Strona · s. 5strona oryginału ↗
Życie i śmierć Merkurija Fedorcowa
Слово Просвіти, №48 за 2013 рік
Mychajło KAMENIUK “Czemu jednej osoby żal, a na tysiąc martwych jest się obojętnym?” Mykoła Chwylowy “Redaktor Kark” Donos na pieśń Od lat 20. aż do połowy lat 30. XX wieku “Proświta” na Podolu bujnie rozkwitała. Kiedy, powiedzmy, w Winnicy zwoływano gubernialne przeglądy teatrów amatorskich czy chórów, trzeba było je prowadzić przez kilka dni. Świeży powiew rewolucji budził twórczość mas. Ale wraz z podłym morderstwem genialnego kompozytora Mykoły Łeontowycza, które miało miejsce w 1921 roku, rozpoczął się planowy, przeciwstawny proces hamowania tego ogólnoludzkiego przebudzenia, który osiągnął apogeum w latach 1937—39. “Twórczość” tajnych współpracowników, rzeka donosów była na rękę organom NKWD, które stale “kadrowo wzmacniał” tu sam Feliks Dzierżyński, ponieważ Winniczyzna wciąż płonęła powstaniami narodowymi. Oczywiście obiektami działań karnych stawali się utalentowani, społecznie i obywatelsko aktywni ludzie, w większości członkowie Proświty. Taki donos sfabrykowano we wsi Iwcza w rejonie lityńskim. Oto on: Zaświadczenie-charakterystyka rady wiejskiej w Iwczy z 19 lipca 1938 roku: “Wydane obywatelowi Fedorcowowi Merkurijowi Ławrentijowyczowi, urodzonemu w 1876 roku, na to, że przed i po rewolucji przez długi czas był diakiem. Jednocześnie przed rewolucją posiadał własny sklep. Po rewolucji brał udział w kontrrewolucyjnej organizacji “Proświta”, którą w tamtym czasie kierował petlurowski oficer Haraszczuk Martyn. Podczas bandytyzmu Fedorcow był powiązany z bandytami i ukrywał znanego bandytę Mowczana Mykołę, który miał stosunki z jego córką Warką. Fedorcow Merkurij według swoich poglądów politycznych jest człowiekiem wrogim”. W ówczesnych tak zwanych sprawach “śledczych” najważniejszy jest start. Prokuratorom puchły palce od pisania nakazów aresztowania. Nie minęły nawet trzy miesiące od aresztowania Merkurija Fedorcowa, a już fantasty z NKWD nakręcili na niego tyle, że nawet w najgorszym śnie się nie przyśni. “Fedorcow M. L. był agentem polskiego wywiadu od 1936 roku. W tym czasie przekazał polskiemu wywiadowi informacje o liczebności i rozmieszczeniu jednostek wojskowych garnizonu lityńskiego, o liczbie koni i transporcie samochodowym w MTS i kołchozach, o budowie wojskowej dróg szosowych o znaczeniu strategicznym. Do winy się przyznał… ROZSTRZELAĆ”. Z protokołu decyzji “trójki” NKWD z 29 września 1938 roku. W rehabilitacyjnym 1957 roku, po śmierci Stalina, jeden z autorów tego zaświadczenia, były sekretarz rady wiejskiej Ilko Blyzniuk, na pytanie śledczego o donos na Merkurija Fedorcowa odpowie tak: “To zaświadczenie pisałem sam osobiście pod dyktando naczelnika milicji miasta Lityn Kuskowa, imienia i imienia ojca nie znam. Początkowo napisałem dobrą charakterystykę na Fedorcowa M. L., ale naczelnik lityńskiego rejonowego oddziału milicji NKWD Kuskow zaproponował napisanie charakterystyki pod jego dyktando. Przy tym twierdził, że jeśli go aresztowali, to my wiemy, za co go aresztowali, i on, Fedorcow M. L., jest wrogiem ludu. Co się tyczy treści zaświadczenia-charakterystyki na Fedorcowa M. L., oświadczam, że ta charakterystyka nie odpowiada rzeczywistości, ponieważ znam Fedorcowa M. L. jako uczciwego, sumiennego człowieka”. Czymże dokładnie ten 62-letni starszy człowiek — Merkurij Ławrentijowycz Fedorcow — zagrażał władzy radzieckiej? Jaka jest prawdziwa przyczyna konieczności jego zlikwidowania? O tym — fragment wspomnień jego wnuczki po matce Marii Iwaniwny Iszczuk: Oryginał — oto on, kopia — u Mychajła Stelmaha “…Ale i w te niespokojne lata dwudzieste trzeba było przeżywać radosne wydarzenia. Były one związane z przybyciem do wsi Galicjan (Strzelców Siczowych). Galicjanie w cerkwi zaśpiewali po ukraińsku, ktoś nawet “Apostoła” przeczytał w języku ukraińskim. Radośnie i dziwnie było ludziom słyszeć to w ojczystym języku, który za caratu znieważano, zakazywano. Od śpiewających Galicjan przejęto we wsi ich pieśni, które od tego czasu zabrzmiały także na koncertach chóru wiejskiego (świeckiego) pod kierownictwem Merkurija Fedorcowa, który również wrócił do wsi z wojny. Są to pieśni “Zażuryłyś haliczanky ta j na tuju zminu”, “Werchowyno, switku ty nasz”. Do cerkwi Merkurij Fedorcow już nie wracał. Przed nim otwierało się szerokie pole działalności w nowych warunkach, a przed jego chętnymi do nauki utalentowanymi dziećmi perspektywa — uczyć się. Miłość do muzyki, do pieśni skłoniła go do zorganizowania we wsi świeckiego chóru, a potem i orkiestry dętej. Ukraińska pieśń zabrzmiała ze sceny. Ale niedługo śpiewali hymn “Szcze ne wmerła Ukrajina”, pieśni “Ne pora”, “Sława Ukrajini, lubij witryzni”, “Wkrajino-maty, kat skonał”, zakazano ich… Do wsi przyszła ukraińska książka. Książki chodziły z rąk do rąk, ustalano na nie kolejkę. W naszej chacie pojawił się “Kobziarz” (tata kupił) ze wspaniałymi ilustracjami O. Słastiona. Przypominam sobie, że przez naszą chatę w latach 20. “przeszły” najlepsze utwory P. Kulisza (wszyscy zaczytywali się “Czarną radą”), Panasa Myrnego, Neczuja-Łewyckiego, Iwana Franki, Borysa Hrinczenki, M. Kociubynskiego, A. Tesłenki, S. Wasylczenki, T. Bordulaka, A. Kaszczenki, W. Wynnyczenki (“Słoneczna maszyna” i opowiadania), utwory M. Hohola i W. Korolenki w ukraińskich tłumaczeniach. A później — “Czarne jezioro” W. Hżyckiego, “Roman mizhhirja” I. Łe. Ile radości zaznała nasza rodzina z tych książek, kiedy niektóre z nich tata czytał na głos! Przecież przed rewolucją mało nie wykluczyli ze szkoły młodszego brata taty, Stepana, za to, że przyniósł do szkoły i czytał uczniom ukraińską książeczkę-motyl — humorystyczne opowiadanie Pańka Kulisza “Sira kobyła”… Ułożyła się praca chóru. Poza uwagą dyrygenta M. Fedorcowa nie pozostała żadna nowa publikacja pieśni z nutami. A po przyjeździe do Iwczy z koncertem kapeli Łeontowycza wiejski chór zabrał się za naukę ukraińskich pieśni w opracowaniu sławnego kompozytora. Tak w jego repertuarze pojawiła się “Pralia”, “Szczedryk”, “Dudaryk” i wiele innych utworów. Wyuczyli i wykonywali na wieczorkach “Zapowit”,
“Międzynarodówka” w języku ukraińskim, “Wieczny rewolucjonista” M. Łysenki, “Ryczy i jęczy Dniepr szeroki”, “Dumy moje”, “W ogrodzie koło brodu”… Nawet wyuczyli się i śpiewali utwór K. Ustijanowycza “Czemu, rzeczułko domowa, tak płyniesz powoli?” (skądś Merkury zdobył nuty). Zdarzało się, że po “śpiewkach” dyrygent otwierał książkę “Śpiewanek” S. Rudanśkiego i czytał ją przy ogólnym śmiechu chórzystów. W niedzielę jego dom przypominał klub. Wstęp był wolny, a na szerokim stole za każdym razem leżały nowości książkowe do przejrzenia: utwory pisarzy, czasopismo (stare) “Nywa”, almanach “Wik”, “Deklamator”. Marija Iszczuk, której wspomnienia wykorzystałem przy pisaniu historii obwodu winnickiego “Cztery winnickie brody”, z charakterystycznymi szczegółami przedstawia atmosferę odrodzenia kulturalnego w rodzinnej wsi, czemu sprzyjała działalność miejscowej “Proświty”. Pod wpływem przeczytanych książek wielu mężczyzn chętnie wybierało sobie przydomki. Tak pojawił się we wsi “kozacki Korż” — ludzie zapomnieli prawdziwe nazwisko Demyda. A ten służył swego czasu w wojsku kozackim Prymakowa, bywał nawet za granicą i rzekomo znał francuski, bo zawsze wtrącał: “parlez français”, “bonjour” itd. Sąsiedzi Demyda, towarzysze od kieliszka, teraz zwali się Matnia i Lusznia, sami też tak się tytułowali. A Merkury ogłosił się kozakiem Sirkiem. Marija Iszczuk wspomina: “Rozrastała się też wiejska orkiestra dęta. Początkowo grali tu tylko członkowie rodziny Fedorcowych: sam Merkula (był klarnecistą i kapelmistrzem), jego brat Mychajło, czterej synowie Fedir, Mykoła, Wasyl, Iwan, a z czasem jeszcze najmłodszy piąty Mychajło (ur. 1917 r.). Potem przyszedł do orkiestry dawny przyjaciel Merkurego, dobry muzyk Humiński (Polak). A później orkiestra uzupełniała się zdolnymi wiejskimi chłopcami. Oprócz tego, że grali na wszystkich uroczystych wieczorach w wiejskim klubie i na zabawach, jeszcze najmowali się grać na weselach. Zdobyli dobrą sławę nie tylko zgraną grą, bogatym repertuarem, ale też kulturą zachowania. Nigdy nikt z nich nie przeklinał, nie palił i nie pił — ani muzycy, ani kapelmistrz. A przy tym wszyscy synowie Merkurego się uczyli: najpierw w szkole w Majdanie Trepowskim, a potem — w technikach, instytutach. O tej rodzinnej orkiestrze napisze później Mychajło Stelmach w powieści “Duma o tobie”. Przecież dobrze znał synów Merkurego Fedorcowa, bo uczył się razem z nimi w Szkole młodzieży wiejskiej we wsi Majdan Kyryliwśkyj (która przedtem nosiła nazwę Majdan Trepowski). “Niesamowici Szałamaje” — pod takim nazwiskiem opisze M. Stelmach tych muzyków-braci, którzy ze swoim ojcem Merkurym grali na weselach w okolicznych wsiach. Lecz z czasem, w związku z tak zwanym “procesem SWU”, zaczęły się na Ukrainie represje, które odbiły się także na stanie kultury na wsi…”. Tutaj przypomniały się Merkuremu Fedorcowowi i kozak Sirko, i galicjanie w iwczanśkiej cerkwi, i ciągoty do Łeontowycza. I nawet towarzysz od muzyki, Polak Humiński. I sprowadzane z zagranicy książki z medycyny: Merkury Ławrentijowycz Fedorcow był uznanym w okręgu uzdrowicielem, władał hipnozą, pozbawił wielu ludzi z okolicznych wsi niejednej dolegliwości. Podarunek z tamtego świata Kiedy władza radziecka zabrała się była niezdarnie i mało przekonująco do walki z “wypaczeniami” w represjach i, jak pająki w słoiku, czerwoni kaci zaczęli przez pewien czas pożerać jeden drugiego, sami wpadając w rozkręcony przez siebie zamach śmierci, na światło dzienne wypłynęło niemało dotąd utajnionych świadectw. Na przykład, oto takie ze stenogramów przesłuchań samych czekistów: “Były naczelnik wydziału Ławrentiew w posiedzeniu sądowym zaświadczył, że w zarządzie NKWD praktykowano grupowe przesłuchania aresztowanych, jak wtedy je nazywano “masówki”, w sprawie ukraińskiej kontrrewolucji. Było to tak: do gabinetu wprowadzano 7—8 osób, gdzie 2—3 śledczych prowadziło przesłuchanie… W 51. pokoju pracował Reder, tam nawet w dzień były zasłonięte okna i stamtąd zawsze słychać było krzyki aresztowanych. Pamiętam, jakoś tam wprowadzili aresztowanego Kozisa i weszli Szirin i Reder. Po pewnym czasie Kozisa stamtąd wyprowadzili i wprowadzili do mnie do gabinetu. U mnie Kozis usiadł na krześle i zwróciłem uwagę, że krzesło, na którym siedział Kozis, od razu stało się mokre od krwi… Szirin zabronił śledczym pisać protokoły przesłuchań w obecności aresztowanych, byłem naocznym świadkiem, jak Szirin dyktował Rederowi protokół przesłuchania oskarżonego pod nieobecność aresztowanego. Aresztowanych, którzy nie składali zeznań, prowadzono do Szirina, Redera oraz Iwanczenki “na rozmowę”, po czym aresztowani zeznawali…”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
