Strona · s. 4strona oryginału ↗
Wołodymyr Hnatiuk — honorowy członek Proświty. Za zasługi dla towarzystwa i dla narodu ukraińskiego
Слово Просвіти, №48 за 2013 рік
Zgromadzenie założycielskie 64 członków-założycieli Towarzystwa „Proświta” odbyło się 8 grudnia 1868 roku we Lwowie. Wśród fundatorów byli wybitni działacze kultury ukraińskiej: profesorowie gimnazjum i seminarium nauczycielskiego Anatol Wachnianyn, Julian Romanczuk, Omelan Partycki, Ołeksandr Borkowski, urzędnicy Kornyło Suszkewycz, Mychajło Kossak, studenci Andrij Siczynski, Ołeksandr Ohonowski. Głównym celem „Proświty”, jak powiedziano w 1. paragrafie Statutu, jest „oświata i podniesienie dobrobytu narodu ruskiego”, do czego trzeba „wydawać książki w języku ukraińskim i nauczać swój naród”. I Towarzystwo szeroko rozwinęło sieć organizacyjno-oświatową i miało wkrótce ponad 2700 czytelni. W ostatniej ćwierci XIX wieku we wsi Welesniów utworzono Towarzystwo „Proświta”, które zaczęło zbierać książki i czasopisma w celu organizacji wiejskiej czytelni. Na jego czele stanął proboszcz wsi, ojciec Markył Sonewicki. Wielką pracę oświatową wśród mieszkańców Welesniowa prowadził świadomy Ukrainiec, wiejski diak Mychajło Hnatiuk — ojciec akademika Wszechukraińskiej Akademii Nauk (WUAN) Wołodymyra Hnatiuka. Później uczony wspominał: „…drzwi naszego domu prawie nie zamykały się przed różnymi ludźmi, którzy przesiadywali u nas, niczym w wiejskim kasynie całymi godzinami, zwłaszcza w niedziele i święta lub w dość długie zimowe wieczory i zabawiali się albo różnymi opowiadaniami, których chętnie słuchałem i przyswajałem je, albo odczytywaniem wszelkich nowinek z gazetki, która zawsze u nas była, oraz książek”. Wołodymyr Hnatiuk został członkiem towarzystwa „Proświta” jeszcze podczas studiów na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Lwowskiego. A po ukończeniu nauki, 12 listopada 1898 roku założył „Ukraińsko-Ruskie Wydawnictwo” i został jego dyrektorem, redaktorem oraz sekretarzem odpowiedzialnym. Od grudnia 1898 roku mieszkaniec Welesniowa objął stanowisko sekretarza Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki we Lwowie, którego prezesem był ukraiński uczony-historyk Mychajło Hruszewski. Wołodymyr Hnatiuk był redaktorem wydawnictw TNS, przewodniczącym jego Komisji Etnograficznej, współredaktorem „Wiestnika Literacko-Naukowego” (lata 1898—1906 i na początku lat 20.). Jako dyrektor „Ukraińsko-Ruskiego Wydawnictwa”, uczony zredagował i wydał około 60 tomów „Zbioru Etnograficznego” i „Materiałów do etnologii ukraińskiej”. Wołodymyr Hnatiuk owocnie współpracował z „Proświtami” w Tarnopolu, Lwowie i na Zakarpaciu. Prowadził szeroką korespondencję z filiami Towarzystwa i naszego regionu, wszechstronnie wspierał otwieranie bibliotek przy świetlicach, pomagał je kompletować, przesyłając własne książki i zbiory folklorystyczne, a także krewnym, sąsiadom i znajomym we wsiach Welesniów, Zalissia, Dubenka, Koropiec, Hryhoriw, Olesza, Rukomysz, Żyznomyr, miastach Monasterzyska i Buczacz. Członkowie Proświty z Welesniowa w 1914 roku uroczyście świętowali 100-lecie urodzin Tarasa Szewczenki, ale w latach I wojny światowej cała praca oświatowa we wsi ustała: Welesniów został całkowicie spalony, a jego mieszkańców wysiedlono daleko w Karpaty i dalej. Dopiero na początku lat 20. ożywiła swoją pracę filia Towarzystwa „Proświta” w Welesniowie. Między 1920 a 1939 rokiem w naszej wsi były: czytelnia „Proświty”, Towarzystwo „Łuh”, chór, amatorskie kółko dramatyczne, orkiestra, kółka „Ridna Szkoła” i „Silśkyj Hospodar”, sklep spółdzielczy i mleczarnia. Wołodymyr Hnatiuk w 1909 roku w jednym z czeskich wydawnictw opublikował swój artykuł „Czterdzieści lat działalności lwowskiej „Proświty”. Pisze i publikuje recenzje książek „Ilustrowany kalendarz ludowy Towarzystwa „Proświta” na rok zwyczajny 1902”, na 1903, na 1906, na 1926 rok. Oprócz tego napisał recenzję książki „Sprawozdanie z działalności filii „Proświty” w Stryju za czas od 11 czerwca 1903 do 11 maja 1904”. Wszystkie recenzje wydrukowano w „Wiestniku Literacko-Naukowym” za odpowiednie lata. W maju 1921 roku Wołodymyra Hnatiuka wybrano honorowym członkiem nowo założonego Towarzystwa „Proświta” w Użhorodzie. Wyrażając „szczere podziękowanie za takie honorowe wyróżnienie mojej skromnej pracy”, 17 czerwca w liście do Iwana Pańkewycza Wołodymyr Hnatiuk pisał: „Żałuję bardzo, że ciężka, długoletnia choroba odciągnęła mnie od kontynuowania pracy nad Węgierską Ukrainą i nie pozwoliła mi zrealizować tego planu, który kiedyś ułożyłem sobie, będąc zdrowym. Mam nadzieję jednak, że moje plany, uzupełnione i rozszerzone, wykonają już tamtejsi rodowici mieszkańcy. Niezmiernie cieszę się, że dla Węgierskiej Ukrainy minął długi okres wegetacji i nastał nowy, wleje w nią prawdziwie narodowy nurt życia”. I swój list z podziękowaniami zakończył optymistyczną prognozą: „Ja teraz już nie boję się o jej (Zakarpackiej Ukrainy — O. Cz., R. Cz.) przyszłość, bo ona już nie zginie dla naszego narodu”. Honorowy Dyplom, który wykonał znany malarz, artysta ludowy Ukrainy Josyp Boksza, podpisali w imieniu Użhorodzkiej „Proświty” zastępca przewodniczącego — Awgustyn Wołoszyn (Prezydent Zakarpackiej Ukrainy, obecnie Bohater Ukrainy — O. Cz., R. Cz.) oraz sekretarz Iwan Pańkewycz. 25 grudnia 1925 roku na walnym zgromadzeniu Towarzystwa „Proświta” we Lwowie uchwalono, aby od tego numeru mianować honorowym członkiem Towarzystwa Wołodymyra Hnatiuka za jego zasługi dla Towarzystwa i narodu ukraińskiego. Uczonemu wydano Dyplom, który podpisali w imieniu Towarzystwa „Proświta” we Lwowie przewodniczący Mychajło Hałuszczynski (urodzony w 1878 roku — O. Cz., R. Cz.) oraz sekretarz Wasyl Mudryj (otworzył i prowadził ostatnie walne zgromadzenie „Proświty”, które odbyło się 8 czerwca 1939 roku we Lwowie. — O. Cz., R. Cz.). Właśnie z „Kalendarza „Proświty” na 1927 rok” dowiadujemy się, że honorowym członkiem „Proświty” w grudniu 1925 roku został Wołodymyr Hnatiuk. Honorowy Dyplom Użhorodzkiej i Dyplom Lwowskiej „Proświty” Wołodymyra Hnatiuka przechowywane są w archiwum uczonego w Dziale zbiorów rękopiśmiennych Lwowskiej Biblioteki Naukowej im. Wasyla Stefanyka NAN Ukrainy. W 1938 roku Welesniowski Dom Ludowy wraz z filią „Proświty” uroczyście świętowały 70-lecie Macierzystego Towarzystwa „Proświta”. W 1939 roku we wsi zaprzestała swojej działalności, a w 1942 roku wznowiła swoją pracę „Proświta” w naszej wsi, na której czele stanęła nauczycielka p. Olha Hajewska. Wtedy też rozpoczęły swoją pracę wiejska czytelnia i przedszkole, do którego chodziły dzieci Ukraińców i Polaków. Wychowawczynią w naszym przedszkolu pracowała p. Paraska. Po jednym z występów kółka śpiewaczego jego uczestnicy zebrali się na schodach prowadzących do cerkwi świętego Ojca Mikołaja i fotograf zrobił zdjęcie, które ma teraz 70 lat. Z okazji 125-letniego jubileuszu Towarzystwa „Proświta” w 1993 roku w Welesniowie wznowiła swoją pracę jego filia. A na tegoroczny jubileusz w piątym pokoju domu uczonego otwarto wielką wystawę „Proświcie” — 145”, na której zaprezentowano unikalne eksponaty z archiwum Wołodymyra Hnatiuka oraz zbiorów jego muzeum.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
