Strona · s. 12strona oryginału ↗
Jak wybitny archiwista stworzył unikatową kronikę smutnego życia genialnego humorysty
Слово Просвіти, №48 за 2020 рік
Wołodymyr MELNYCZENKO, doktor nauk historycznych, laureat Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki. Charkowskie wydawnictwo „FOLIO” wydało na świat imponującą książkę (Ostap Wysznia. Niewesołe życie. Dokumentalna biochronika / oprac. S. A. Hałczenko. Charków : Folio, 2020. 784 s.), nad którą literaturoznawca i archiwista Serhij Hałczenko pracował ponad trzy dziesięciolecia. Zawarto w niej ogromną masę dokumentów, listów, wspomnień, zapisków dziennikowych, utworów literackich, donosów tajnych agentów, memoriałów wyspecjalizowanych organów, które w latach 1922–1955 śledziły Ostapa Wysznię. Wszystko zaczęło się w 1989 r., czyli w roku obchodów stulecia urodzin ukraińskiego pisarza i humorysty, kiedy badacz przeprowadził (najwyraźniej jako jedyny z ukraińskich uczonych) ekspedycję archeograficzną do odległego Zapolarza, gdzie odbywał dziesięcioletnią katorgę pisarz. I tam, w archiwach MSW Komi ASRR w mieście Uchta (dawniej Czyb'ju — stolica Uchtpeczłagu), Serhij Hałczenko odnalazł kompleks dokumentów i rękopisów Ostapa Wyszni, które weszły do tej książki. Zwłaszcza zdołał doprowadzić do tego, by pokazano mu kartotekę ewidencyjną więźnia Hubenki Pawła Michajłowicza, na której odnotowano daty jego przemieszczeń między poszczególnymi obozami Uchtpeczłagu. Ostatni zapis na tej karcie brzmi następująco: „Wybył do wewnętrznego więzienia NKWD ZSRR w Moskwie 29/IV–43”. Za bezlitosnymi lakonicznymi wpisami kryły się kilkusetkilometrowe etapy przez bezdroża tundry, w tym w warunkach srogiej zapolarnej zimy… Następnie badacz przez wiele lat pracował w państwowych archiwach Ukrainy oraz w rodzinnym archiwum humorysty. W toku pracy, począwszy od 1989 r., ukazywały się publikacje nieznanych materiałów o życiu Ostapa Wyszni oraz zakazanych utworów, które docierały do czytelnika. Bohdan Stupka opowiadał mi, że interesował się nimi, przygotowując się do roli pisarza w filmie J. Łanczaka „Z życia Ostapa Wyszni” (1991). Przyznał, że ta rola była mu bardzo bliska: „To tak niezwykła postać o ogromnej ludzkiej godności, która mimo wszystko wytrwała…” Aktor grał niemal bez makijażu i dosłownie przeżył życie swojego bohatera na ekranie. On nie grał — on był Ostapem Wyszniею! O Serhiju Hałczence powiem, że cała jego działalność zawodowa i naukowa jest związana z poszukiwaniem materiałów archiwalnych. Nawiasem mówiąc, mnie również przyszło stale zajmować się tym samym, ale kiedy zwykły badacz ogranicza się do wykorzystania tego, co znalazł w swojej pracy naukowej, to głównym celem Serhija Anastasijowicza jest włączenie nowych dokumentów do państwowego zasobu archiwalnego, stworzenie tam osobistego zespołu archiwalnego postaci szczególnie znanej na Ukrainie. Dla takich rzadkich archiwotwórców można by nawet ustanowić osobną nominację, bo bez nich podłoże kulturowe dla literaturoznawstwa i sztuki krytyki byłoby znacznie uboższe. Oczywiście rozumiem beznadziejność tej utopii… Z ciekawych opowieści i publikacji Serhija Hałczenki wiem, ile lat archiwista poświęcił kontaktom z rodziną Ostapa Wyszni. W rezultacie wnuczka Mar'jana i wnuk Pawło wypełnili wolę swojej matki Marii Jewtuszenko — córki niezapomnianej Warwary Ołeksijiwny Hubenko-Masłiuczenko — i przekazali cały rodzinny archiwum pisarza na przechowanie państwowe do Wydziału zbiorów rękopiśmiennych i tekstologii Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Właśnie tam przechowywane jest dziedzictwo rękopiśmienne niemal wszystkich ukraińskich klasyków — od H. Skoworody, I. Kotlarewskiego, T. Szewczenki, I. Franki, Łesi Ukrainki i Olhy Kobylanskiej aż po W. Symonenkę, W. Stusa i kilku naszych współczesnych. A wszystkimi tymi bezcennymi skarbami od wielu lat opiekuje się najbardziej kompetentny specjalista w dziedzinie źródłoznawstwa literackiego Serhij Hałczenko. Jego koncepcyjna przedmowa „Smutna kronika życia wielkiego rozśmieszacza”
do tego kapitalnego wydania jest błyskotliwym esejem naukowo-publicystycznym, w którym czytelnik znajdzie przede wszystkim porywającą opowieść o historii nieustannych poszukiwań i niewyobrażalnych znalezisk archiwisty. Zaczyna się ona od czasów, gdy na świcie lat 80. XX wieku młody naukowiec podjął próbę odnalezienia charkowskiego archiwum Ostapa Wyszni, ale zostało ono już zniszczone przez krewnych, a Serhijowi Hałczence udało się wyprosić u potomków jedynie dwie zachowane pamiątki: stołową lampę i rzeźbioną drewnianą półeczkę, które przywiózł do Kijowa i przekazał do ekspozycji w Narodowym Muzeum Literatury Ukrainy. Chronologiczne ułożenie wszystkich materiałów w książce jest uzasadnione i daje czytelnikowi możliwość współprzeżywania razem z prawdziwym bohaterem i jego rodziną, która również doświadczyła niemałych cierpień, wszystkich strasznych perypetii lat 1933–1943. W szczególności dowiadujemy się o przyczynach dwóch aresztowań Ostapa Wyszni. Pierwszemu – po powrocie do Kijowa w 1920 roku – poprzedziła służba felczera Pawła Hubenki jako „zwykłego urzędnika” w Ministerstwie Dróg Centralnej Rady, z którą w 1919 roku wyjechał do Kamieńca Podolskiego. Tam w gazetach „Narodna Wola” i „Trudowa Hromada” zaczął drukować swoje felietony pod pseudonimem Paweł Hruński. W felietonie „Szowinizm” (Trudowa Hromada. 1920. 17 lutego) czytamy: „Ukraińcem być możesz, ale kochać Ukrainę – zась! Powieszą! I diabeł wie, dlaczego tak jest? Jak ja, na przykład, mówię: «Maja poszanowanije-s», lubię szti (czyli ros. „szczi” – W. M.), kiszoną kapustę, Puszkina, łaptuszki, w «izbie» brud, cielęta i wszy, i jak śpiewam «Wania Tanię pokochał» i za to wszystko idę i grabię, zabijam, wieszam, strzelam, duszę za gardło, żeby i drugi to samo śpiewał, to samo kochał – to to nie szowinizm!? A jak mówię «dzień dobry», lubię barszcz, Szewczenkę, białą chatkę, śpiewam «Księżycu, bladolicy» i nikogo za to nie zabijam, a tylko proszę: «Idźcie, dajmy na to, do swojej Iwierskiej Matki Bożej» – to to szowinizm!? I za to mnie przeklinają, i może za to biją, i za to wieszają! Mnie zaś co do tego! Nosz ty choćby łapcie na głowie nosił, nie tylko jadł, a nawet myłeś się tymi swoimi sztami – u mnie i za uchem nie zaswędzi. Diabeł cię weźmie! I tak kacapem zdechniesz! I nie pójdę do ciebie! Bo jesteś mi potrzebny jak piąte koło do wozu!” W wielkim rachunku te satyryczne wiersze Ostapa Wyszni po swojemu współbrzmią z wysokim naukowo-politycznym wnioskiem Michała Hruszewskiego o „odwiecznej naszej orientacji na Moskwę” i uwolnieniu się od „psiego obowiązku” wobec niej. Serhij Hałczenko daje możliwość przeczytania „kameralnej” autobiografii (napisanej w celi więziennej 31 grudnia 1933 roku), w której najpopularniejszy (po Szewczence) pisarz lat dwudziestych nakreśla
(dla śledczego Bordona) etapy swojej biografii: „Dzieciństwo”, „Szkoła”, „Służba wojskowa”, „Praca na kolei”, „Rewolucja”, „Hetmanszczyzna”, „Dyrektoriat”, „Emigracja”, „Na terytorium radzieckim”, „Aresztowanie. 14 października 1920 roku aresztowała mnie Czeka za przynależność do eserów, jako współpracownika eserowskich gazet, i skazała na trzy lata obozu koncentracyjnego. Ale na prośbę Błakitnego nie wysłano mnie do obozu koncentracyjnego, lecz pozostawiono do pracy w redakcji gazety „Wiści WUCWK” jako tłumacza”, „Praca w «Wiściach WUCWK»”. Zwolniono mnie z aresztu w kwietniu 1921 roku i przyszedłem pracować do «Wiści»”, „Działalność literacka”, „Pamflety Chwylowego. Wystąpienia Szumskiego”, „Praca”, „1928 rok. Zachorowałem na wrzód dwunastnicy”, „1929 rok. Wróciłem z zagranicy. W tym czasie zacząłem już odczuwać na sobie oznaki kryzysu twórczego… W tym czasie zdołałem napisać tylko trzy sztuki: „Zaporożec za Dunajem”, „Wiaczesław”, „Mikado”. „Mikado” napisałem w dwóch wariantach: jeden dla «Berezola», a drugi dla Moskiewskiego Music-Hallu”. „Kwestia narodowa”, „Kwestia ludu, kwestia chłopstwa”. Z tego wykazu (zwłaszcza z ostatnich punktów) staje się zrozumiałe, jakiego kompromatu szukało śledztwo w biografii „króla nakładu i ukraińskiego humoru”. Najważniejszy był w tym interes zakulisowych reżyserów, którzy tworzyli nowy scenariusz zniszczenia ukraińskiej inteligencji. Niezwykle aktywny publicysta i felietonista Ostap Wysznia w latach 1919–1933 opublikował w prasie niemal półtora tysiąca uśmiechów, artykułów, reportaży, felietonów i nawet miniatur-„rep’jaszków”, które w większości w humorystycznym, a czasem i satyrycznym tonie przedstawiały ówczesne problemy, wśród których najostrzejszym był problem narodowy. Notabene, na początku lat 30. XX wieku również Tarasowi Hryhorowiczowi zarzucano, że „nie do końca pozbył się… elementów nacjonalizmu”, jednak aresztować go w żaden sposób nie można było. A pisarza Ostapa Wyszniu… W książce „Niewesołe życie” zamieszczono cztery autobiografie, z których dwie (z 1933 r. i 1943 r.) pisano w cele więzienne — pierwszą w Charkowie, a drugą („Основные этапы моей жизни и работы”) w Moskwie na Łubiance 6 czerwca 1943 r. Jeśli pierwsza z 1927 r. i czwarta z 1954 r. autobiografie są utworami literackimi, to druga i trzecia są dokumentami tamtej okrutnej epoki, gdy niewinna ofiara reżimu była zmuszona wyjaśniać-usprawiedliwiać swoje działania i czyny. W szczególności w moskiewsko-łubiankowym wariancie autobiografii Ostap Wysznia zaświadcza: „Czy miałem zamiar zorganizować zamach na życie byłego sekretarza KC KP(b)U POSTYSZEWA? I tu będę konsekwentny: podpisałem o tym także materiały śledztwa. Długo nie podpisywałem. Zaprzeczałem oskarżeniom. — Po co to, komu to potrzebne? — pytałem śledczego. Śledczy odpowiedział mi: — To potrzebne dla rewolucji! Podpisałem, nie zastanawiając się”. Ten podpis mógł kosztować życie, bowiem trójka sądowa przy Kolegium DPU URSR 23 lutego 1934 r. wystąpiła z wnioskiem do Kolegium OGPU „o zastosowanie wobec Ostapa Wyszni — Hubenki Pawła Michajłowicza — NAJWYŻSZEJ MIARY OCHRONY SOCJALNEJ — ROZSTRZELANIA”. Ale Kolegium OGPU 3 marca 1934 r. zamieniło ten wyrok na uwięzienie w obozie pracy poprawczej na termin 10 lat. Pełen zakres dokumentalnej biochroniki „Niewesołe życie”, o której mowa, przewyższa kilkukrotnie niewydaną „Tragiczną «dziesięciolatkę»” Ostapa Wyszni, i w tym zasługa nominata, który przez trzydzieści lat zbierał nowe materiały i wprowadzał je do obiegu naukowego, popularyzując twórczość Ostapa Wyszni w swoich artykułach i monografiach, w wydaniach utworów pisarza. W chronologicznej kanwie „Niewesołego życia” uwagę przyciągają strony jego obozowego dziennika „Czyb’ju” oraz listy z zesłania za
1935–1943 lata. Lektura pamiętnikowych zapisków Ostapa Wyszni z 1934 roku, odnalezionych przez Serhija Hałczenka, zwłaszcza tych dotyczących I Wszechzwiązkowego zjazdu pisarzy, pozwala wyobrazić sobie dramatyczną sytuację, w jakiej znalazł się klasyk literatury ukraińskiej. Przez pewien czas musiał nawet pracować w obozowej gazecie „Северный горняк”, pisać szkice do osobnej jubileuszowej książki „5 лет борьбы за недра тайги и тундры”. Z zaplanowanych 26 szkiców do tej gułagowskiej książki Serhijowi Hałczenkowi udało się odnaleźć już w 1989 roku 21 szkiców (autografy Ostapa Wyszni i maszynopisy) w Centralnym Państwowym Archiwum Republiki Komi w Syktywkarze. Jako badacz, któremu udało się także na początku tego stulecia „wydobyć” z państwowych moskiewskich archiwów akta Tarasa Szewczenki i Mychajła Hruszewskiego, mogę stwierdzić, że pod koniec ubiegłego stulecia Serhija Hałczenka zaprowadziła w dalekie rosyjskie światy zdumiewająca intuicja prawdziwego odkrywcy, który już wtedy wyczuł niezwykłym zmysłem archiwisty, że dokumenty ukraińskiego humorysty-obozowicza z czasem staną się dla nas niedostępne. Z publicznych wystąpień uczonego, zwłaszcza w Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, można było dowiedzieć się znacznie więcej o jego podbiegunowych wędrówkach, ale mam nadzieję, że wszystko to opisze on z czasem w kolejnych wydaniach. Chronologiczna zasada budowy fundamentalnego wydania skłoniła Serhija Hałczenka do rozproszenia materiałów sprawy śledczej z lat 1933–1934 oraz sprawy-formularza z lat 1922–1955, co zapewniło konsekwentne przedstawienie poszczególnych najciekawszych epizodów biografii pisarza. To samo dotyczy także korespondencji rodzinnej, w której oprócz listów z obozu koncentracyjnego (literackich arcydzieł) samego Ostapa Wyszni drukowane są niezwykle pouczające i poruszające listy żony i dzieci — Marii i Wiaczesława. Nie mogę nie zacytować na koniec listu Ostapa Wyszni z 31 sierpnia 1936 roku do córki Warwary Oleksijiwny Marii (Muretoczki), która wraz z matką przyjechała na Północ, by żyć w warunkach obozu koncentracyjnego u wuja Pawła — najbliższej jej osoby: „Droga moja Muretoczko! Otrzymałem od ciebie list. Dziękuję, że nie zapominasz, że pamiętasz o mnie, że piszesz do mnie. Bardzo się cieszę, że uczysz się dobrze. Wiem, że nie było ci łatwo po ukraińskiej szkole przechodzić na język rosyjski, ale mimo to dałaś sobie radę, pokonałaś to — a to znaczy, że i dalej poważniejsze rzeczy będziesz tak samo pokonywać. Jednego nie zapominaj — nie zapominaj ojczystego języka, czytaj ukraińskie książki, pisz ćwiczenia po ukraińsku, tłumacz z języka rosyjskiego na ukraiński — a mama niech przegląda, sprawdza, poprawia. Trzeba, Muroczko, być dobrze wykształconym człowiekiem i znać doskonale swój język, kulturę, historię. Trudno, oczywiście, mieszkając w Archangielsku i ucząc się w rosyjskiej szkole, nie odstawać od ukraińskiego — mimo to trzeba pracować, nie składać rąk, dążyć do swego”. Chciałoby się i dziś szczerze powiedzieć — amen! Serhij Hałczenko kilkakrotnie był nominowany do Narodowej Nagrody Ukrainy im. Tarasa Szewczenki, w tym dwukrotnie, gdy w latach 2010–2016 przypadło mi być członkiem Komitetu tej najbardziej prestiżowej nagrody w dziedzinie literatury i sztuki. Za każdym razem przedstawiał on absolutnie godne prace z szewczenkoznawstwa oraz o rycerzach rozstrzelanego ukraińskiego Odrodzenia: Wołodymyrze Sosiurze, Mychajle Driw-Chmarze, Hryhoriju Kosince. I za każdym razem nominowany spotykał się u części członków Komitetu z niezrozumieniem znaczenia jego cennych znalezisk archiwalnych i heurystycznych badań. To jest systemowe niedopatrzenie w ocenie najwyższych osiągnięć ukraińskiej publicystyki dokumentalnej i duchowej. Narodowa Nagroda Ukrainy im. Tarasa Szewczenki nabierze nowej, potrzebnej barwy, gdy wśród jej laureatów pojawi się Serhij Hałczenko.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
