Strona · s. 13strona oryginału ↗
Międzynarodowe webinarium „Jedenaste czytania korolenkowskie”
Слово Просвіти, №48 за 2020 рік
„Ten Łazarz żyje” (W. G. Korolenko) Kiedy Władimir Korolenko jako jeden z pierwszych zauważył, że pod koniec XIX wieku nagle zaczął pojawiać się romantyzm, i pisarz rzucił biblijną frazę, że „ten Łazarz żyje”, to powiedziano mu: po co, niby, ma Pan wskrzeszać tego Łazarza, skoro jest Pan całkowitym realistą i czuje się Pan w nim całkiem komfortowo. Badacze literatury rosyjskiej (zwłaszcza socrealiści) bardzo aktywnie akcentowali przynależność twórczości W. Korolenki do jej realistycznego skrzydła, jednak (jakby przy okazji) nie zapominali też dodać, że w jego utworach realizm czasami łączył się z romantyzmem. Dlaczego tak się stało – nikt, nawet autorzy akademickiej „Istorii russkoj litieratury” w 4 tomach (Leningrad, 1980), nie odważył się wyjaśnić. Radzą sobie przeważnie wypowiedziami samego Korolenki o tym, że pod koniec XIX wieku literatura będzie stanowić syntezę realizmu i romantyzmu, ponieważ dzieje się tak w samym życiu. I przytaczają przy tym taki jego cytat: „Odkryć znaczenie osobowości na gruncie znaczenia masy – oto zadanie nowej sztuki, która przyjdzie na zmianę realizmu”1. Wszystko niby poprawnie, ale nic nie powiedziano o korzeniu: dlaczego W. Korolenko, żyjąc praktycznie w epoce realizmu, która trwała od lat 50. XIX wieku do jego zakończenia, nie zapominał o romantyzmie. A odpowiedź jest niemal prosta: bo taka w Korolence była krew. A w człowieku nawet krew płynie językiem, mówił jeden z największych modernistów XX wieku, autor „Ulissesa” J. Joyce. A język – główny instrument pisarza-twórcy. Tak więc: u W. Korolenki ojciec był Ukraińcem, matka – Polką, a myślenie artystyczne w tych mentalnościach trzymało się i trzyma do dziś na romantycznych filarach. Ile by bliższej nam literatury ukraińskiej nie pchano w stronę realizmu, pozostawała ona i pozostanie z domieszkami romantycznej barwy. Najjaskrawszy przykład – twórczość M. Gogola. Chociaż pisał on w języku rosyjskim, a największy objętościowo foliał o jego twórczości nazywał się „Realizm Gogola” (autor G. Gukowski), to u samego Gogola żadnym realizmem nawet nie pachniało. Jeśli chodzi o Władimira Korolenkę, to u niego natrafiamy na realistyczne detale tylko w pojedynczych utworach, ale romantyzmu z niego żadnym „rozżarzonym żelazem” nie wypalisz. Ten, kto na przykład nazwie realistycznymi powieści „Ślepy muzyk”, „Bez języka”, „Dzieci podziemia”, opowiadania „Dziwna” czy „Rzeka gra”, nie ma zielonego pojęcia o tym, czym jest literatura. Nie mówiąc już o jego, Korolenki, „Migawkach” czy „Światełkach” – utworach absolutnie „czystego” romantyzmu. Chociaż, oczywiście, był to już nie klasyczny romantyzm, a neoromantyzm, którym zaczynał się w literaturze całkiem nowy kierunek artystyczny, który otrzyma nazwę „modernizmu”; neoromantyzm jawił się w nim jako jeden ze składowych stylowych obok symbolizmu, ekspresjonizmu, impresjonizmu itd. Władimir Korolenko zauważył go jako jeden z pierwszych wśród rosyjskojęzycznych Ukraińców. I właśnie jemu należy się ten okrzyk: „Etot Łazar – żyw”, który stoi w tytule mojego wystąpienia. W swoim „Dzienniku” W. Korolenko zapisał, że w prawdziwej sztuce nie wystarczy osiągać jedynie całkowitej rzeczywistości; ważniejsze jest osiągnięcie „możliwej rzeczywistości, czyli ideału”2. Ta myśl niemal całkowicie zbiega się z wyobrażeniem o twórczości Arystotelesa czy Dowżenki, którzy byli przekonani: w sztuce głównym pozostaje odtworzenie nie tego, co jest w rzeczywistości, a tego – co bywa, co jest możliwe. A ludzie, o których pisarz pisze, bywają tacy (pisał Arystoteles), jak my, lepsi od nas lub gorsi od nas. W. Korolenko przedstawiał „lepszych od nas” i dlatego pozostawał wierny romantyzmowi i jako jeden z pierwszych zauważał, że on, romantyzm, nagle odrodził się pod koniec XIX wieku. Znana jest również myśl M. Gorkiego w sprawie twórczości ówczesnego (końca XIX wieku) Antona Pawłowicza Czechowa. W liście do niego (Gorki, być może, nie wiedział, że znaczna część krwi Czechowa była, jak i u Korolenki, ukraińską) pisał (proszę o wybaczenie za szkolną lekturę): „Wiecie, co Pan robi? Zabija Pan realizm. I zabije Pan go wkrótce – na śmierć, na długo. Ta forma przeżyła swój czas – fakt!.. Realizm Pan wykończy. Jestem z tego niezmiernie rad. Dość już! Niech go diabli!.. Prawda, nadszedł czas potrzeby heroizmu: wszyscy chcą czegoś pobudzającego, jasnego, takiego, wiecie, żeby nie było podobne do życia, a było wyżej od niego, lepsze, piękniejsze”. Chodziło zatem o odrodzenie w literaturze romantyzmu (neoromantyzmu) w jego odnowionej formie. Przejawiał się on w dramacie lirycznym I. Franki „Zwiędłe liście”, o nim w formie naukowo-refleksyjnej Iwan Jakowycz mówił w studium „Stare i nowe we współczesnej literaturze ukraińskiej”, a Łesia Ukrainka, jak wiemy, napisała o tym zjawisku w związku z twórczością młodego Wołodymyra Wynnyczenki. Neoromantyczne były faktycznie wszystkie jej dramaty z antycznymi czy wczesnochrześcijańskimi wątkami, a zwłaszcza jej baśń „Pieśń lasu”, która stworzona została z ukraińskich motywów mitologicznych i folklorystycznych i była najbliższa temu, co można nazwać wczesnym narodowym modernizmem Ukrainy. Rozważania Korolenki w tej sprawie były zgodne z rozważaniami Iwana Franki czy Łesi Ukrainki i jeszcze raz zaświadczyły, jaką ważną rolę w twórczości odgrywa narodowa krew twórcy. W naszym przypadku, jak mówiłem, krew ojca Korolenki była ukraińską, a krew matki – polską. Dlatego nie mógł odejść od romantyzmu, ile by go nie ciągnęli w realizm czy w inny typ twórczości. Między innymi, i jego trylogia wspomnieniowa „Historia mojego współczesnego” (nieukończona, niestety) pełna jest różnych romantycznych pasaży, o czym mówiłem swego czasu w referacie o ukraińskim żywiole we wspomnianej „Historii mojego współczesnego” oraz w późniejszym referacie „Narodowe archetypy w twórczości Władimira Korolenki”. Będąc człowiekiem swoich czasów, mógł on oczywiście publicystycznie wyrazić coś imperialnie lekceważącego wobec ukraińskości („chochłackoje sierdce” itp.), ale kiedy brał się za artystyczne pióro, to pisało ono u niego ukraińską (i częściowo – polską) krwią. Kto chce dowiedzieć się więcej o wszystkich tych rzeczach, odsyłam do wspomnianych moich referatów, które brzmiały na poprzednich czytaniach korolenkowskich w różnych latach, i do swojej książki „Epos romantyczny. Efekt romantyzmu i literatura ukraińska”. Pierwsze wydanie jej wyszło w akademickim wydawnictwie „Naukowa dumka” jeszcze za czasów radzieckich (1988), a drugie wydało „Centrum Wydawnicze „Proświta”” (2000) już bez radzieckich nalepek i w tym samym roku zostało ono rekomendowane przez Ministerstwo Oświaty jako podręcznik dla wyższych uczelni Ukrainy. Ale to już temat innej, nieco szerszej rozmowy. Jeśli u kogoś pojawią się pytania na ten temat, to jestem gotów na nie odpowiedzieć. __________ 1 „Istorija russkoj litieratury. W 4-ch t. – T. 4. – Leningrad: Nauka, 1983. – S. 146. 2 Korolenko W. Połnoje sobranije soczinienij. Dniewnik. – S.-Pietierburg: Iz-stwo Marksa, 1914. – T. 1. – S. 100. 3 A. M. Gorkij, Sobr. socz. w 30 tomach, t. 28, GICHŁ, M. 1953. Odbyło się ono zdalnie 11-12 listopada 2020 r. na Połtawskim Narodowym Uniwersytecie Pedagogicznym imienia
Wołodymyra Korolenki. Rektor uniwersytetu, profesor Mykoła Stepanenko, otwierając webinarium, podkreślił humanistyczną treść i stylistyczną różnorodność twórczości pisarza, którego znaczna część życia związana jest z Ukrainą, w szczególności z Połtawą. Moderatorka webinarium – profesor, kierowniczka katedry literatury światowej uniwersytetu Olha Nikołenko mówiła o ideowo-tematycznych związkach twórczości M. Gogola i W. Korolenki. Różne aspekty twórczości W. Korolenki i procesu literackiego jego czasów naświetlili w swoich referatach docent Uniwersytetu Hokkaido (Japonia) Daisuke Adachi, profesor T. Matwiejewa (Charków), profesor O. Jemeć (Chmielnicki), aspirant Uemura Masayuki (Japonia), magistrantka Kateryna Nikołenko (Połtawa), pracownicy naukowi Połtawskiego Muzeum Literacko-Memoriałowego W. Korolenki L. Olchowśka i O. Hołowko, docenci i asystenci katedry literatury światowej Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia W. Korolenki i inni. Moderatorka webinarium Olha Nikołenko „ilustrowała” wystąpienia prelegentów wydaniami badań naukowych o twórczości W. Korolenki oraz eksponatami uniwersyteckiej auli przyjaźni ukraińsko-japońskiej „Sakura”. W szczególności pokazała zdjęcia z ceremonii nadania tytułów honorowego profesora uniwersytetu profesorom ze Szwecji, Japonii i Ukrainy. Referat dyrektora Centrum Twórczości Literackiej Instytutu Filologii Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Tarasa Szewczenki, honorowego profesora Połtawskiego Uniwersytetu Pedagogicznego, profesora Mychajła Najenka poświęcony był charakterystyce stylistycznej prozy W. Korolenki w kontekście neoromantycznej tradycji literackiej, która rozwinęła się w literaturze ojczystej na przełomie XIX i XX wieku. W. Korolenko jako jeden z pierwszych zauważył odrodzenie stylu romantycznego w literaturze tego okresu. Mówił, że „ten Łazarz” (czyli romantyzm) jest żywy, ale ze swoimi osobliwościami. Ta jego myśl korelowała z przemyśleniami i twórczością I. Franki, Łesi Ukrainki i innych pisarzy. Po zakończeniu webinarium jego uczestnicy odwiedzili Muzeum W. Korolenki. Wydarzenie odbywało się online na platformach e-Tutorium i Google Meet. Platformy te dały możliwość „widzom” webinarium nie tylko słuchać, ale i zostawić na czacie swoje opinie o wystąpieniach prelegentów. W szczególności o referacie honorowego profesora Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia W. Korolenki Mychajła Najenka: „Szczerze cieszymy się, widząc naszego drogiego i szanowanego Mychajła Kuźmicza! Każdy jego referat to bezcenna lekcja Mistrza” (Dmytro Łebid, reżyser transmisji webinarium). „Szczerze dziękujemy Panu za wspaniały i pożyteczny referat, za możliwość zdobycia nowej wiedzy” (Ołena Piterska, nauczycielka szkoły w Białej Cerkwi, aspirantka zaoczna Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia W. Korolenki). „Mychajle Kuźmiczu! Serdecznie dziękujemy za piękny referat! Uczymy się od Pana!” (Hanna Horkowenko, profesor). Proponujemy czytelnikom tygodnika referat wygłoszony na webinarium przez profesora Mychajła NAJENKA. Prelegent prof. M. Najenko i moderatorka prof. Olha Nikołenko. Organizatorzy webinarium odwiedzili Połtawskie Muzeum Literacko-Memoriałowe W. Korolenki. Honorowi profesorowie Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego imienia W. Korolenki z Japonii, Ukrainy i Szwecji.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
