Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 6strona oryginału ↗

DROGA MLECZNA, czyli Samouświadomienie Ukraińców jako Narodu

Слово Просвіти, №48 за 2020 рік

Ivan SHPYTAL Mowa o książce znanego literaturoznawcy i publicysty, językoznawcy i kulturologa „Obrazki i sylwetki” (Kijów: „Silśki wisti”, 2020. — 376 s.). To literacko-artystyczne wydanie połączyło w wielką książkową rodzinę artykuły, szkice i eseje, pokrewne pod względem doskonałości formy i treści, które swego czasu były drukowane w publikacjach wyróżniających się pod względem moralno-etycznym: gazetach „Literaturna Ukrajina”, „Dzerkało tyżnia”, „Silśki wisti”, czasopismach „Kyjiw”, „Naukowyj swit” oraz wielu innych. Co zatem widzimy pod „teleskopem” Wołodymyra Burbana? Cały świat! Ukraiński świat. Obfity w kwiaty i wielobarwny. Oryginalny, niepowtarzalny w swojej mentalności. Wyłania się on w obrazach sześciu dziesiątek sławnych rodaków. To myśliciele i gospodarze (też, rzecz jasna, myślący), uczeni i dowódcy wojskowi, pisarze różnych gatunków i wydawcy książek, językoznawcy i pedagodzy, śpiewacy operowi i kompozytorzy, reżyserzy i aktorzy teatru oraz kina, dyrygenci, organizatorzy chórów, kulturolodzy, teolodzy… To kwiat ukraińskiego intelektu, nierzadko bardziej znany za granicą niż w domu. I okazuje się, że nie mamy powodów do narzekania: nie jesteśmy aż tak ubodzy wobec cywilizowanego świata. A jeśli być bardziej prawdziwym, to i cywilizowany świat nie znajduje się gdzieś tam, za Cisą, a raczej w nas samych. Bo przecież my, Ukraińcy, nie przespaliśmy Świtu Ludzkości. Jak powiedział poeta Ołeh Oracz, przed świtem historii wstali i stali się ludzie między ludźmi. Jak inne etnosy, zrywali się z posłania wcześniej niż przedświtowe koguty, kuli miecze i lemiesze, siali żyto i pszenicę, proso i grykę, pisali książki i innych uczyli pisać oraz czytać, tworzyli arcydzieła kultury materialnej i duchowej o znaczeniu światowym. I jak wieki nie przeszkodziły, tak nie przeszkodzą i tysiąclecia tym radosnym realiom, że obecna, tak już cywilizowana Europa w średniowieczu bardzo, bardzo pragnęła bratać się właśnie z nami — z Rusią! Tak, tak, były czasy, kiedy my, Ruś, byliśmy rozpoznawani nie tylko po szczęku mieczy, tarcz i włóczni haralużnych, ale także po wysokim rozumie państwowym Kijowa oraz po materialnej i duchowej wielkości całego trójjedynego imperium (Kijów, Czernihów, Perejasław). Zatem przed nami luksusowa plejada duchowych przewodników, którzy w różnych czasach, w różnych okolicznościach zdecydowanie przeciwstawiali się zewnętrznemu i wewnętrznemu antyukraiństwu, bezinteresownie, aż do samopoświęcenia, wywalczali Ukraiński Świat, jego naturalne prawo do Państwowej Samodzielności. Takich orędowników, budzicieli ukraińskiej Świadomości Narodowej, Wołodymyr Burban połączył w rozdziale „Z Ukrainą w sercu”. Rozdział „Z horyzontów światowych” to około dziesięciu portretów literackich wybitnych osobistości z pochodzenia nieukraińskich, ale rozgrzanych falą ich ukraińskiego patriotyzmu, lub pokrewnych Ukraińcom ideami, sposobami twórczości czy cechami podobieństwa w mentalności. Co szczególnie znamienne, to wyrazistość kobiecych imion na firmamencie ukraińskiej kultury. Nie każda światowa literatura i sztuka mogą równać się pod względem jasności talentów Łesi Ukrainki i jej matki Ołeny Pczilki, Marko Wowczok (Dusza poślubiona Ukrainie) i Natalii Kobrynskiej (Pierwsza ukraińska feministka), Marusi Czuraj i Liny Kostenko (Jako lustro ukraińskiej mentalności), Marii Zańkoweckiej (Melpomena ukraińskiej sceny) i Sołomii Kruszelnyckiej (Czarodziejka śpiewu), Natalii Użwij (Księżna Ukraińskiego teatru) i Chrystyny Alczewskiej (Beregini rodu, ludowa oświatowiec)… Ukraińskie kobiece orędownictwo to fenomen o znaczeniu światowym. Ukrainki rzeczywiście z ostatnich sił podnosiły wielki naród z upadku, razem z mężczyznami, a nierzadko jeszcze potężniej kuły z niego świadomy naród. A to była (i jest do dziś!) katorżnicza praca! Długie wieki ukraińska świadomość narodowa przebywała pod lodowym całunem niewolnictwa (A. Hercen)! Zamrożona wieczną zmarzliną rusyfikacji, ukraińska dusza jeszcze teraz nijak nie odtaje… I w czasy białocarskie, i w Sojuz-koncentracyjnym (ZSRR), i w nasze „niezależne” dni ukraińska świadomość narodowa była i pozostaje najstraszniejszym niebezpieczeństwem dla naszych wrogów. Oni się do tego przyznają otwarcie. Jak pisał rosyjski filozof i historyk Gieorgij Fiedotow (1886-1951) w artykule „Czy Rosja będzie istnieć?”, „Problem Ukrainy jest zbyt skomplikowany, aby można było mówić o nim więcej niż aluzją. Ale od jego właściwego rozwiązania zależy samo istnienie Rosji. Nasze zadanie formułuje się tutaj tak: nie tylko utrzymać Ukrainę w ciele Rosji, ale i zmieścić ukraińską kulturę w kulturze rosyjskiej” („Alma mater. — Wiestnik wysszej szkoły. — 1992). Swoją zaś, imperialną, świadomość narodową G. Fiedotow radził „hodować, chronić, rozgrzewać”. Mając przed sobą takie cele, wrogowie Ukraińskiej Państwowej Wolności bezlitośnie niszczyli na Ukrainie najmniejsze oznaki Świadomości Narodowej, Honoru, Dumy, Godności. Taka polityka odbiła się także na losach wybitnych Ukraińców, przedstawionych w książce Wołodymyra Burbana: Serhija Jefremowa, Ahatanhela Krymskiego, Wasyla Stusa… A także zabitych przez komunistyczny reżim Ałły Horskiej, Wałerija Marczenki, Jurija Łytwyna, Ołeksy Tychiego, Wasyla Symonenki… Ileż torturowano, złamano, okaleczono talentów, które nie rozwinęły się z pełną siłą, zakończyli życie w nędzy i upokorzeniu! Jednym z najbardziej typowych literackich okaleczeń jest los Iwana Semenowicza Neczuja-Lewickiego. To symbol ukrzyżowania talentów w imperium przedpaździernikowym. Nawiasem mówiąc, Wołodymyr Burban jest laureatem literacko-artystycznej nagrody imienia Neczuja-Lewickiego za publikacje artykułów o ukraińskich pisarzach, wysokoartystyczne, oryginalne ucieleśnienie ukraińskiego charakteru narodowego. Wzbogacono naszą wiedzę o ukraińskich patriotach, których imiona poprzednie reżimy szkalowały lub po prostu przemilczały. To herold ukraińskiego odrodzenia Pawło Czubynski, obrońca języka ukraińskiego Sydir Worobkewycz oraz jego brat Hryhorij. Ze szczególną życzliwością Wołodymyr Burban pisze o pisarzach, których w poprzednich czasach spychano w zapomnienie. Są to Ołeksandr Storożenko, Archyp Tesłenko, Jurij Fedkowycz, Marko Czeremszyna… Dobrą stroną talentu Wołodymyra Burbana jest jego tolerancyjny stosunek do ludzi nieukraińskiego pochodzenia, innej wiary, poglądów, zwyczajów, kultury (czy bezkultury). Szczególnie starannie — bezstronnie i sprawiedliwie — temat ten opracowano w portretach literackich Łesi Ukrainki oraz Ołeny Pcziłki jako redaktorki czasopisma „Ridnyj kraj” (1908-1916), które w ostry polemiczny sposób naświetlało „najniewygodniejsze” kwestie stosunków ukraińsko-żydowskich. Przerzucając most do naszych dni, Burban przekonująco mówi, że długogrająca płyta „ukraińskiego antysemityzmu” jest absolutnie bezpodstawną prowokacją. Twierdząc to, Wołodymyr Jakowycz powołuje się na własne doświadczenie swojej rodziny w ratowaniu dwóch żydowskich dziewczynek-uchodźczyń podczas faszystowskiej okupacji Ukrainy. Jako filolog z wykształcenia i praktykujący nauczyciel, Wołodymyr Burban ze szczególną serdecznością odnosi się do klasyków pedagogiki. Na najwyższej półce szacunku znajduje się u niego imię i idee reformatora edukacji szkolnej, założyciela rodzimej pedagogiki naukowej K. D. Uszynskiego. W rozprawie „Gdyby nas uczyli tak, jak trzeba… Kostiantyn Uszynski” autor gruntownie i wszechstronnie analizuje współczesne czynniki, które zgubnie wpływają na poziom edukacji ogólnoszkolnej i wyższej. „Co zawładnęło naszymi sercami i duszami? — z bólem i oburzeniem pyta autor. I konstatuje: — Produkcja brutalnej kultury ekranowej, moralna swawola, władza pieniądza, permanentna korupcja i totalne złodziejstwo, upadek moralny niemal za każdą ścianą, widmo terroryzmu, a teraz jeszcze perspektywa znalezienia się w komorze gazowej „starszego brata”. A w ostatnich latach doszła jeszcze hipnotyczna siła Internetu, doprawdy epokowego odkrycia współczesnej cywilizacji…” Oprócz tego obniża się treść edukacji, podstawowe dyscypliny są rozdrabniane w mozaice wymyślonej wieloprzedmiotowości. Pełnowartościową edukację, wcześniej dostępną praktycznie dla wszystkich, zaganiają do rezerwatu „elitarnej” szkoły — dla „górnych dziesięciu tysięcy”. Edukacja zaś w szkole masowej sprowadza się do minimum. Dzisiaj, kiedy NIEukraińskie urzędnictwo władzy na usługach oligarchatu próbuje wybić spod nóg Ukraińców ich najświętsze bogactwo — ziemię, oraz zniszczyć największe bogactwo duchowe — język, Wołodymyr Burban ze wszystkich sił nawraca nas do krzycząco aktualnego Kostiantyna Uszynskiego. Co możemy zabrać w drogę w jutrzejszy dzień z jego spuścizny? I szeroko cytuje Kostiantyna Dmytrowycza za błyskotliwym artykułem w „Ridnym słowie”: „Język narodu — najlepszy, nigdy nie więdnący i wiecznie na nowo rozkwitający kwiat całego jego duchowego życia, zaczynającego się daleko poza granicami historii. W języku uduchowia się cały naród i cała jego ojczyzna… Język jest jej żywym, najbardziej obfitym i trwałym związkiem, łączącym minione, żyjące i przyszłe pokolenia narodu w jedną wielką historyczną żywą całość. On nie tylko wyraża sobą żywotność narodu, ale i jest samym tym życiem. Kiedy znika język narodowy — narodu już nie ma!.. Odbierzcie język — i naród nigdy już nie stworzy go. Nową ojczyznę nawet może stworzyć naród, ale języka — nigdy”. Tak jak astrolodzy w bezmiarze Wszechświata wyodrębniają pewne, szczególnie jasno świecące skupiska gwiazd (Droga Mleczna na przykład), tak Wołodymyr Burban na firmamencie kultury ogólnoludzkiej, spośród innych etnosów, ze względu na jasność świecenia zwraca naszą uwagę na Drogę Mleczną czysto ukraińskiej duchowości. Dokładniej, na długie-przedługie i ciężko bolesne drogi samoświadomości Ukraińców jako Narodu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn