Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 7strona oryginału ↗

Nił Chasewycz – legendarny rycerz wolności. Z okazji 115. rocznicy urodzin

Слово Просвіти, №48 за 2020 рік

Anatolij KARPIUK, miasto Kostopol, obwód rówieński „Nie mogę walczyć bronią, ale walczę dłutem i rylcem. Ja, kaleka, walczę w czasie, gdy wielu silnych i zdrowych ludzi na świecie nawet nie wierzy, że taka walka w ogóle jest możliwa… Chcę, żeby świat wiedział, że walka o wyzwolenie trwa, że Ukraińcy walczą… Taka jest moja myśl, myśl zwykłego podziemnego bojownika. Sława Ukrainie!..” Ніл Хасевич Mając doskonałe wykształcenie, mógł być odnoszącym sukcesy artystą, żyć dostatnio, lecz on stał się bojownikiem o wolność, wstępując w szeregi ukraińskich powstańców podczas II wojny światowej, wybrał podziemną kryjówkę z prymitywnymi środkami drukarskimi, z uciążliwościami codziennego życia i stałym niebezpieczeństwem. Sława przyszła do niego dopiero po jego bohaterskiej śmierci. Dzieła artysty-bojownika przez niejedną dekadę leżały bowiem w specjalnych zbiorach bolszewickich czekistów, w archiwach wołyńskiego NKWD. O legendarnej postaci wybitnego artysty z Obwodu Rówieńskiego Nila Chasewicza wydano już wiele książek. Już w 1994 r. reżyser filmowy Mykoła Tkaczuk stworzył interesujący film dokumentalny o wymownym tytule „Zdobyć albo nie być”, w którym na podstawie dokumentów archiwalnych i wspomnień starożytnych mieszkańców jaskrawo ukazano działalność Nila Chasewicza w warunkach głębokiego podziemia. W Obwodzie Rówieńskim jest wieś o zagadkowej nazwie – Diuksyn. Rozciąga się ona nad błękitną wstęgą Horyni, 45 km od Kostopola. W Diuksynie w rodzinie diakona Antona Iwanowicza Chasewicza 25 listopada (według nowego stylu) 1905 roku urodził się drugi syn, któremu nadano imię Nil. Wczesne dzieciństwo upłynęło wśród wiejskich dzieci. Początkowej edukacji udzielał mu ojciec. Później była seminarium w Żytomierzu i prywatne gimnazjum ukraińskie w Równem. Przyszło żyć w niespokojnych czasach: kończyła się I wojna światowa, a zaczynała tzw. wojna domowa (a dokładniej – bolszewicko-ukraińska). Wydarzenia, jak nigdy wcześniej, kalejdoskopowo się zmieniały. W latach młodzieńczych (w 1918, a według wspomnień samego Nila – w 1922 r.) stał się kaleką: na przejeździe kolejowym w Orżowie wpadł wraz z matką pod pociąg (konie się przestraszyły). Matka zginęła. Lewej nogi chłopca nie udało się uratować. Po długim leczeniu Nil przez kilka lat uczęszczał do pracowni artysty Wasyla Reńa w Równem. I to właśnie, najwyraźniej, przesądziło o przyszłym losie malarza i grafika. W 1925 r. eksternistycznie zdał egzamin i otrzymał świadectwo ukończenia gimnazjum, a w 1926 r. był już wolnym słuchaczem Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Niskiego wzrostu, biednie ubrany, z laską w ręku (zamiast nogi – drewniana proteza) najpierw zapisał się na wydział malarstwa, a nieco później przeszedł na graficzny. Już wtedy młody artysta postrzegał grafikę jako potężny czynnik propagandowy. Można nią „rozmawiać” z ogromną widownią bez tłumacza. Uczy się sumiennie, choć musi znosić niedostatek. Bo cóż weźmiesz z domu rodzicielskiego, skoro na utrzymaniu ojca-wdowca był jeszcze najmłodszy syn Anatol… Od pierwszych lat nauki Nil Chasewicz wykazał się jako wytrwały i zdolny słuchacz. Już w pierwszym semestrze otrzymał nagrodę pieniężną. Jednak dopiero w 1930 r. został przyjęty jako pełnoprawny student Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych (po zdaniu polskiej matury). Miał szczęście uczyć się pod kierunkiem wysoko wykwalifikowanych profesorów – Miłosza Kotarbińskiego, Mieczysława Kotarbińskiego i Władysława Skoczylasa. Nie mógł pozbyć się biedy i niedostatku. Karty jego akt osobowych pełne są próśb (kserokopie materiałów archiwalnych przesłał mi znajomy Polak Józef Waszkiewicz): „Sam się utrzymuję, — pisano w jednym z podań, — znajduję się w krytycznej sytuacji materialnej… Proszę o przyznanie mi stypendium krajowego…”. I studentowi pomagano. Prawda, nie zawsze. Tak, na podaniu z 1 października 1931 roku widnieje podpis dyrektora: „Nie zasługuje”. Przyczyna jest niezrozumiała, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że większość egzaminów Nil Chasewicz zdał z oceną „bardzo dobrze”. Chasewicz był zmuszony szukać przypadkowych zarobków. Często przychodziło mu z pomocą Ukraińskie Towarzystwo Studentów w Warszawie, które wyjednało mu bezpłatne mieszkanie w internacie. Natchniony wsparciem, dużo pracuje, doskonali swoje umiejętności, eksperymentuje. Poszerza swój horyzont, poznaje ukraińską sztukę ludową, studiuje ceramikę i tkactwo. W Warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych studiowali wychodźcy z Wołynia i Galicji. Wraz z jednomyślnymi studentami Nil Chasewicz w 1927 r. założył krąg artystyczny „Spokij”, który istniał aż do 1939 r. Aktywnie uczestniczy w konkursie prac studenckich. Obraz „Pranie” w 1931 r. został uhonorowany nagrodą. A w 1932 r. za portret hetmana I. Mazepy otrzymał dyplom honorowy. Znawcy sztuki zaczęli mówić o Nilu jako o utalentowanym artyście. W swoich referatach, zwłaszcza napisanym w 1933 r., 24 lutego, Chasewycz cytuje słowa Mejsonera: „Rysunek jest prawdą absolutną, a język prawdy trzeba uczyć wszędzie i zawsze. Uczyniłbym rysunek podstawą nauczania we wszystkich szkołach. To jedyny język, którym można wyrazić wszystko”. Istniało przekonanie, że M. Chasewycz w 1933 r. ukończył akademię sztuk pięknych. Jednak Daria Darewycz we wstępnym artykule do książki „Życie i twórczość Niła Chasewycza” (wyd. „Litopys UPA”, Toronto–Lwów, 2011), opierając się na polskich źródłach archiwalnych, stwierdza: „Ale kiedy nie otrzymał zwolnienia (zwolnienia z opłat za naukę. — Uwaga A. K.), zdołał po raz ostatni zapłacić jesienią 1932 roku, a następnie, nie ukończywszy Akademii, odszedł i zabrał dokumenty 13 marca 1933 roku. Lecz przedtem, 24 lutego 1933 roku, N. Chasewycza dopuszczono w Akademii do egzaminu pisemnego na nauczyciela rysunku w szkołach średnich, zdał go pomyślnie i został przez komisję zwolniony z dalszych egzaminów praktycznych. Uzyskany dyplom dawał mu prawo zostania nauczycielem rysunku w szkołach średnich Polski, lecz otrzymanie pracy w zawodzie, będąc Ukraińcem, było praktycznie niemożliwe. W latach 30. ubiegłego wieku wołyńskiego artystę znała niemal cała Europa. Wszak w okresie przedwojennym grono artystyczne „Spokij” organizowało liczne wystawy z udziałem Niła Chasewycza. Jego prace graficzne i malarskie oglądali mieszkańcy Pragi, Warszawy, Berlina, Łucka, Lwowa, Równego, Krzemieńca… A najlepsze drzeworyty eksponowano w Los Angeles, Chicago, gdzie otrzymały wysoką ocenę fachowców. A to świadczy o tym, że przyszło do niego uznanie. Tuż przed samym początkiem II wojny światowej w Warszawie (1939) ukazał się album „Ex libris Niła Chasewycza”. Autor prac pokazał się jako niezrównany mistrz ex librisów. W połowie lat 30. ubiegłego wieku N. Chasewycz przebywał w rodzinnej wsi Diuksyn, gdzie jego ojciec pracował jako diakon przy cerkwi św. Michała. Uczył w miejscowej szkole, śpiewał w chórze cerkiewnym, którym kierował brat Anatol. Malował ikony, które potem stawały się ozdobą wiejskiej cerkwi. O nim, jako o niezwykłym człowieku, szczerze wspominają starzy mieszkańcy Diuksyna. Przez kilka lat Hryhorij Sudak razem z Nilem uczęszczał do chóru cerkiewnego. Według jego opowieści, tak czytać Apostoła, jak robił to Chasewycz, nikt we wsi nie umiał. Kiedy Nił wchodził do cerkwi i słychać było skrzypienie protezy, panowała idealna cisza: czekali na niego parafianie. Ciepłe wspomnienie o artyście zachowała w pamięci Olha Kryszczuk. Według jej słów, nie tylko pięknie malował, ale także tkał i haftował. Za czasów polskich we Lwowie ukazywał się kalendarz „Rilnyk”. Tej mieszkance Diuksyna szczególnie utkwił w pamięci rysunek na okładce, pod którym zamiast nazwiska autora widniały inicjały „N.Ch.” Warto pamiętać, że bracia Chasewyczowie byli związani z podziemiem OUN, którego kierownikiem od połowy lat 30. na Kostopolszczyźnie był mieszkaniec wsi Zwiazdiwka Hryhorij Rybak — człowiek wykształcony i świadomy, prawdziwy patriota Ukrainy. Gdy nad Europą zgromadziły się ciemne, złowieszcze chmury i wybuchła wojna polsko-niemiecka we wrześniu 1939 roku, nad Ukrainą Zachodnią, zwłaszcza nad Równszczyzną, zawisło zagrożenie okupacją. 17 września Armia Czerwona przekroczyła granicę, by wziąć „pod opiekę” ludność Wołynia. O tajnym porozumieniu dwóch międzynarodowych drapieżników – Hitlera i Stalina – jeszcze nie wiedziano. Pod bacznym okiem nowej władzy znalazła się przede wszystkim patriotycznie nastawiona inteligencja. Wiele twórczych zamierzeń miał Nił Chasewycz, lecz o swobodnym ich urzeczywistnieniu nie można było nawet myśleć. Dlatego był zmuszony pracować jako nauczyciel w rodzinnej wsi i dorabiać jako księgowy w spółdzielni spożywców. Druga wojna światowa, której początek datuje się na 1 września 1939 roku, przerodziła się w tak zwaną Wielką Wojnę Ojczyźnianą. W lipcu 1941 roku okupowano Równszczyznę. Wielu Ukraińców marzyło o odnowieniu samodzielnego państwa. Pod redakcją Hryhorija Rybaka ukazało się kilka numerów gazety „Samostijnist”. Lecz redakcja była zmuszona zmienić jej nazwę na „Kostopilski wisti”. W planach faszystów Ukrainie przeznaczano los niemieckiej kolonii. W Równem Stepan Skrypnyk i Ułas Samczuk zorganizowali wydawanie czasopisma „Wołyń”. Do współpracy zaproszono Niła Chasewycza. Na łamach gazety występował również jako autor artykułów publicystycznych. O tym, że podczas okupacji Nił Chasewycz przez pewien okres pracował jako sędzia pokoju w Derażnem, świadczy wiadomość w „Kostopilskich wistiach” z 29 listopada 1942 roku. Począwszy od 1942 roku wznowiono działalność oddziałów „Proświty”, zlikwidowanej za „pierwszych sowietów”. Ich działaczami zostali bracia Chasewyczowie – Nił i Anatol. O tym dowiadujemy się z gazety „Kostopilski wisti” z 22 marca 1942 roku. Nadzieje patriotów na odzyskanie niepodległości państwowej Ukrainy rozbiły się o okrutną rzeczywistość. „Nowy porządek” przyniosła brunatna zaraza z Europy Zachodniej — aresztowania, znęcanie się, egzekucje niewinnych ludzi… A gdy w kwietniu 1943 roku na Wołyniu zaczęto masowo tworzyć oddziały UPA, Nił Chasewycz przyłączył się do podziemia, a nawet został bliskim przyjacielem Klima Sawura (Dmytra Kliaczkiwskiego) – dowódcy UPA-Północ, którego sztab mieścił się w Hutwinie (kilkadziesiąt kilometrów na północ od Kostopola). Tylko wąski krąg ludzi wiedział, kryje się pod takimi pseudonimami, jak Bej, Zot, Rybalko, Lewko… Rozpoczął się nowy etap w biografii artysty — przez prawie dziesięć lat. Będąc inwalidą, Nił Chasewycz nie mógł trzymać broni w rękach. Zamiast broni służyły mu rylec, dłuto i namiętne słowo

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn