Strona · s. 3strona oryginału ↗
Płonie świeca…
Слово Просвіти, №48 за 2017 рік
Święty Mikołaj uratował Natalia MUZYCZENKO, wieś Litky, rejon browarski, obwód kijowski. W przededniu czwartej soboty listopada — Dnia Pamięci Ofiar Hołodomoru, który w tym roku przypadł na 25-ty — duszę ogarniają wspomnienia… Wspomnienia o tych, którzy nie dożyli swoich dni, nie do kochali, nie dopracowali na ojczystej ziemi, nie dotworzyli… Wspominam opowieści mojej babci Natalki, na cześć której i mnie nazwano. Pewnie jest w tym coś głęboko symbolicznego… Babci Natalce dane było przeżyć wszystkie trzy straszne zimy — 1922, 1933 i 1947 roku. Dane było przeżyć i przetrwać! Jeszcze jako uczennica dziewiątej klasy włączyłam się do zbierania informacji o rodzinach tych, którzy zginęli w 1933 roku w mojej rodzinnej wsi Litky w rejonie browarskim na Kijowszczyźnie. To właśnie opowieści mojej babci były tymi żywymi świadectwami, które pomogły odkryć straszną prawdę. Pamiętała imiona i nazwiska tych, którzy zginęli z głodu, ich krewnych i adresy zamieszkania. Ta informacja weszła do „Narodowej księgi pamięci ofiar Hołodomoru 1932—1933 lat w Ukrainie” w 19 tomach. Mojej drogiej już nie ma na tym świecie, ale te straszne opowieści żyją w mojej świadomości… Wspominam naszą daleką krewną babcię Kylę (Kyłynę). Bałam się tej staruszki (a miała wtedy ponad 90 lat!), wydawała mi się straszna, bo nigdy i nikomu nie patrzyła w oczy. Ludzie stronili od niej. Tak i umarła samotnie. Już po jej śmierci babcia Natalka opowiedziała, że w głodną zimę 1933 roku Kyłyna ugotowała w żeliwnym garnku i zjadła swoje nowo narodzone dziecko! Boże, do jakiej rozpaczy musiała dojść kobieta, żeby zjeść swoje niemowlę!? Przypominam sobie opowieść o człowieku, który wiosną 1933 roku, kiedy najwięcej umierało naszych współmieszkańców, uratował mój ród od śmierci głodowej. Była to kobieta, która przez kilka miesięcy potajemnie nosiła mleko mojej babci, która miała wtedy dwoje małych dzieci. Ta kobieta-Żydówka miała jedyną krowę w całej okolicy i nocą przynosiła mleko tym sąsiadom, którzy jeszcze żyli. To dlatego, że jej syn pracował „dla sowietów” i razem z innymi „czerwonymi sługusami” wytrząsał ludziom ostatnie ziarno. Moja babcia Natalka rano znajdowała przy progu kubek z krowim mlekiem. Tak moja rodzina przetrwała w tamtym strasznym czasie. Swoją drogą, syn tej kobiety dowiedział się o nocnych wyprawach matki i wygnał ją z domu, przy tym groził śmiercią wszystkim, którzy będą jej pomagać lub zechcą zaprosić do chaty. Nieszczęsna kilka dni leżała pod bramą na słomie, a moja babcia nosiła jej gorącą wodę, żeby choć trochę ją wesprzeć. Ta kobieta tak i umarła przy bramie swojego domu… Przykro, że teraz nawet nie znam imienia tej, która ryzykując, ratowała cudze dzieci od śmierci głodowej! Nie wiem nawet, gdzie jest pochowana… Przypominam sobie opowieści o „trupowozie” — klaczy zaprzężonej w sanie, na które kładziono zmarłych i wywożono do cerkwi Pokrowskiej na cmentarz. Tam była wielka jama, do której zrzucano ciała współmieszkańców. Trzech mężczyzn z czerwonymi opaskami na rękawach chodziło od chaty do chaty i zbierało tych, którzy zmarli. I tak codziennie. Zabierali nawet tych, którzy jeszcze ledwo oddychali, motywując to tym, że będą mieli mniej pracy jutro, czyli nie trzeba będzie znowu iść do tej samej chaty. Często nie nieśli, a po prostu wlekli za nogi po zmarzniętej ziemi… W 2008 roku nasza społeczność ustanowiła w tym miejscu pochówku znak pamięci. Wspomnienia przeplatają się ze współczesnością… Często, jadąc z Browarów do Kijowa, mijam miejską wieżę ciśnień. Właśnie tam, według świadectw naocznych świadków, które zbierała moja nauczycielka i przyjaciółka Maria Owdijenko, było miejsce, gdzie zakopywano trupy zmarłych, zbieranych na ulicach Browarów. W latach 60. ubiegłego wieku, kiedy zakładano fundamenty wieży ciśnień, kopano dół, a łyżka koparki za każdym razem napełniała się kośćmi. O tym zachowały się wspomnienia naocznych świadków. Czy wielu miejscowych mieszkańców o tym wie? Jeszcze w jednym miejscu, gdzie w ubiegłym wieku była mogiła zmarłych z głodu w Browarach, jest teraz kawiarnia i myjnia samochodowa… Ludzie tańczą i śpiewają na miejscu pochówków browarczan… Moje wspomnienia nasuwają myśl, że nie uczymy się na swoich błędach… Nie wyciągamy lekcji z historii… Nie pamiętamy… Spójrzmy w niebo! Tam nie tylko gwiezdne piękno, ale i dusze tych, którzy zmarli w mękach dla naszego szczęśliwego jutra… Ludmiła KOSTRJUKOWA, m. Dniepr
— Wnuczko, popytaj swoich profesorów, dlaczego ten straszny głód w 32. roku się wydarzył? — zwróciła się do mnie moja babcia, kiedy w 1975 roku wstąpiłam na uniwersytet. — Uczeni przecież ludzie! Wiedzą i tobie opowiedzą. Bo my, kołchoźnicy, nie możemy zrozumieć i wyjaśnić, dlaczego ten pomór wydarzył się w trzydziestym drugim? To ja ci, jako świadek, mówię. Tyle ludzi pomarło... Ale zbiory... Takie szczodre, jakich nikt z dziadów-pradziadów nawet nie pamiętał. I wszystko zostało na polach, pokrytych śniegiem. Poczerniało. Przepadło. A nam nie pozwolono go zbierać. Pilnowali tych pól ludzie z bronią, a desperatów z naszej wsi, którzy nocą przedzierali się po kłosy, rozstrzeliwali. Tego do dziś nie rozumiem: dlaczego ludzie musieli albo z głodu umierać, albo pod kulę iść. A szli, bo ratunku nie ma! A pszenica i żyto takie piękne w polu stały, — powtarzała babcia. — A potem poczerniało wszystko i przepadło. I ludzi wielu przepadło... Przez tych oszalałych... nieludzi... Wypełniłam prośbę babci i na wykładzie z obowiązkowej wtedy dyscypliny „Historia KPZR”, kiedy wykładali temat o „sukcesach kolektywizacji lat 30.”, zapytałam o to wykładowcę, kandydata nauk historycznych, docenta Gusaka. Dobrze zapamiętałam nazwisko tego „historyka”, ponieważ pytanie od babci-świadka „sukcesów” obróciło się dla mnie natychmiastowym wezwaniem na rozmowę do komitetu komsomołu wydziału, gdzie kilku komsomolskich aktywistów na czele z Gusakiem wbijało mi do głowy „właściwą linię polityki partii i rządu”: nie było hołodomoru w Ukrainie — „była rewolucyjna celowość”! A jeszcze pytali, czy nie jestem związana z dysydentami? Wtedy, jako studentka pierwszego roku uniwersytetu, słowo „dysydent” usłyszałam po raz pierwszy. Latem na wakacjach znów pojechałam do babci do wsi Krasne (teraz Sadowe) w rejonie sofijiwskim obwodu dniepropetrowskiego. I już szczegółowiej wypytywałam ją o hołodomor (jako napiętnowana „dysydentka” u jeszcze nie napiętnowanej „dysydentki”). Babcia wyniosła z chaty ikonę Świętego Mikołaja Cudotwórcy, usiadła obok mnie i zaczęła opowiadać, dlaczego Święty Mikołaj jest szanowany w naszej rodzinie i dlaczego się do niego modli. ...Była późna jesień 1932 roku. Osiabiona głodem, leżała na łóżku w zimnej chacie w oczekiwaniu na śmierć. Wiedziała, że gdzieś tam, za zapieckiem, leży, zawinięty w wyhaftowany przez nią ręcznik, kawałek chleba. Na czarną godzinę. Ale mimo że ta czarna godzina już nadeszła, sił, by go wydostać, w niej zupełnie nie było. I nagle w okienko ktoś zapukał. Odwróciła głowę i zobaczyła męską sylwetkę, a potem twarz człowieka, który zaglądał do ciemnej chaty. „Boże, toż to Mikołaj! Mikołaj Cudotwórca!” — rozpoznała, bo starodawna ikona w pokuciu rodzinnej chaty właśnie jego oblicze odzwierciedlała. Babcia, — a w tamtych strasznych latach jeszcze całkiem młodziutka dziewczyna o imieniu Maria — machnęła Mikołajowi osłabioną ręką, zapraszając do środka. On od razu pojawił się w chacie i zatrzymał na progu, wyciągając rękę w oczekiwaniu na jałmużnę i słabym głosem poprosił ją: „Dziewczyno, daj mi wody i chleba, bo umieram. A mnie jeszcze wielu ludzi ratować od śmierci trzeba... Taka bieda wokoło...” Moja przyszła babcia zdołała tylko wykrztusić: „Tam...” Bogopodobny człowiek — tak babcia Maria w swojej opowieści opisywała przybysza — wyjął z zapiecka chleb, zaczerpnął kubkiem wody z wiadra i, łamiąc czerstwy kawałek ostatniego w domu chleba, połowę podał razem z wodą jej, a połowę zjadł sam, popijając wodą. — Będziesz żyć! — zapewnił Cudotwórca. — Matka już z miasta wraca — wymieniła chleb. Wyjdziesz za mąż i dzieciaczków wiele urodzisz... A w ciągu tygodnia bogactwo otrzymasz. I rozpuścił się. Jak gdyby go nie było. Po kilku godzinach rzeczywiście wróciła z miasta matka Marii i przyniosła otręby z pszenicy, z których napiekła placków. Jeszcze opowiedziała to, co właśnie usłyszała: w kołchozie zabili chorego konia i przewieźli w pas leśny za stawem. Moja przyszła babcia nocą wyruszyła z workiem i nożem po końskie mięso. Kiedy wreszcie doczołgała się do martwego konia, odkryła, że ktoś już ponacinał koninę i, prawdopodobnie nie mogąc zabrać wszystkiego, porzucił resztki. Maria zabrała je do swojego worka i, wróciwszy do domu, razem z matką zasoliła to końskie mięso. To w tamtym strasznym roku było prawdziwym bogactwem! Nocny łup pomógł rodzinie przetrwać. — To właśnie tak święty Mikołaj Cudotwórca mi odwdzięczył się za chleb i wodę, — wyjaśniała babcia. — Oto dlaczego ta ikona Świętego Mikołaja dla naszego rodu jest opiekunką. Po dwóch latach Maria wyszła za mąż i urodziła synka, a z czasem i trzy córki, a te podarowały jej siedmioro wnuków. Doczekała się i prawnuków, mimo że na życiowej drodze ukraińskiej wsi zdarzył się jeszcze jeden straszny hołodomor 1947 roku, który ona już nazywała nie sztucznym, jak w 1933, a powojennym. Ale i o tym hołodomorze na wykładach z historii Ukrainy na uniwersytecie uczeni-teoretycy, „budowniczowie komunizmu” woleli też nie opowiadać: zabronione! Ale ja już nie pytałam: represje i w latach 70. w ZSRR trwały. Tylko w innej — bardziej zawoalowanej formie. Zresztą, nie tylko przez nie nie zadawałam pytań. Jako naoczny świadek, jako uczestnik tamtych tragicznych wydarzeń — wtedy, jeszcze NA Ukrainie — moja babcia Maria opowiedziała mi więcej, niż mogliby przekazać ideologicznie zaangażowani komunistyczni „uczeni-historycy”, którzy o ludobójstwie Ukraińców pokornie milczeli, dostosowując się do istniejącego totalitarnego reżimu. P. S. Po śmierci rodziców mojej mamy w spadku otrzymałam ikonę Świętego Mikołaja Cudotwórcy. Jako rodzinną relikwię, jako świętość, która chroni i pomaga. Jako pamięć o tym, że dobre sprawy i czyny mają właściwość powracania do człowieka, który je czyni. Tak uczyła mnie babcia, która przeżyła i hołodomor, i wojnę, i znowu powojenny hołodomor... I odeszła na tamten świat na początku lat 90. spokojnie i pokojowo, błogosławiąc ikoną Świętego Mikołaja Cudotwórcy swoje czworo dzieci i prawnuczkę, moją córkę — również Marię.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
