Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 11strona oryginału ↗

Roman Wiktiuk: „Sztuka wzywa, sztuka ratuje, sztuka jest od Boga”

Слово Просвіти, №48 за 2020 рік

Mykoła Żułynski. Te słowa maestro wypowiedział w 2014 roku w wywiadzie dla Radia Swoboda. Bo teatr, uważał ten reżyser od Boga, to platforma startowa dla duszy, która rwie się, by wzlecieć na skrzydłach twórczej wyobraźni w wieczność. Lubił radować się, odwiedzając rodzinny Lwów, podwórko między rynkiem a ulicą Starozakonnych, gdzie on, chłopiec, wspinał się na drzewo z przywiązanymi do rąk miotłami i z krzykiem: „Mamo, lecę!” skakał z gałęzi na podwórze. Czyż nie wtedy młody marzyciel poczuł, że jego dusza jest powołana przez Pana do lotu w wieczność. Tam, we Lwowie, jako uczeń gromadził przyjaciół i kolegów z klasy, tworzył z nimi minispektakle, improwizował. I właśnie we Lwowie Roman Wiktiuk objawi się jako reżyser na scenie Lwowskiego Teatru Młodego Widza spektaklem według sztuki G. Szmielowa „Wszystko to nie takie proste”. To był 1965 rok. Za nim była nauka w Moskwie na wydziale aktorskim Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej w słynnym GITIS-ie, grał w spektaklach w Kijowskim i Lwowskim teatrach młodego widza, nawet zajmował się nauczaniem sztuki aktorskiej w studiu przy Teatrze imienia Iwana Franki w Kijowie… Ale właśnie we Lwowie, rodzinnym i drogim mu mieście dzieciństwa i młodości, twórczo energiczny Roman Wiktiuk zafascynuje się sztuką reżyserii teatralnej. Pojawiają się nowe jego spektakle „Miasto bez miłości”, „Don Juan” Moliera. A dalej… Poniosła go niepohamowana żądza eksperymentowania na scenie teatralnej do dalekiego Kalinina (Teatr Młodego Widza), później, po zwolnieniu ze stanowiska głównego reżysera tego teatru — do Wilna, gdzie również mianują go głównym reżyserem. Prawda, już nie młodego widza, a „dorosłego” teatru — Rosyjskiego Dramatycznego. Roman Wiktiuk wybiera do wystawienia nie nazbyt wtedy przyjemnych dla komunistycznego systemu autorów — Ludmiłę Pietruszewską, Michaiła Bułhakowa, Edvarda Radzińskiego… I, nie dziwcie się, Iwana Frankę. Wystawienie sztuki „Ukradzione szczęście” na tyle wzburzyło nastroje i uczucia widzów, że sam Oleg Jefremow przestraszył się, iż za ten spektakl mogą całą trupę „przesadzić”. Bo „Ukradzione szczęście” Roman Wiktiuk, ten „galicyjski banderowiec”, jak sam siebie nazywał, zadedykował 50-leciu utworzenia ZSRR. Tak było napisane w afiszu. A na 100-lecie Lenina wystawił spektakl również o symbolicznym tytule — „Intryga i miłość”. Swoją drogą, nie wiadomo przy jakim budynku, być może na drzwiach mieszkania Wiktiuka, którego okna wychodzą na Kreml, reżyser sfotografował się tak, aby było wyraźnie widać taki napis: „Teatr — plotka, przekształcona w rytuał. Franko”. Roman Wiktiuk szczególnie natchnienie eksperymentował w Teatrze Studenckim Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego, gdzie wystawił „Polowanie na kaczki” Aleksandra Wampiłowa, „Lekcje muzyki” Ludmiły Pietruszewskiej, i który, ostatecznie, po kilku latach zakazano. Właśnie w tym teatrze amatorskim rozpoczynał swoją karierę aktorską student profesora Wiktiuka ze szkoły estradowo-cyrkowej Jefim Szyfrin. Przypominam sobie, podczas jednego z przyjazdów na występy do Kijowa, po spektaklu „Służące” w dawnym Październikowym Pałacu Kultury, zaprosiłem Romana Wiktiuka, a on dołączył do naszego towarzystwa swojego przyjaciela Jefima Szyfrina oraz jednego młodego aktora, do siebie do domu w domu pisarzy przy ulicy W. Czkałowa (teraz Ołesia Honczara). Jeszcze nie zdążyłem „dojść do siebie” po emocjonalnym wstrząsie, który przeżyłem na tym spektaklu, w którym grali tylko mężczyźni — młodzi aktorzy. Obnażone ciała, wyrafinowana plastyka, demonstracyjna erotyczna epatacyjność, szalona ekspresja gry aktorskiej — wszystko to zachwycało, porywało i szokowało. Komu wtedy nie było wiadomo, że ten spektakl według sztuki J. Geneta, który Roman Wiktiuk wystawił na zaproszenie Konstantina Rajkina na scenie moskiewskiego teatru „Satyrykon” w 1988 roku, miał oszałamiający sukces. Reżyser z tej inscenizacji był niezwykle dumny, ale też stale ją udoskonalał, dopracowywał. Oczywiście, chciałem wypytać Romana Wiktiuka i o to przedstawienie, i o jego teatr — „Teatr Romana Wiktiuka”, który stworzył w 1991 roku i otworzył go również ekscentryczną interpretacją sceniczną klasycznej „Madame Butterfly”. W tamtym czasie jego teatr w Sokolnikach miał już własne pomieszczenie, budynek-zabytek architektury, status państwowego, miał też spragnioną scenicznego eksperymentalnego aktorstwa publiczność. Lecz na moje pytania Roman Wiktiuk nie reagował. Wypowie kilka zdań — i zrywa się z krzesła. Zaczyna opowiadać jakąś historię, anegdotę. I spogląda na piękność Raisę Nedaškiwską, która palcami zatyka uszy, bo dla Romana nie istniały nieprzyzwoite anegdoty. Jedynie Jefimowi Szyfrinowi udaje się zatrzymać niestrudzonego opowiadacza Wiktiuka. Oto Szyfrin, wspominam, chwycił z półki książeczkę „Młodość moja — komsomoł”, którą ja, pracując jako robotnik-giętacz rur w dawnej stoczni Putiłowskiej w Leningradzie, napisałem razem ze swoim rodakiem-spawaczem Omelianem Cymbalistym, i zaczął na głos czytać. Wszystko to brzmiało niezwykle śmiesznie, z ironią i sarkazmem. Trzeba mieć taki dar komiczno-ironicznego „przekształcenia” tekstu prasowo-publicystycznego w parodię. Ale mimo wszystko czasami udawało się przekierować niepowstrzymany potok fantazjowania Wiktiuka, przesypany seksualno-sprośnymi anegdotami, na nurt własnej twórczości, postrzegania przez niego roli i misji teatru, sztuki w ogóle. Roman Wiktiuk jakby otrząsnął się, wstał, złożył krzyżem ręce na piersiach, spojrzeniem „zanurzył się” w napełnionych zachwytem oczach Rai Nedaškiwskiej i zaczął… Mówił on, że nigdy nie czekał, aż go zrozumieją. Głównym było, aby widzowie lecieli, jak te świetliki do ognia, na jego twórcze płonięcie. Cóż, nie jeden przypali swoje skrzydełka, uczucia, ktoś nazwie go nawet seksualnym maniakiem, erotycznym głupcem, mówiąc, co to za taka biseksualna natura rozkoszuje się na jego scenie. Ktoś oburzy się tym, że on tak otwarcie obnaża ciało, wywraca na zewnątrz to w człowieku, o czym ona domyśla się, ale nie chce otwierać ludziom. A ktoś zainteresuje się, zastanowi nad sobą, i nad tym, że na scenie przez niego obnażona jest nie tyle ciało, co ludzka dusza: „Ja świadomie idę na prowokację, ale mój teatr nie jest dla bezmyślnych miłośników skandali i prowokacji, a dla duchowej elity. Epatowanie, twórcza prowokacja — to to światło, ten ogień, którym wabię świetlika — widza”. A wabił reżyser i dyrektor artystyczny „Teatru Romana Wiktiuka” mistrzowsko, z epatującym blaskiem i natchnioną improwizacyjną grą aktorów. Przypomnijmy tylko tytuły jego spektakli: „Dajmy się kochać” (zakazano jej pokazywania we Lwowie), „Lolita” według V. Nabokowa, „Filozofia w buduarze” według dialogów Markiza de Sade’a, „Salome” według Wilde’a, „Nasz Dekameron — XXI”, „Ostatnia miłość Don Juana”, „Służące”, „Małe małżeńskie zbrodnie”… Mówił wtedy, u mnie w domu, Roman Wiktiuk niedługo. Nagle zamilkł i usiadł. Prawie nic nie jadł, tylko upił wina. Wiktiuk alkoholu prawie nie spożywał, w jedzeniu również był niewybredny. Przypominam sobie, jakoś w Moskwie Roman wyznaczył mi spotkanie w Domu Literatów, w słynnej pisarskiej restauracji, do której dostać się było niezwykle trudno. Przynajmniej bez legitymacji członka Związku Pisarzy ZSRR było niemożliwe. Roman Wiktiuk wszedł do restauracji jako taki barwnie jaskrawy paw, dumnie omiatając szerokim spojrzeniem publiczność i wznosząc obie ręce w powitaniu. Wszyscy go tutaj znali. Zamówił od razu, nie pytając o moją zgodę, jakieś potrawy, ormiański koniak, ale przez cały wieczór ani do kieliszka, ani do potrawy tak i nie dotknął. Do niego podbiegali przywitać się znajomi, kim oni byli, tak i nie dowiedziałem się, ale Wiktiuk z każdym demonstracyjnie głośno mówił w języku ukraińskim, próbował przedstawiać mnie im. Przedstawiał mnie jako znanego ukraińskiego pisarza, od czego czułem się zakłopotany i próbowałem wyprzeć się tego tytułu, ale na mnie, dzięki Bogu, nikt z nich nie zwracał uwagi. Wszystkie spojrzenia i ręce do powitania — na słynnego Wiktiuka. Próbowałem później wypytać, kim są ci jego znajomi, na co Roman uśmiechnął się i odpowiedział: „Czyż ja pamiętam ich nazwiska? O, ilu ich jest. A ja tutaj jestem jeden taki — Roman Wiktiuk”. Sława i popularność Romana Wiktiuka były niezwykłe. Wystawiał spektakle nie tylko w Rosji i w Ukrainie, ale w Łotwie, Litwie, Finlandii, Włoszech, USA, Grecji, Izraelu… Ze spektaklem „Służące” reżyser objechał pół świata i wszędzie ta jego twórcza praca wywoływała zachwyt, prasa szalała, a Roman Wiktiuk zdobywał światowe uznanie. Nie przypadkiem w USA jego imię zostało włączone do listy „50 ludzi świata, którzy wpłynęli na drugą połowę XX wieku”. Miał moralne prawo oświadczyć: „Jestem obywatelem świata”, ale ja jakoś nigdy nie słyszałem od niego: „Jestem obywatelem Rosji”. W wywiadzie dla Radia Swoboda w 2014 roku Wiktiuk na pytanie, czy podziela opinię, że naród rosyjski to Putin, a Putin to naród, ostro zaprzeczył: „Jakiż Putin to naród? On jest od czarta”. To była zdecydowana reakcja słynnego artysty na agresję putinowskiej Rosji w Donbasie. Swoje ukraińskie pochodzenie, swoje narodowe uczucia i przekonania stale podkreślał. I szczycił się tym, że jest Ukraińcem, podkreślał: „Jestem ukraińskim reżyserem”. Wspominał, że zaraz po Pomarańczowej rewolucji, przebywając na występach w USA, gdzie postrzegano go jako rosyjskiego reżysera, wyszedł w Nowym Jorku na scenę i z dumą ogłosił: „Jestem ukraińskim reżyserem”. I sala wstała, zaczęła klaskać. I kiedy ja po mianowaniu mnie przez prezydenta Wiktora Juszczenkę przewodniczącym Komitetu ds. Narodowej Nagrody Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki zadzwoniłem do Romana Hryhorowycza do Moskwy i zaprosiłem go do wejścia w skład Komitetu, ten, ku mojemu zdziwieniu, od razu się zgodził. Myślałem, że trzeba będzie namawiać, bo nawet ja w pełni nie mogłem sobie wyobrazić, w jakim twórczym i wyjazdowym niepokoju on przebywa. Chętnie przyjeżdżał na posiedzenia Komitetu, zresztą na własny koszt, osiedlał się znowuż za swoje ciężko zarobione; wysyłaliśmy mu do Moskwy książki kandydatów do Nagrody Szewczenkowskiej, bywał na przeglądzie nominowanych do nagrody spektakli, filmów. W jeden z jego przyjazdów do Kijowa ostrożnie zapytałem, czy nie myśli o otwarciu teatru swojego imienia we Lwowie czy Kijowie. „Myślisz, że to możliwe? Wątpię. Wiesz, mnie tutaj niejednoznacznie, delikatnie mówiąc, postrzegają. Nie spodziewam się. Chociaż chciałoby się. Szczególnie w moim rodzinnym Lwowie”. Ale ja zapaliłem się do tej idei, zaprowadziłem do przewodniczącego miasta Kijowa Ołeksandra Omelczenki, którego przygotował do spotkania z Romanem Wiktiukiem kierownik miejskiego departamentu kultury, aktor i poeta Ołeksandr Bystruszkin. „To trzeba specjalne pomieszczenie, nie gorsze niż w Moskwie, — w końcu rozgadał się Ołeksandr Omelczenko. — Chyba że dobudujemy teatr lalek, tam pod górą, za biblioteką na ulicy Kirowa. Będą tam sale na 300 i 150 widzów. Wygodnie. W centrum”. Wspomnieli jeszcze pomieszczenie kienesy karaimskiej, ale tak do niczego konkretnego nie doszli. Jednak my z Romanem rzeczywiście podeszliśmy do budynku akademickiego teatru lalek — spodobał się Wiktiukowi i sam budynek, i miejsce malownicze, w parku. Dopiero po pięciu latach, w 2005 roku, w końcu odbyło się otwarcie budynku Państwowego Akademickiego Teatru Lalek. A rok później, w 2006 roku, jednemu z najbardziej znanych na świecie reżyserów teatralnych Romanowi Wiktiukowi przyznano tytuł „Ludowy Artysta Ukrainy”. Szczycił się on tym tytułem, chociaż nigdy nie dążył do jakichś nagród, premii, tytułów. Nie pozwalał wystawiać swoich spektakli do zdobycia nagród teatralnych, bo uważał, że najwyższym sędzią jego twórczej sprawy jest widz. Przypominał słowa francuskiego pisarza André Malraux, który uważał, że tylko dwie rzeczy są zdolne wynieść człowieka do mistycznego zrozumienia istoty ludzkiego życia. To — „seks i śmierć, niebyt”. Wierzył, że po śmierci jego dusza powróci na ziemię, bo gdzieś na nią czeka pokrewna dusza, napełniona miłością i błogosławieństwem wobec radosnej niemożności zrozumienia tajemnicy świata. Obecnie zaś ciało tego kultowego reżysera, alchemika sceny, z niepohamowanym pragnieniem twórczego samorealizowania się artysty, wybitnego Ukraińca Romana Wiktiuka powróciło do Ukrainy — do rodzinnego grobowca na Cmentarzu Łyczakowskim, a dla jego duszy otwiera swoje objęcia Wieczność. Bohdan Stupka, Bronisław Omeciński, Roman Wiktiuk, Myrosław Skoryk

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn