Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

Nasz niezapomniany Hryhir Tiutiunnyk. Oles Honczar o mistrzu słowa z Połtawszczyzny

Слово Просвіти, №48 за 2021 рік

5 grudnia przypada 90. rocznica urodzin Hryhira Tiutiunnyka (1931–1980), pochodzącego ze wsi Szyliwka (obecnie hromada zińkowska w rejonie połtawskim), pisarza, tłumacza, pedagoga. Z inicjatywy Ukraińskiego Instytutu Pamięci Narodowej oraz zgodnie z uchwałą Rady Najwyższej „O obchodach pamiątkowych dat i jubileuszy w 2021 roku” ta rocznica jest obchodzona na szczeblu państwowym. Mykoła STEPANENKO, akademik Narodowej Akademii Nauk Szkolnictwa Wyższego Ukrainy, profesor Połtawskiego Narodowego Uniwersytetu Pedagogicznego, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy. „Wieczność – ona jest wielka”. Wielką wartość w mozaice dziennikowej Olesia Honczara stanowią strony poświęcone sześćdziesiątnikowi Hryhirowi Tiutiunnykowi. Oles Terentijowycz uważa go za swojego duchowego syna, najbardziej utalentowanego i najbardziej nieszczęśliwego ukraińskiego artystę słowa. W postrzeganiu autora „Dzienników” prozaik Tiutiunnyk, spod którego pióra wyszły cztery dziesiątki opowiadań i nowel, pięć powieści, kilka szkiców, esejów, szereg recenzji, scenariusz filmowy na podstawie powieści „Wir” Hryhorija Tiutiunnyka, wspomnienia „Korzenie” – to rodzeństwo dla prozaików Hryhorija Kosynki (Striłcia) oraz Iwana Neczuja-Łewyckiego, a oni wszyscy trzej to skromni oracze, siewcy, po których obficie wyrosło na naszym duchowym polu. Do solidnego rejestru gatunków, w których pracował Hryhir Tiutiunnyk, trzeba zaliczyć także epistolografię, którą badacze starannie zbierają i porządkują. Listy do brata Hryhorija i jego żony, do pisarzy (także do Olesia Honczara), tłumaczy, przyjaciół, uczonych – to nie tylko spowiedź duszy artysty, ale i unikalne potwierdzenie jego potężnego wkładu w literaturę ukraińską i światową, jasne świadectwo oryginalności, wyrafinowania jego artystycznej maniery, jeden z niezawodnych kluczy do poznania warsztatu twórczego pisarza. Każdy z listów, przeczytanych przez nas rozumem i sercem (inaczej nie można się z nimi zapoznawać), błyszczy właściwym tylko jemu blaskiem, oszlifowany niepowtarzalną formą, która oddaje charaktery ludzi, świat, który ich otacza, z całym jego dobrem i złem. Niejeden z badaczy wskazywał na bliskość prozy Olesia Honczara i Hryhira Tiutiunnyka, na wyraźną wspólnotę ich twórczej maniery. Niektórzy próbowali kłaść na szali te dwa ukraińskie talenty, wróżąc im długą – jedni (jest ich wielu) – lub krótką – inni (jest ich garstka) – przyszłość. Tym, którzy wszędzie szukali niezgody, którzy dociekali, czyja proza będzie żyła dłużej – powieściopisarza Honczara czy nowelisty Tiutiunnyka, Oles Terentijowycz daje mądrą odpowiedź: „Biedna dusza, nijak nie zrozumie, że wieczność – ona jest wielka, miejsca w niej wystarczy wszystkim. Byłaby tylko Ukraina i przetrwała ludzkość…”. Z przyjściem do społeczeństwa, które cierpi na duchowy odór, takich jasnych i mężnych osobowości, jak Hryhir Tiutiunnyk, wielokrotnie podkreśla w dziennikach Honczar, zaczyna rozkwitać humanistyczna sztuka, która sławi i propaguje dobro, prawdę, miłość, szacunek, poważanie, sprawiedliwość, a wraz z nią „przebija się przez wapienie dogmatów żywa twórcza myśl”, nowe filozoficzne bytowanie, zakorzenione w samej głębi narodu, w samej jego duszy i ciele. Ten mistrz pióra, mozolną pracą rodząc każde dzieło, gorącą krwią pisząc każdą linijkę, przez jasny rozum i czułe serce przepuszczając każde słowo i każdą frazę, śmiało występował przeciwko pseudoliteraturze. Zasada „Ani dnia bez linijki” – nie dla niego. „Ani dnia bez twórczej męki”, „Talent – kropla zdolności i morze pracy”, „…napisać taką książkę, żeby czytelnik umyślnie przeciągał czytanie jej jak najdłużej, malował nieprzeczytane strony i myślał radośnie: jeszcze jest, jeszcze na jutro zostanie” – oto credo Tiutiunnyka. „U współczesnej literatury – pisze on w dzienniku – zasady są bardziej okrutne dla sztuki: ani dnia bez opowiadania, ani dnia bez powieści, ani miesiąca bez powieści”. Ci, którzy znali Hryhira Tiutiunnyka, współpracowali z nim, przyjaźnili się, po prostu rozmawiali lub choć raz się spotkali (a wśród nich Oles Honczar), mówią o przyzwoitości i skromności tego człowieka we wszystkim: nie pragnął władzy, nie prosił redaktorów, aby drukowali jego utwory, nie popularyzował siebie, nie zamawiał recenzji, a tym bardziej sam nie pisał ich na swoje utwory, nie uwieczniał siebie za życia w encyklopediach, szkolnym i uczelnianym kursie literatury ukraińskiej. Wszystkie propozycje dotyczące wywyższenia własnego imienia przyjmował z zastrzeżeniami, nawet jakoś obraźliwie, wyjaśniając, że są mistrzowie słowa bardziej godni. Być może Tiutiunnyk nie chciał stawać w jednym rzędzie sławy z tymi, którzy marzyli o niej i jak mogli – zazwyczaj nieuczciwie, cynicznie – domagali się uwieńczenia najwyższymi państwowymi republikańskimi i wszechzwiązkowymi laurami. Ascetyczna wymagalność, nawet bezwzględność wobec siebie jako pisarza i obywatela, co przekonująco udowodniono w dziennikach Olesia Honczara, dawała prawo Hryhirowi Tiutiunnykowi do czynienia uwag każdemu z urzędników, przyjaciołom, towarzyszom, starszym wiekiem ludziom czy młodszym braciom po piórze. Nie złe, nie mściwe, a prawdziwe słowo Tiutiunnyka rozumieli i przyjmowali nawet ci, których dotykało do żywego, którym gorzkniało. „Złą powieść napisałeś, Wołodiu...” – powiedział Hryhir Mychajłowycz do Wołodymyra Drozda, kiedy przeczytał jego „wiejską” powieść „Ludzie na ziemi”. Autora utworu, który był spokojny o swoje „dziecko”, to początkowo zszokowało, a potem on, przejrzawszy na oczy, zgodził się z taką oceną i ani razu nie wznawiał tego utworu. Jewhen Hucało wspomina, jak pewnego jesiennego wieczoru zadzwonił do niego Hryhir i poinformował, że zapoznał się z jego ostatnią książką. Ze słuchawki leciał wzburzony, zagubiony i gniewny głos: „Tak pisać nie można! Nie ma ani jednego opowiadania! To tylko słowa! Spostrzeżenia mądrego człowieka, którego nic nie boli. To tylko utrwalenie faktów… Wcześniej byłeś pisarzem, a w tej książce znalazłem tylko trzy niezłe opowiadania… Trzy żywe obrazy… Teraz zostaję sam… Wcześniej myślałem, że we dwóch, a teraz zostaję w samotności…”. Samotność, samozaparcie spalało, zjadało pisarza, ale inaczej żyć nie mógł, przekraczać zasad, które wyznawał – to nie jego moralność, to nie w jego charakterze. Wyzwanie karierowiczom. Honczar wyostrza uwagę na tym, że u Hryhira Tiutiunnyka wywoływała wstręt literacka pokazówka, którą w epoce breżniewowskiej kultywowali pisarscy wodzowie i ich współpracownicy (Wasyl Kozaczenko, Bohdan Czałyj i inni), którzy myśleli nie o wysokiej misji pięknego piśmiennictwa, a dbali o własną karierę, bali się stracić darmowe koryto, niszczyli niebezpieczne dla nich wolnomyślicielstwo, szantażowali uczciwych twórców i sługi kultury, puszczając w ruch oszczerstwa, kłamstwa, przeinaczania, szli po trupach na wszystko, co żywe, śmiałe, nowe, nieprzeciętne. On prosto w oczy, bez żadnego strachu, powiedział tym intrygantom na posiedzeniu komitetu partyjnego Związku, będąc „pod wpływem alkoholu”, że „literatury u nas nie ma, ją zgubili i trzeba zwołać specjalny zjazd oraz wykryć winowajców”, czyli pociągnąć do odpowiedzialności wszystkich „kozaczenków”, „czałych” i ich popleczników. Tiutiunnyk rzucił wyzwanie nie tylko nieudolnym sternikom Związku i ich przyklaskiwaczom, ale także wszystkim „twórczo bezradnym karierowiczom, zastałym urzędnikom, którzy nie umieli lub dawno oduczyli się pisać”, śmiało oświadczając, że mamy ukraińską literaturę i ukraińską antyliteraturę. Ta ostatnia, jak mówiono wtedy szeptem, miała chwalić zwierzchnictwo w dostępnej dla niego formie artystycznej. Znamienne, że gorzką prawdę powiedziano wtedy, gdy kraj z raportami o osiągnięciach na wszystkich frontach szedł naprzeciw kolejnemu zjazdowi partii, a pisarze wypełniali niezwykle ważną i zaszczytną misję, nałożoną na nich przez czujnych strażników ładu, dalekowzrocznych przywódców radzieckiego państwa – wysławiali w swoich utworach wieś, która rzekomo już prawie zbliżyła się do miasta, w pełni się ucywilizowała, a w rzeczywistości nie wyszła z wiecznej nędzy, niewolnictwa, ponadsiłowej pracy fizycznej, która wycieńczała zdrowie, odbierała siły i była tanio opłacana. Oles Honczar, okazując sympatię Hryhorowi Tiutiunnykowi i ceniąc jego pisarski talent według najwyższej miary, zauważa, że podział, o którym mowa, na literaturę i antyliteraturę, istniał zawsze: „Był Janowski i był Sobko. Był Hryhir Tiutiunnyk i był grafoman Chorunży”. Radzi on autorom pięciotomowej „Historii literatury ukraińskiej” koniecznie wyróżniać spośród wielkiej armii pisarzy ludzi twórczych, utalentowanych oraz pustych gadułów, zagorzałych ortodoksów, nie zaganiać całego procesu literackiego w ramy sztucznie ulepionego socjalistycznego realizmu. Ta metoda, zdaniem Olesia Terentijowycza, to wymysł krytyków, dogmatyczna teoria socscholastów. Wszystko, co rozumne, ciekawe, pożyteczne, proponuje nie przeciwstawiać, a wręcz przeciwnie, spajać w jeden duchowy organizm. Do słowa Tiutiunnyka została przydzielona surowo-dociekliwa straż. Cenzorzy otrzymali odpowiedzialne zadanie wzięcia go pod osobistą opiekę, trzymania pod mikroskopem każdego jego zdania. „Opowiadanie („Kizoczka”) w czasopiśmie zdjęto z drugiej odbitki”, – skarży się Hryhir Mychajłowycz w liście do żony Hryhorija Tiutiunnyka, Oleny Fedotiwny Czernenko. Tiutiunnyk jednak nie poddawał się losowi, mężnie znosił niełatwe jego próby. Lecz wszystko to nie mijało bez śladu: pisarz stawał się coraz bardziej zamknięty i samotny, często zaglądał do kieliszka, szukając w nim pocieszenia. Ale nawet w stanie nietrzeźwym, zapisano w dzienniku, po ciężkim milczeniu „wyrywały mu się błyskawice myśli, błyskawice zdumiewającej jasności i rażącej siły. Bezdonna psychika ludzka. Zagadka głębi”, – wyciąga dla siebie taki wniosek Honczar. Hryhir Tiutiunnyk miał jeszcze jedną wielką cnotę – rzadko kiedy mylił się w ocenie pisarzy i krytyków. Sam nie mógł ścierpieć grafomanów, dlatego że nie po prostu posługiwał się językiem, a nadmiernie wymagająco odnosił się do siebie, przenikał w tajemnicę każdego słowa, zwrotu, które wyprowadzał piórem, długo i dociekliwie szukał ich w językowym bezmiarze, a kiedy znajdował, to starannie i mistrzowsko szlifował, obrabiał, przymierzał najpierw do niewielkiego kontekstu, a potem do całego utworu. Ta miłość do ojczystego języka przeszła na niego od brata Hryhorija Tiutiunnyka. Najwięcej w dziennikach jest „żałobnych” stron Tiutiunnyka. O śmierci Hryhora Mychajłowycza wspomniano osiem razy. 2016 rok – uczestnicy ceremonii odsłonięcia tablicy pamiątkowej w Szyłowce

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn