Strona · s. 8strona oryginału ↗
«...Та найбільше любив Україну»
Слово Просвіти, №48 за 2021 рік
Heorhij FYLIPCZUK, akademik NAPN Ukrainy. Nazarij odszedł w zaświaty. Pawło Dworski powiedział na osieroconej scenie, że zostawił ludziom piękny ogród swoich pieśni. Na myśl przychodziła ta niepowetowana strata nienarodzonych wartości, które mogłyby zostać wyhodowane jego talentem, pielęgnowanym miłością do ludzi, rodzinnego kraju, Ukrainy. Gdyby los podarował mu inną drogę życiową. Gdyby... Można żyć długo, nudno i mdło, ale jemu przeznaczone było torować drogę krótką, jak błysk, porywającą. Powstał niczym mocno napięta struna, która tworzyła piękną melodię, za to obdarzona wysokim prawdopodobieństwem zerwania się. Niestety, stało się właśnie tak. Chociaż jego “pieśń pośród nas” będzie brzmieć zawsze, inspirując i ładując jasną energią każdego, kto dotknął piękna utworów Nazarija – delikatnych, życiodajnych, przejmująco szczerych, romantycznych. Patriotycznych. Bo jakąkolwiek pieśń wykonywał, była ona utkana z niezgłębionych źródeł miłości do pięknej ukraińskiej ziemi, jej melos sięgał pierwotnych źródeł ludowych, złożony z estetyczno-uczuciowego, obywatelskiego, narodowego fundamentu, który utrzymuje i ożywia ukraiński świat. U każdego jest swoje postrzeganie tej znaczącej dla ukraińskiej kultury nieokiełznanej i szlachetnej natury. Rodzina, bliscy przyjaciele, mistrzowie narodowej sztuki, wykonawcy ze sławnego zespołu “Smerichka” oraz wielu innych poza granicami artystycznego cechu zachowują niemało wspomnień z pięknych stron życiorysu niepowtarzalnego śpiewaka ukraińskiej Rodziny. Ale, być może, jest ta wspólnota, która łączy wszystkich, którzy znali Nazarija mniej lub bardziej, znajomych z nim blisko lub tylko przez pieśń. Sądzę, że najdokładniejszą charakterystykę nakreślił sam Artysta w swoim krótkim i pojemnym wierszu, na dwa miesiące (kwiecień 1995 r.) przed zakończeniem ziemskiej drogi. “W tobie dusza moja, / W tobie życie moje, / W tobie miłość moja, / Tobie śpiewam ja! / W tobie nadziei zorza. / W tobie mój świat jaśnieje, / Tobie śpiewam ja, / śpiewam ja...”. Przede mną – specjalne wydania gazety “Bukowynśke Wiche” (29 listopada, 6 grudnia 1995 r.), poświęcone 44. rocznicy urodzin ludowego artysty Ukrainy Nazarija Jaremczuka. Na tle pięknych fotografii szczytowego twórcy ukraińskiej Pieśni w bujnie rozkwitłym jabłoniowym sadzie rodzinnego obejścia w Riwni pod Wyżnicą oraz nad Czeremoszem wyryte są słowa jego życiowej misji – “JA RAZEM ZE SWOIM NARODEM”. To – odpowiedź na zagadkowość dedykacji Nazarija “W tobie życie moje...”. Życie – dla Ukrainy, z Ukrainą! Ona dla niego była “ponad wszystko”. Matką, ukochaną, rodzinną Ziemią, Ukraińskim narodem, Ukraińskim państwem. Mało powiedzieć o nim jako o utalentowanym i niedoścignionym Artyście. On jest Człowiekiem unikalnej próby. Szczerym, szlachetnym, wrażliwym i obywatelsko odważnym. Poeta-pieśniarz, dobry twórczy przyjaciel Nazarija Wadym Kryszczenko u zarania lat 90. powie: “Gdybyście wiedzieli, jak świeciły się oczy Nazarija, kiedy Ukraina stała się samodzielnym państwem”. Rzeczywiście, tym wysokim ideałem żył i tworzył w tych czasach, kiedy jego naród był zniewolony bezpaństwowością. Przez gęstwinę niewolniczego popiołu przebijał się ogień ukraińskiej pieśni Nazarija z jej nadzwyczajną energią Miłości, siłą wiary w siebie, swój naród, rodzinną ojcowską tradycję. I nad wszystkimi tymi świętościami on marzycielsko unosił się nad rodzinnymi szczytami, widząc zawsze pasek czystego błękitnego nieba ukraińskiej wolności nawet przez zakratowane dla Ukraińców okienka. Sam los internackiego dzieciństwa przygotował go na bliskość z wieszczym słowem Szewczenki: “Swoją Ukrainę kochajcie, Kochajcie ją! W czasie srogim…”. W swoim poetyckim dzienniku zwraca się do współczesnych już niepodległego państwa, przebywając 9 listopada 1993 roku w dalekim Los Angeles, aby ci uwierzyli w swoją przyszłość, bo “dość szukać ‘cudzego Boga’”. Wszak “kto nie zna siebie / Kto nie wierzy w siebie / Kto nie wie kim jest /… Jeśli nie znasz swojej Ukrainy / To nie widzieć więcej tobie / Ani słońca, ani nieba”. O wszystko co ukraińskie ostro przeżywał, nikt i nigdy nie widział go obojętnym na ukraińskie sprawy. W 2004 roku w Czerniowcach światło dzienne ujrzała wspaniała (już rzadka) książka “Jaremczuk N. Zawołaj pieśni mojego serca... Dzienniki, wiersze, wspomnienia”. Tam są i moje krótkie wspomnienia o Nazariju. One tak i nie zmieniły się w sądach, postrzeganiu, ponieważ czas i przestrzeń nie są w stanie wpłynąć na jego postawę, bo mierzy się ona tylko wartościami, które są wieczne. Przypominam sobie rozmowy z Nazarijem na Pierwszym Światowym Forum Ukraińców w Kijowie 21–24 sierpnia 1992-go (rocznica ogłoszenia Niepodległości Ukrainy), kiedy on z błyskiem w oczach bronił “swojej” prawdy i wizji przyszłości Ukrainy, misji języka ojczystego i narodowej kultury, cerkwi, znaczenia ich dla państwowego postępu, odrzucając politykierstwo oraz monopol władców na miłość do Ukrainy. Był tym prawdziwym państwowcem, którzy są tak potrzebni w obecnym czasie i ukraińskich realiach. Później, będąc już śmiertelnie chorym, zanotuje w swoim dzienniku myśli o tych wyzwaniach i niepokojach, które kontynuują prześladowanie Ukraińców do dziś. “Ukrainę napełniła taniość, – pisze Nazarij, – prymitywu w ładnych opakowaniach. My szczyciliśmy się, że jesteśmy najbardziej czytającym narodem i bardzo mądrym. Niestety, to nie tak... Dobijają nas we własnym domu-państwie restauracyjne, półwulgarne szlagiery z moskiewskiego show-biznesu. Najazd moskiewskiego prymitywu. Gorzka prawda... Chociaż dzięki nam oni stali się moskiewszczyzną”. Zaostrzone poczucie osobistej, narodowej, państwowej godności nie opuszczało go w żadnych okolicznościach. On wewnętrznie i zewnętrznie zawsze protestował przeciwko zasileniu obcej niskiej jakości “kultury”, która narzucała Ukraińcom “surogat-wartości”, a naród, nie wyciągając wniosków, jak królik przed wężem staje przed rządem północy, chociaż jeszcze nigdy z północy nam nie przyszło dobro. Przed nami Artysta-Obywatel, zakochany w pięknościach swojego narodu, rodzinnego kraju, kulturalnej tradycji, jednocześnie nietolerancyjny wobec gorliwości homosowietikusów przed obcą moskiewszczyzną. Dlatego z takim bólem Nazarij retorycznie pyta: “Coś ty z nami zrobiła, Moskwo, co my ze sobą sami robimy? Gdzie my żyjemy? Kim my jesteśmy?”. Swoim głębokim wewnętrznym współodczuwaniem, nawołującym słowem, a jeszcze bardziej – ukraińską pieśnią on, zwracając się do “synów serdecznej Ukrainy”, jakby wypełniał etyczny testament Słowa Szewczenki, który krył się w najważniejszym pytaniu żywotności ukraińskiej nacji – “co my?.., czyi synowie?”. To, co czuł, o co się martwił, czym szczerze się przejmował i czemu obsesyjnie był oddany, pozostaje i dzisiaj czułym nerwem dla ukraińskości. Swoją subtelną i delikatną, czystą i prawdomówną duszą Nazarij umiał “widzieć” za horyzont. Europeizm, którym już wtedy politycy zaczęli powoli “karmić” Ukraińca, kontynuując przede wszystkim w kulturze “kupować cudze”, przez niego był postrzegany uczciwiej i odpowiedzialniej, bo najpierw chciał otrzymać odpowiedź na to, co skryte – czy “swojego nie wyrzekajcie się”?! Zapisy w dzienniku zawierają rozwiązanie tej wydawałoby się aksjomatycznej prawdy. On pisze: “Zapytajcie u Francuzów o najlepszych śpiewaków, aktorów, pisarzy, malarzy, oni powiedzą – to Francuzi, a potem wyróżniają innych. Zapytajcie o to Amerykanów, Włochów, – ta sama odpowiedź”.
Apel dotyczył polityków i pedagogów, urzędników państwowych i działaczy kultury, młodzieży i przedstawicieli biznesu, wszystkich żyjących na Ukrainie. Ponieważ u podstaw modelu kulturowego życiodajnego społeczeństwa powinna znajdować się, jego zdaniem, wybitna wartość narodowości. Żył nią, tworzył, marzył. W czasach, gdy nie wolno było, niebezpiecznie było prowadzić rozmowy o głębokich źródłach kultury narodowej, Nazarij odnajdywał za pomocą lirycznej metafory przyczynowość tego protuberancyjnie wybuchowego sukcesu nowej ukraińskiej piosenki. „Jak drzewo, które czerpie siłę swoimi korzeniami z ojczystej ziemi – pisał Artysta w dalekim 1984 roku – tak i „Smericzka” – symbol tego drzewa, chłonie ze źródeł rodzimego folkloru, melosu życiodajne soki piosenki, które wiekami tworzył naród, i ożywiwszy je swoim twórczym natchnieniem, wynosi do ludzi w nowych szatach, które tylko upiększają i odmładzają wiecznie młodą pieśń ludową”. Taka była filozoficzność i wysoka uczuciowość rozumienia u 33-letniego mężczyzny praźródeł ukraińskiej kultury, sztuki, muzyki, poezji. Jego światopogląd i normy zachowania współbrzmiały z wiecznymi ogólnoludzkimi i narodowymi ideami, które służyły jako amulet dla narodzin, rozwoju, ochrony narodów pragnących wolności i postępu. Kiedyś K. Uszynski, badając europejskie doświadczenia kulturalno-oświatowe, nakreślił cechy i różnice ich systemu wychowania narodu, które polegały na silnym, szczególnym stosunku do swojej Ojczyzny, własnej historii, rodzimych wartości kulturowych, języka. Bo „naród bez narodowości – to ciało bez duszy – twierdził wybitny ukraiński pedagog – który tylko podlega prawu rozkładu i zniszczenia w innych ciałach, które zachowały swoją odrębność”. Dlatego, kiedy w listopadzie-grudniu 1995 roku wyszły już wspomniane dwa specjalne wydania „Bukowynśkoho Wicza”, poświęcone Nazarijowi Jaremczukowi pod wymownym tytułem „Jestem razem ze swoim narodem”, to dzięki dziennikarzom (T. Szewczuk, M. Szkriblak, I. Docyn), artyście O. Kryworuczce udało się odnaleźć tę utajnioną strunę Muzy Artysty, która zwie się narodowością. Był on razem ze swoimi braćmi po twórczym fachu (W. Iwasiuk, L. Dutkiwski, W. Zinkewycz, P. Dworski...) właśnie wśród tej młodej inteligencji narodowej, która uświadamiała sobie znaczenie tej idei. Wszak jakkolwiek utalentowany by człowiek nie był, zawsze jest niższy od Narodu. Poza zasadą narodowości następuje tylko regres w twórczości, rozwoju państwowym i cywilizacyjnym. Tylko dzięki tej zasadzie narody są zdolne odgrywać swoją historyczną rolę, w przeciwnym razie zmuszone są zejść z areny światowego bytu. Doświadczenie ostatnich dziesięcioleci tylko potwierdza aksjomatyczność tej zasady. Wszak nawet dobrze opracowana demokratyczna koncepcja wielokulturowości Europy nie zdołała stać się ogólnym zamiennikiem narodowości kulturowej, ponieważ uważa się za niezgodne z naturą ignorowanie fundamentalnej zasady istnienia narodów, kiedy wielokulturowością próbowano rozmywać podstawy ludowej kulturowości. Najbardziej nowoczesne, technologicznie i intelektualnie innowacyjne państwa uświadomiły sobie znaczenie potrzeby „samokarmienia się” przede wszystkim kulturą narodową we współdziałaniu z ogólnoludzką. Dla Nazarija naród zawsze był twórcą kultury, jej skarbnikiem i jednocześnie surowym znawcą. W jednym z ostatnich wywiadów w kijowskim hotelu Nazarij powie: „Główną i jedyną ocenę twórczości, a i życia w ogóle, daje czas i naród. Choćbyś był sto razy posiadaczem jakiegoś tam małomiasteczkowego „Grammy”, ale jeśli na twój koncert nie przyjdą ludzie, nie przyjmą, nie będą oklaskiwać, nie wyjdą z sali czyściejsi, lepsi, jesteś nikim”. Nazarij przyswoił tę prawdę, opanowując i utalentowanie przekazując następnym pokoleniom kulturę swojego narodu, tradycje historyczne i etnowartości, wielkie idee, pokłady narodowych dorobków twórczych, stworzonych przez wybitnych Ukraińców. Sam proces przekazywania przez niego wartości kulturowych z jednego pokolenia na drugie przekształcił się w swoistą i fascynującą sztukę. Wyszukaną, romantyczną, rozmarzoną. Jego głos, z właściwą mu oryginalnością i autentycznością brzmienia, pragnął wysokości, wolności, lotu i czystego nieba. Zawsze. I wtedy, gdy w 1984 roku podróże koncertowe zaprowadziły go do stepowej Mongolii, gdzie pod wrażeniem przestrzennej bezkresności napisze: „Zimno, z deszczem, nad Ułan Bator groźnie krążą orły. Jedyna stolica, która ma na swoim niebie orły”. I wtedy, 24 maja 1995 roku, na swoim przedostatnim koncercie (28 maja na Polu Śpiewaczym z okazji Dnia Kijowa, ostatni – 7 czerwca w Operze Narodowej im. Tarasa Szewczenki), kiedy bardzo przenikliwie, porażająco zmysłowo śpiewał requiem pamięci Wołodymyra Iwasiuka, jakby żegnając się, odlatując w błękitne niebo. Niedługo przed zakończeniem swojej ziemskiej drogi (10–15 czerwca 1995 r.) Nazarij pytał, zwracając się w dzienniku do władz i rodaków: „Gdzie jest sformułowana ideologia naszego społeczeństwa, naszego narodu, narodu pracowitego, utalentowanego, mądrego, ale narodu, który przywykł znosić zniewagi, przemoc wobec siebie... Jakaś piosenkarka z wymyślonym wizerunkiem, nadmuchaną reklamą z Moskwy, Leontiew biorą z Ukrainy 1 mln dolarów ze Sławutycza (bliskie Nazarowi miasto, bo podczas katastrofy czarnobylskiej wielokrotnie występował z koncertami, wspierając brygady ratunkowe). A obok dziesiątki setki naszych piosenkarzy, kompozytorów, festiwali wyższego poziomu niż w Moskwie. Obraźliwe”. Zaprawdę, jego silną ludzką cechą było odczuwanie świata jako niepodzielności duchowej, pieśniarskiej kultury, sztuki od 1995 rok. Trzy wrześniowe koncerty pamięci Nazarija Jaremczuka w pałacu „Ukraina”. Zdaje się, że był niewidocznie obecny w duszy i sercu każdego, kto przyszedł oddać hołd i szacunek wielkiemu ludowemu Śpiewakowi.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
