Strona · s. 14strona oryginału ↗
Jewhen Nyszczuk: „Teatr wychował we mnie człowieka”
Слово Просвіти, №48 за 2021 рік
– Proszę przypomnieć, jak rodził się ten spektakl. – Z reżyserem-inscenizatorem Ołeksijem Kużelnym zaczynaliśmy robić go jako poetycki. Miałem już spektakl „Moment miłości” i niezbyt chciałem znowu tworzyć monodram. Chciało się grać z partnerką lub partnerami. Myśleliśmy o zaangażowaniu piosenkarki, rozważaliśmy kilka kandydatur. W końcu zrozumieliśmy, że jednak historia z pierwszej osoby, od autora, który będzie opowiadał o czasach, w których żył, o miłości, o niebezpieczeństwach, z którymi się stykał, będzie znacznie ciekawsza. Zostałem na scenie sam i zachowaliśmy spójne tło formatu monodramu. W procesie pracy doszły ważne tematy, wśród nich – spotkanie z Nauczycielem. W tym pomogło archiwum, w którym znaleźliśmy kilka wspomnień Winhranowskiego o Ołeksandrze Dowżence i jego nauce. Dla dramaturgicznej spójności dodałem własną historię. Widzowie nawet mówili, że po dodanych scenach – o spotkaniu Winhranowskiego z Nauczycielem, a potem – o jego stracie, – stał się on bardziej wyrazisty, głębszy. Praktycznie do samej premiery nie wiedzieliśmy, jak nazwiemy spektakl. Ołeksij Kużelny wymyślił taką historię: napisaliśmy na niewielkich kartkach różne wiersze Winhranowskiego i podrzuciliśmy je do góry. Odwróciła się kartka z wierszem „Piękna bestia w sercu”. Tak też postanowiliśmy nazwać spektakl. Ten tytuł z jednej strony demonstruje piękno duszy bohatera, a z drugiej – okrucieństwo świata, z którym się styka. Głębię twórczości Mykoły Winhranowskiego w swoim czasie otworzył przede mną kierownik artystyczny eksperymentalnego teatru „Muszla” Serhij Archypczuk. I kiedy w teatrze „Suzirja” pojawił się pomysł wystawienia spektaklu o tym poecie, byłem już gotowy na jego świat. Spodobała mi się jego niejednolitość i niejednoznaczność. Wewnątrz każdego wiersza można było znaleźć różne barwy, różne odczytania. Dla przykładu, wiersz „Nie wsiadłem do tego samolotu”. Znany piosenkarz Dmytro Szurow (Pianoboy) wykonuje go jako liryczną piosenkę. A ja traktuję go z innej strony – jako rozryw, protest, poczucie rozpaczy człowieka, który „trafił nie do swojej bajki”. Tutaj, najwyraźniej, chodzi o to, że próbowano go zacisnąć w kleszcze tej totalitarnej systemu, w której żył i tworzył. Pokazuję jego protest w tym wierszu. Albo wiersz „Nie rusz mnie, ja sam się ruszam”. Tutaj widzimy jego próbę uchronienia żony przed naciskiem ze strony organów karnych radzieckiego systemu. W poezji Winhranowskiego jest wiele subtelnych rzeczy, które, moim zdaniem, pokazują całą epokę. – Co może Pan powiedzieć o rozwiązaniu scenograficznym? – Kameralna przestrzeń zakłada oszczędną dekorację, nie ciężką i ruchomą. Żeby jeden detal odzwierciedlał wiele różnych rzeczy. Na scenie jest kula. Wydaje mi się, że to łono, z którego wyrasta autor. Początkowo to łono matki, później – kołyska, a następnie – pewien jego świat, wreszcie – samolot, niebo, kosmos. Oto ile sensów może być w jednym przedmiocie. Jeszcze jedna ważna rzecz – cięciwa. To pępowina, która z czasem przerasta w przewody telefoniczne, podziemną komunikację, anteny, które łapały sieć. Scenografia zaproponowana przez Ołeksija Kużelnego jest z jednej strony ascetyczna, a z drugiej – wielofunkcyjna. Wszystkie przedmioty i detale rozwiązania scenograficznego stawały się moimi partnerami. To samo mogę powiedzieć o muzyce. To nie tło, nie muzyka nastroju. Została napisana przez Tetianę Szamszutdinową praktycznie pod każdy utwór, pod rozwiązanie każdej sceny. Musiałem z kimś rozmawiać, z kimś konfliktować. I właśnie muzyka stawała się takim partnerem. Do wielu epizodów zaangażowano piosenkarkę Ilarię, która ma piękny śpiew solowy, szeroki zakres dźwiękowy. Na początku to głos matki, później – ukochanej, a następnie w jej wykonaniu brzmi pieśń stworzona jako kołysanka. Wideo w spektaklu dopełnia scenografię. Pokazujemy Mykołę Winhranowskiego w niezwykle ciekawym wizerunku: widzimy łódź, w której płynie. Ten obraz nie jest bezpośrednio fotograficzny, a jakby wyrasta z jego poezji, tej atmosfery, którą zadajemy w spektaklu.
Spektakl brał udział w festiwalach, otrzymywał nagrody. Objechałem z nim wiele miast Ukrainy. A na jednym z festiwali w krajach bałtyckich otrzymał Grand Prix. Od premiery minęło ponad siedem lat. Wydaje się, że dzisiaj znów staje się aktualny także przez te próby, które teraz przeżywamy. Mam na myśli pandemię. W spektaklu zawarta jest bezbronność i chwiejność świata, który obecnie jest wypełniony znacznymi możliwościami technologicznymi. Ale w jednej chwili tego wszystkiego może nie być. W spektaklu zakodowane są subtelne sakralne rzeczy, które wskazują na to, że trzeba chronić małe cząstki autentyczności w słowie, uczuciach, muzyce, odczuciach natury świata. Niektórzy krytycy twierdzą, że przez te lata spektakl transformował się właśnie przeze mnie. Oczywiste jest, że szczególny format monodramów zakłada duże osobiste wypełnienie, obecność osobowości w materiale. Przed premierą nie przeszedłem jeszcze drugiego Majdanu (spektakl wyszedł tuż przed Rewolucją Godności). Później – moja misja państwowa: dwukrotnie byłem ministrem kultury Ukrainy, więc nastąpiła pauza w twórczości. Być może po tym niektóre rzeczy w spektaklu jeszcze bardziej się zaostrzyły. – Kiedy rozpoczęła się Pana znajomość z teatrem „Suzirja”? – Praktycznie od 17 roku życia. Na uniwersytecie uczyłem się w pracowni teatralnej Wałentyny Zymnej. A Ołeksij Kużelny był jednym z moich wykładowców. Zazwyczaj sal brakowało i przeprowadzaliśmy próby w „Suzirji”. To było jeszcze przed renowacją teatru. Z czasem zacząłem grać w niektórych spektaklach. Dla mnie to rodzinny teatr, czuję go. To nie po prostu teatr, to twórczy dom, w którym oprócz spektakli odbywają się wieczory muzyczne, wystawy. Czołowi aktorzy z kijowskich teatrów i innych miast Ukrainy mogą wcielić na tej scenie ten materiał, którego nie mają możliwości zrobić na scenach swoich teatrów stacjonarnych. Teatr „Suzirja” jest niewielki, kameralny. Ale to forma kinematograficzna, która wielu się podoba. Tutaj jest możliwość zobaczenia aktorów z bliska, w innym wydaniu – naturalnym, oryginalnym. Cieszę się, że jestem rezydentem tego teatru i kontynuuję z nim współpracę. – Po raz pierwszy odkryłem Pana jako aktora właśnie na scenie tego teatru w roli Serhija
Jesienina w spektaklu „Jest mi ciasno w twoim imieniu” według sztuki Tetiany Iwaszczenko. – To bardzo cenna dla mnie praca. Razem z aktorką Łarysą Trojanowską graliśmy ten okres, kiedy Jesienin był z Isadorą Duncan. Niezwykle podobała mi się ta rola. Ten poeta jest mi bliski. Wtedy wielu mówiło: „Nie spodziewaliśmy się, że jesteś taki”. To było odkrycie mojej natury zarówno dla mnie samego, jak i dla wielu widzów. Tetiana Iwaszczenko i Łarysa Trojanowska to wielkie orędowniczki teatru, oddane sztuce. Lubię powtarzać: „To wielka odpowiedzialność – grać przed żyjącym autorem”. Nie mamy wielu takich autorów. Pani Tetiana była obecna na wszystkich próbach. Czuła, co trzeba przeredagować, z czego warto zrezygnować. To była nasza wspólna codzienna praca. Łarysa Trojanowska od wielu lat służy w Teatrze na Podolu. Zawsze jej mało twórczości. Niezwykle dużo pracuje na różnych scenach Kijowa, dużo jeździ po Ukrainie, aby robić coś nowego. Cieszę się, że moja droga twórcza przecięła się z tymi utalentowanymi artystkami. Nawet teraz dużo rozmawiamy, kibicujemy sobie nawzajem. – Na początku rozmowy wspomniał Pan o jeszcze jednym spektaklu, który narodził się w „Suzirji”. Mam na myśli „Moment miłości” według Wołodymyra Wynnyczenki. – Najpierw chciałbym wspomnieć o spektaklu według sztuki Ołeha Mykołajczuka-Nyzywcia „Asso i Piaf”, w którym chyba po raz pierwszy spotkałem się na deskach teatralnych ze swoją żoną Oksaną Batko-Nyszczuk. Ona grała Edith Piaf, a ja – jej kochanka. Widzowie pytali: „Czy u was w życiu wszystko dzieje się tak, jak na scenie?”. Praktycznie spalaliśmy się, całkowicie oddawaliśmy się scenie. Po tej pracy zacząłem współpracować z Tarasem Żyrkiem, który zaczął podejmować poważne próby reżyserskie. A „Moment” Wołodymyra Wynnyczenki to jeden z moich ulubionych utworów literackich. Lubiłem zgłębiać to opowiadanie w swojej świadomości. Właściwie moim pomysłem było stworzenie tego tła teatralnego. Ale rozumiałem, że bycie jednocześnie aktorem, pomysłodawcą i reżyserem to dla jednego człowieka za dużo. Trzeba zaangażować reżysera, żeby ktoś widział twoją pracę z boku, więc zaprosiłem Tarasa – i razem stworzyliśmy ten spektakl. Woziłem „Moment miłości” do jeszcze nieanektowanego przez Rosję Krymu. Chociaż spektakl jest kameralny, to był wystawiany na dużej scenie teatru w Doniecku, w Ługańskiej filharmonii. Widziałem, że ukraińskiego słowa pragną słuchać i w Ługańsku, i w Doniecku, i w Jałcie. Zawsze były pełne sale. Ten spektakl jest grany na Scenie Kameralnej imienia Serhija Danczenki Narodowego Akademickiego Teatru Dramatycznego imienia Iwana Franki w Kijowie. Dziś jest jednym z najczęściej odwiedzanych na scenie kameralnej, czasami jest pokazywany dwa razy w miesiącu. Widzowie pragną czegoś żywego, intymnego, osobistego. – Jeszcze jedna Pańska wspólna praca z Tarasem Żyrkiem – spektakl „Awaria”. – To spektakl, w którym trzeba czuć pewną miarę, pewien styl. I co najważniejsze – nie przejść na jakimś etapie zbyt szybko transformacji. Mój bohater łatwo idzie przez życie, ma smykałkę do handlu i zarabiania pieniędzy, wie, jak zrobić karierę czy uwieść cudzą żonę. Wpada w jakąś grę i nawet nie podejrzewa, że czeka na niego pułapka. Imię mojego bohatera to Traps, co w tłumaczeniu oznacza „pułapka”. Wpada w pułapkę i spada z niego „skóra sztuczności”, w której żył całe życie. To pozwala mu w końcu usłyszeć siebie, zrozumieć, że w duszy pozostało coś ludzkiego. Bohater jest zdolny uświadomić sobie jakiś swój grzech, a nawet odkupić go przed samym sobą. Pytanie nie tkwi w prawnych niuansach i dowodach na to, że człowiek zrobił coś nie tak. Trzeba uświadomić sobie własny błąd, spróbować go naprawić, poprosić o wybaczenie, starać się zrozumieć, komu sprawiło się ból. – A jak los związał Pana z Narodowym Akademickim Teatrem Dramatycznym imienia Iwana Franki? – W rzeczywistości związał mnie z tym teatrem dawno. Ale przez długi czas nie miałem właściwie pełnowartościowego dostępu do samego teatru. Choć ostatecznie zawsze byłem jego częścią. Dużo pracowałem z aktorami Teatru Franki poza tym teatrem. Aktorką Teatru Franki została moja żona Oksana Batko-Nyszczuk, studiując na trzecim roku. Kiedy dyrektorem artystycznym Frankowców był jeszcze Bohdan Stupka, trafił tu mój spektakl „Moment miłości”. A od 2015 roku pełnoprawnie stałem się aktorem tego teatru. Była wielka praca „Eryk XIV” według Augusta Strindberga, którą reżyserował Stanisław Mojsejew. Niesamowity spektakl w europejskim stylu. Szkoda, że obecnie nie ma go w repertuarze. Potem – „Trzej towarzysze” w reżyserii Jurija Odynokoho. Ta praca stała się znacząca, splotła się z moim osobistym losem. W finale główny bohater traci swoją ukochaną. Ten spektakl jest niezwykle aktualny. Widzimy bohaterów, którzy wracają z wojny i nie wiedzą, jak zaadaptować się do życia, jak odnaleźć się w czasie pokoju, jak zarobić pieniądze, znaleźć miłość, zachować przyjaźń. Z takimi rzeczami ciągle się stykamy, widzimy je wokół. Dalej – „Ukradzione szczęście” (reżyser-inscenizator Dmytro Bohomazow). Również bardzo cenny dla mnie materiał. Jest mi bliski pod względem melosu, miejsc, w których rozgrywają się wydarzenia, dialektu, w którym pisał Iwan Franko. Staram się uczynić Mychajłę wielowymiarowym, który miał wątpliwości, sam się zadręczał. Odzyskawszy ukochaną, zrozumiał, że dalej nie będzie mógł tak istnieć, bo coś pękło. A to szczęście, o którym marzył i które mu ukradziono, Mychajło teraz sam kradnie. Ale czy długo będzie mógł z tym żyć? Nasz spektakl jest nowoczesny, nie jest retrospektywą prac Amwrosija Buczmy czy Bohdana Stupki. Ale w finale słyszymy głosy naszych koryfeuszy sceny. Teatr to życie. Teatr dał mi możliwość wychowania w sobie człowieka, który potrafi czuć czas, który jest zdolny do gruntownej analizy materiału, za który się bierze. I to stało się wielką pomocą w mojej pracy państwowej. Wydaje mi się, że kultura, sztuka napełniają sensem moje życie, pomagają przetrwać i dają natchnienie, aby tworzyć dalej. Rozmawiał Eduard OWCHARENKO. W 45. numerze „Słowa Proświty” pisaliśmy o pokazie monodramu „Piękna bestia w sercu” w Kijowskiej akademickiej pracowni sztuki teatralnej „Suzirja”, poświęconego 85. rocznicy urodzin Mykoły Winhranowskiego. Główną i jedyną rolę wykonuje artysta ludowy Ukrainy Jewhen Nyszczuk. Dziś pan Jewhen jest gościem „SP”.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
