż mecenasami-działaczami i patriotami, których działalność jest przesiąknięta duchem oświecenia. I choć w czasach radzieckich kolekcja została częściowo rozproszona, jednak była ona uzupełniana. Narodowe Muzeum Sztuki imienia Bohdana i Warwary Chanenków dzisiaj święcie strzeże i rozwija główną ideę swoich fundatorów — zapoznawania przede wszystkim rodaków z arcydziełami światowej sztuki.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn