Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

Łesia Ukrainka jako kanon, czyli legenda o „europejskości”

Слово Просвіти, №48 за 2021 рік

Europejskość Łesi Ukrainki to jeden z wiodących motywów jubileuszowych rozmów o pisarce podczas wszystkich wydarzeń – od uroczystych posiedzeń i tzw. intelektualnych dyskusji po międzynarodowe sympozja naukowe i konferencje. Dążenie do wpisania twórczości ukraińskiej autorki w światowy kontekst jest całkowicie zrozumiałe i aktualne, gdyż mowa o pisarce europejskiego formatu. Trudności pojawiają się, gdy tylko spróbujemy skonkretyzować, na czym ta europejskość polega. Jeśli abstrahować od deklaratywnych oświadczeń, to krąg poszukiwań odpowiedzi na to pytanie znacznie się zawęzi, a to, co zostało sformułowane (o wpływach, nawiązaniach, reminiscencjach itp.), raczej nie zadowoli dociekliwego czytelnika, a tym bardziej naukowca. Łukasz SKUPEJKO, doktor nauk filologicznych, profesor Sama Łesia Ukrainka po raz pierwszy wspomniała o „europeizmie” w liście do M. Drahomanowa w styczniu 1890 r., początkowo jakby nie od siebie, a w imieniu brata Mychajła. Pisała do wuja: „Mysza, dowiedziawszy się, że piszę do Ciebie, <…> prosi napisać Ci, że wśród młodych kijowian ostatnimi czasy zaczyna szerzyć się europeizm; zaczynają oni uczyć się języków europejskich i interesować literaturą europejską”. A już w następnym roku, przebywając w Wiedniu na leczeniu („póki robi się moja sprawa, przyglądam się sobie tej Europie i Europejczykom”), w liście z 17 marca 1891 r. do tego samego adresata formułuje ideę „europeizmu” (teraz nazywa ją „zachodnictwem”) już jako osobiste przekonanie i stanowisko „młodych Ukraińców” w ogóle, wskazując także na rolę M. Drahomanowa w rozwoju tego „zachodnictwa”. Przy tym w kontekście tych rozważań pisarka z konieczności dochodzi do sformułowania własnej tożsamości narodowej, odcinając się tym samym od rozpowszechnionego wówczas pojęcia „ukrainofilstwo” na określenie swojej „ukraińskości”. „Oto przyszło do słowa, to powiem Ci – podkreśla autorka – że odrzuciliśmy nazwę „ukrainofile”, a zwiemy się po prostu Ukraińcami, bo takimi jesteśmy, poza wszelkim „filstwem””. Oto ta, zdawałoby się, elementarna definicja „po prostu Ukraińcy” w ustach 20-letniej Łesi Ukrainki w rzeczywistości utrwalała zasadniczo nowy etap w uświadomieniu ukraińskości w ogóle. W tym wyprzedziła, zdaje się, nawet I. Frankę, który w „Otwartym liście do galicyjskiej ukraińskiej młodzieży” (1905) wzywał, by „nauczyć się czuć się Ukraińcami”, nie zważając na jakiekolwiek oficjalne granice. Jednocześnie jest to ważne także w odniesieniu do interpretacji idei „europeizmu”, bo europejskość i ukraińskość, jak wynika z rozważań autorki, jawią się w tym kontekście w nierozerwalnym związku, jako dwa wyznaczające i organicznie połączone punkty orientacyjne jej światopoglądu. Pewną intrygę w tym związku pozostawił M. Hruszewski. W słowie wstępnym na posiedzeniu Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego, poświęconym pamięci pisarki i opublikowanym w „Literacko-naukowym biuletynie” (1913), zaznaczył: „Głęboko narodowa w swojej podstawie, całą treścią swoją związana nierozerwalnie z życiem swojego narodu, z przeżyciami naszego człowieka w obecnej przełomowej dobie, twórczość ta przenosiła je na grunt wiecznych ogólnoludzkich zmagań <…> Mamy takie wrażenie, że jeszcze kilka kroków dalej – i Zmarła powiedziałaby światowej literaturze nowe słowo, które pozostałoby w niej wiecznym. Śmierć przerwała tę drogę w ogólnoludzkie przestrzenie” (LNB. – 1913. – T. LXIV. – Ks. X. – S. 10-11). Chyba można dyskutować, czy chodzi tu o pewne „błędy” i wymogi gatunku (memoriał), czy o jego, M. Hruszewskiego, szczególne rozumienie „nowego słowa”, jednak pozbyć się uczucia niepewności co do drogi „w ogólnoludzkie przestrzenie” nie udaje się. W latach 20. XX wieku, najbardziej produktywnych w rozumieniu postaci Łesi Ukrainki, uwaga, oprócz innych spraw, była skupiona na wydaniu jej utworów i odkrywaniu źródeł twórczości. Badacze aktywnie apelowali, w szczególności, do tradycji literatury zachodnioeuropejskiej, do twórczości H. Heinego, G. Byrona, Alfreda de Musseta, G. Hauptmanna, H. Ibsena, M. Maeterlincka i in., znajdując echa ich idei i poszukiwań stylowych w utworach ukraińskiej autorki. Jednak kwestia „europejskości” pisarki tak i nie została konceptualizowana, pozostając w większości na poziomie konstatacji odkrytych faktów. Oto co, powiedzmy, pisał W. Petrow w sprawie „Pieśni leśnej”: „Folklor, mit, przyroda, bajka, przeciwstawienie naturalnego i ludzkiego, poezja jako czarodziejstwo, temat magii sztuki, próba stworzenia nowej mitologii, wszystko to, co w literaturze zachodnioeuropejskiej głosili Nietzsche, Maeterlinck, Hauptmann, i to, co w rosyjskiej powtarzali Wiacz. Iwanow, Andriej Biełyj, K. Balmont, – wszystko to nie było obce i Łesi Ukraince” (Łesia Ukrainka. Utwory. – Knyhospiłka, 1930. – T. VIII. – S. 165). Oczywiście, wyrażone w tym cytacie dla autora i ówczesnej wspólnoty naukowej było wystarczająco informatywne lub samo w sobie zrozumiałe i nie przewidywało uzasadnienia czy dodatkowej argumentacji. A to znaczy, że w takim kontekście „europejskość” ograniczała się jedynie do naśladownictwa, powtarzania „cudzego”, do tego czasem za pośrednictwem literatury rosyjskiej, co jeszcze bardziej komplikowało problem. Począwszy od lat 30. XX wieku, aktywnie formuje się radziecki obraz pisarki. Temat związków jej twórczości z zachodnioeuropejską tradycją literacką traci aktualność i nawet staje się ideologicznie niebezpieczny. Natomiast w priorytecie badania o „dobroczynnym” wpływie literatury rosyjskiej. Już w czasie powojennym nabiera szerokiego rozgłosu kampania przeciwko „płaszczeniu się przed Zachodem”, a komparatystykę ogłaszają „nauką burżuazyjną” ze wszystkimi konsekwencjami, które zazwyczaj towarzyszyły takim „decyzjom”. I dopiero w 1963 roku w wydawnictwie „Naukowa dumka” pojawia się monografia I. Żurawskiej „Łesia Ukrainka i literatury zagraniczne”. Choć praca ta napisana jest całkowicie w nurcie „linii generalnej”, to świadczyła przynajmniej o „powrocie” tematu. W dalszej kolejności temat ten od czasu do czasu brzmi w pojedynczych artykułach i referatach naukowych na konferencjach, znajdując się, w istocie, na marginesach zainteresowań badawczych. Istotne zmiany w ukraińskim literaturoznawstwie, w badaniu twórczości Łesi Ukrainki w szczególności, następują na początku lat 90. XX wieku. Ważnym wydarzeniem, które sprzyjało temu, stało się międzynarodowe sympozjum z okazji 120-lecia pisarki „Łesia Ukrainka i kultura światowa” (1991, m. Łuck). Było to pierwsze tej skali reprezentatywne forum naukowe, które połączyło wokół spuścizny artystycznej autorki wysiłki naukowców z całego świata – z USA, Kanady, Europy, Chin, Japonii i in. Dla nas, ukraińskich badaczy, zwłaszcza młodych, stało się ono potężnym impulsem, można by rzec, do przewartościowania wartości, przede wszystkim – do pozbycia się psychologicznej zależności od przyzwyczajeń w tamtym czasie stereotypów w literaturoznawstwie. Oczywiście, proces ten nie odbył się jednorazowo. Minął pewien czas, zanim pojawiły się monografie S. Pawłyczko „Dyskurs modernizmu w literaturze ukraińskiej” (1997) oraz T. Hundorowej „Objawienie słowa. Dyskursja wczesnego ukraińskiego modernizmu. Interpretacja postmodernistyczna” (1997), które stały się swoistym podsumowaniem i teoretycznym wytycznym w utwierdzeniu modernizmocentrycznej wersji ukraińskiej literatury i literaturoznawstwa. Prawda, S. Pawłyczko, przeanalizowawszy cztery „fale” ukraińskiego modernizmu – od końca XIX w. do MUR-u włącznie, doszła do wniosku, że na żadnym z etapów modernizm „nie uwieńczył się udanym zakończeniem” i „nie zajął dominującej pozycji” (s. 347-348). Jednocześnie T. Hundorowa w odniesieniu do literatury ukraińskiej końca XIX – pocz. XX w. apelowała w swojej książce, co widać już z jej tytułu, do pojęcia „wczesny modernizm”, i to słowo „wczesny” do dziś wnosi pewne nieporozumienie w interpretację ukraińskiego modernizmu i literatury wskazanego okresu w ogóle. Oprócz tego, w obu przypadkach chodziło nie o modernizm jako właściwe zjawisko artystyczne czy ich sumę, a o jego dyskurs lub (jeszcze bardziej uogólnione) dyskursję, czyli, mówiąc prościej, o uwarunkowaną pewnymi przyczynami teoretyczną możliwość, która w pełni tak i nie została zrealizowana, nie przeszła w praktykę artystyczną. Lecz nie zważając na te niuanse i zastrzeżenia, idea modernizmu „poszła w lud”, i wkrótce ukraiński modernizm zaczęto postrzegać jako samooczywisty fakt. Zainteresowanie modernizmem sprzyjało przede wszystkim opanowaniu nowej tematyki badań i, odpowiednio, zmianie literaturoznawczej terminologii i retoryki. Cała suma pytań, nieporuszanych wcześniej, takich jak: intelektualizm, feminizm, indywidualizm, seksualność, estetyzm, formalizm, dekanonizacja, nietzscheanizm, egzystencjalizm, psychoanalityka i psychopatologia itp., – wszystkie te aspekty stały się przedmiotem bacznej uwagi badaczy i świadczyły nie tylko o odcięciu się od starego, radzieckiego kanonu, ale też, oczywiście, o zmianie naukowej paradygmatu literaturoznawstwa w ogóle, przynajmniej w wyobrażeniach jej zwolenników. W tym kontekście modernizm zaczęto postrzegać jako synonim europejskości literatury, i pisarze od razu (już któryś raz!) zostali podzieleni na tradycjonalistów i nowatorów-europeistów. Zrozumiałe, że znaczna część zjawisk artystycznych w takich warunkach chcąc nie chcąc „wypadała” z aktywnego procesu literackiego. Utwierdzenie modernistycznego kanonu literatury ukraińskiej przewidywało, oczywiście, sprawiedliwą krytykę jej realizmocentrycznej wersji. Prawda, nie obyło się tutaj, jak to zazwyczaj bywa, od pewnej przesady: powiedzmy, pojawiają się niezrozumiałe pojęcia „antyrealizm” (jako rzekomo świadoma estetyczna wytyczna Łesi Ukrainki), „neopogaństwo” jako swoista „parareligia modernu” i forma konceptualizacji przez pisarkę pogańskiego mitu itd. Poddawane są przeglądowi interpretacje T. Szewczenki, czasem aż nadto odbrązawiające, „kamieniarstwo” I. Franki, „ukraińskość” Łesi Ukrainki i jej relacje z O. Kobylańską itp. Narodnictwo, proświcianstwo, etnografizm jawią się jako świadectwo zacofania i główna przeszkoda na drodze przesuwania literatury w świetlaną europejską przyszłość. Zrozumiałe, że nasz, powiedzmy tak, średnio-statystyczny czytelnik nie był w pełni gotowy na takie nowe interpretacje, zwłaszcza w ich skrajnych przejawach. W codzienności nawet pojawił się kalambur: teraz Szewczenko – nie Kobziarz, Franko – nie Kamieniar, a Łesia – nie Ukrainka… A dlatego czasem powstawały dyskusje w tej sprawie, które zazwyczaj kończyły się wzajemnym nieprzyjęciem i nieuznaniem stanowisk: jedni nie bezpodstawnie widzieli (i widzą) w nadmiernym zachwycie „cudzymi” teoriami zagrożenie dla tożsamości narodowej, zamach na ukraińskość w ogóle, inni, przeciwnie, – taki „patriotyzm” rozpatrywali (i rozpatrują) jako właściwą ukraińską zaściankowość, niezdolną postrzegać „postępowe” osiągnięcia europejskiej nauki i kultury. Oczywiście, takie spory należy postrzegać raczej jako nieporozumienie, bo, niestety, do szerszej dyskusji naukowej w omawianiu tych kwestii ich uczestnicy tak i nie doszli. W rzeczywistości zaś, jeśli abstrahować od tych wzajemnych oskarżeń, chodzi nie o patriotyzm, tradycjonalizm czy europejskość, a o dwie interpretacyjne wersje literatury ukraińskiej – realizmocentryczną i modernizmocentryczną. Czyli nie tyle o właściwą literaturę, co o literaturoznawstwo, o widzenie literatury pod pewnym kątem. Mówiąc prościej, zorientowany na realizm badacz nie-realistyczne elementy postrzega krytycznie, nawet negatywnie, nie zważając na ich znaczenie w procesie literackim. Taką samą wybiórczość, w szczególności w odniesieniu do „innych” elementów nawet w twórczości jednego i tego samego pisarza, wykazują (zmuszeni wykazywać) zwolennicy modernistycznego modelu literatury. To, że żaden z tych modeli nie jest w stanie w pełni zidentyfikować zjawiska artystycznego w całej jego różnorodności, jest wrażliwym miejscem, które ujawnia ich jednostronność i uprzedzenie z definicji. To nie metody badań, znane w literaturoznawstwie od dawna, jak to autobiograficzna, recepcyjna, kulturowo-historyczna, historyczno-porównawcza, socjologiczna, mitopoetycka, strukturalistyczna itp., a właśnie różne narzucone literaturze modele typologiczne z właściwą właśnie dla nich ideologią i poetyką. Z realizmocentryzmem, zwłaszcza w jego krytyczno-socjalistycznym wariancie, obecnie niby wszystko jest zrozumiałe: on jako kanon i suma odpowiednich markerów, przede wszystkim ideologicznych (rewolucyjny demokratyzm, ludowość, burżuazyjny nacjonalizm, ateizm, postęp artystyczny itp.), formował się zazwyczaj w gabinetach partyjnych, utwierdzał się na zjazdach, w tym i pisarskich (przypomnijmy zjazd 1934 r., uchwały partyjne o walce z burżuazyjnym nacjonalizmem i kosmopolityzmem, o krytyce literacko-artystycznej i wiele innych), zatem występował jako kryterium w ocenie utworów artystycznych. Konsekwencje takiej kanonizacji wszystkim są znane: realizm jako ogólnoeuropejski kierunek literacki został wciśnięty w surowo reglamentowane ramy ideologiczne, wyjście poza które postrzegano jako dywersję, a w ukraińskich realiach zrodził wśród literaturoznawców całą kohortę „niegodnych” (A. Szamraj, A. Hozenpud, M. Bernsztejn, P. Kołesnyk, I. Pilhuk, S. Płaczdynda, M. Kociubynśka i in.). Twórczość Łesi Ukrainki, oczywiście, nie wypadała z tego kontekstu. Z modernizmem nieco trudniej. On „przyszedł” do naszego literaturoznawstwa, można powiedzieć, już o zmierzchu swojej prawie stuletniej historii, w szczególności historii badania. Wszystkie jego oznaki i markery już były określone i sformułowane, więc, nieco poprawiwszy, je aktywnie zaczęto przenosić na grunt ukraiński, i wkrótce nasza literatura z realistycznej przekształciła-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn