Strona · s. 2strona oryginału ↗
Ogólnoukraińskie referendum – kluczowe wydarzenie w najnowszej historii Ukrainy. W 30. rocznicę przeprowadzenia Ogólnoukraińskiego referendum
Слово Просвіти, №48 за 2021 рік
Stepan WOŁKOWECKI, deputowany ludowy Ukrainy I–II kadencji, zastępca przewodniczącego Tymczasowej komisji Rady Najwyższej ds. referendum (1991 rok)
Propozycję przeprowadzenia Ogólnoukraińskiego referendum w celu potwierdzenia niepodległości Ukrainy wyraził przewodniczący Rady Ludowej (opozycji wobec komunistycznej większości), akademik Ihor Juchnowski. Po raz pierwszy wypowiedział to na posiedzeniu Rady Ludowej, a następnie zaproponował Radzie Najwyższej. Były też sprzeciwy, że niby w referendum naród może nie poprzeć. W końcu nigdzie nie jest powiedziane, że koniecznie potrzebne jest referendum, może wystarczy ogłoszenie przez Radę Najwyższą Aktu proklamacji Niepodległości – i wszystko. A referendum może dać negatywny wynik. Jednak argumenty Juchnowskiego były bardziej przekonujące. Wtedy wszyscy, praktycznie jednogłośnie, zdecydowaliśmy w Radzie Ludowej, że potrzebne jest referendum.
Do realizacji tego pomysłu utworzono Tymczasową komisję Rady Najwyższej Ukrainy ds. przeprowadzenia Ogólnoukraińskiego referendum, której przewodniczył ówczesny pierwszy zastępca Rady Najwyższej Iwan Płuszcz, a na jego zastępcę wyznaczono mnie.
Podstawowym zadaniem komisji było zapewnienie informacyjne akcji, przekazanie szerokiej opinii publicznej prawdy oraz zrozumienia konieczności i ważności własnej państwowości, informowanie o zasobach i możliwościach Ukrainy jako samodzielnej światowej potęgi i pełnowartościowego podmiotu prawa międzynarodowego. Chodziło o polityczną, gospodarczą, społeczną perspektywę narodu ukraińskiego.
Cel informacyjny polegał na uświadomieniu ludziom tego, że tylko państwowa niepodległość może zapewnić przyszłość narodu. Przygotowano gruntowny materiał, który dowodził, że baza zasobowa i gospodarcza Ukrainy jest znacząca, a historyczny proces rozwoju społeczeństwa wymaga całkowitej Niepodległości i tylko w tym przypadku można liczyć na postęp i europejski poziom życia. Było to potrzebne, ponieważ wydarzenia odbywały się w warunkach wieloletniego funkcjonowania komunistycznego reżimu z jego propagandą, która nawet myśli o Niepodległości nie dopuszczała. Szczególnie skuteczna ta propaganda była na południu i wschodzie Ukrainy.
Moskwa wywierała szalony nacisk, używając absurdalnych twierdzeń, że Ukraina nie jest zdolna istnieć jako odrębny podmiot gospodarczy. I to oznacza zerwanie żywych więzi, „cięcie po żywym” tak zwanej „ciasnej przyjaźni między bratnimi narodami” itd.
Po utworzeniu Tymczasowej komisji z polecenia Iwana Płuszcza zwołano posiedzenie, w którym wzięli udział kierownicy ministerstw i urzędów, naukowcy, liderzy głównych organizacji społecznych, któremu on przewodniczył. I. Płuszcz wystąpił jako pierwszy i nakierował obecnych, którzy faktycznie reprezentowali kierownictwo Ukrainy, na aktywny udział w referendum i konieczność osiągnięcia pozytywnego wyniku. Potem jako zastępca przewodniczącego komisji wystąpiłem ja. Mówiłem o konieczności zapoznania opinii publicznej z materiałami, które przygotowaliśmy. O obowiązku każdego kierownika wspierania wolnego i świadomego wyrażenia woli wyborców. Uzgodniliśmy też technologię naszej pracy, która przewidywała zaangażowanie w proces wszystkich struktur państwowych i ich kontrolę nad tą pracą. Właściwie kontrola została powierzona mnie, ponieważ I. Płuszcz jako pierwszy zastępca przewodniczącego Rady Najwyższej faktycznie pełnił obowiązki przewodniczącego RN (przewodniczący Leonid Krawczuk był kandydatem na Prezydenta Ukrainy) i był zaangażowany w proces wyborów. Wtedy Iwan Stepanowycz powiedział: „Masz wielkie uprawnienia, siadaj w gabinecie i kieruj. Wiedz, że odpowiadasz za wszystko. Zwracaj się do wszystkich – ministrów, kierowników wszystkich szczebli, wymagaj pracy. Słowem, działaj!”.
Naprawdę dano mi wielki gabinet z wieloma telefonami, w tym rządowymi. Przez pewien czas miałem poważne uprawnienia. Raportowali mi ministrowie, a niektórzy przychodzili osobiście. Bardzo starannie, pamiętam, raportował o pracy w placówkach naukowych nad przygotowaniem referendum prezes Narodowej akademii nauk Borys Paton. Wtedy po raz pierwszy poczułem, jaka to wielka potęga machiny państwowej. Na szczęście wtedy pracowała ona na ukraińską Niepodległość, chociaż nie wszyscy ją rozumieli i odbierali różnie.
Razem z Iwanem Draczem i rektorem Kijowskiego instytutu politechnicznego Petrem Tałanczukiem wyszliśmy na Pierwszy kanał ukraińskiej telewizji. Wtedy z czasem nikt się nie liczył, pracowaliśmy od rana do późnej nocy. Zameldowano mi, że w obwodach wschodnich i na południu, na Krymie, naszych przedstawicieli nie dopuszczają do kolektywów pracowniczych. Wtedy powstał pomysł wydawania legitymacji komisji Rady Najwyższej ds. referendum. Dałem polecenie przygotowania odpowiednich legitymacji, a żeby nie niepokoić Iwana Stepanowycza, podpisywałem je za niego. Legitymacji wydano dużo, zwłaszcza członkom Ruchu, którzy jechali na Donbas, na Krym, do innych obwodów. Jakoś w tej sprawie miałem konflikt z Płuszczem. Pamiętam, rozlega się telefon przez linię rządową, gniewnym głosem, charakterystycznym dla niego surżykiem Płuszcz pyta: „Co ty, rozumiesz, tam wyprawiasz? Dzwoni do mnie przewodniczący Donieckiej rady obwodowej i mówi, że z legitymacjami przedstawicieli komisji, gdzie jest moje nazwisko, agitują za Czornowiłem jako kandydatem na Prezydenta. Stepanie Wasylowyczu, ty mnie mocno podstawiasz przed Krawczukiem. On przecież – mój szef!..”.
Miał rację, bo członkowie Ruchu agitowali i za referendum, i za kandydatem sił narodowo-demokratycznych, którym był Wiaczesław Czornowił. Często po legitymacje przychodził młody przedstawiciel Ruchu Serhij Jasiński. Te legitymacje odegrały pozytywną rolę, bo dały możliwość dostępu przedstawicielom Ruchu do zebrań kolektywów pracowniczych.
Zatem referendum się odbyło i ponad 90% (to kolosalna cyfra jak na tamte czasy na Ukrainie) potwierdziło Akt proklamacji Niepodległości. I, co niezwykle ważne, – wszystkie bez wyjątku regiony. Nawet na Krymie, który teraz jest faktycznie zaanektowany przez Rosję-Moskowię, według wyników referendum ponad połowa poparła Niepodległość. I cały wschód zagłosował tak samo, w tym obwód doniecki. Sądzę, że przy wszystkich minusach systemu komunistycznego zadziałał jeszcze moment komunistycznego zarządzania: skoro tak zdecydowano w Radzie Najwyższej, skoro zdecydowała władza, a L. Krawczuk, przewodniczący Rady Najwyższej – jeden z kierowników Komunistycznej partii, to trzeba tę decyzję poprzeć.
To było naprawdę wielkie zwycięstwo ukraińskiej idei narodowej. Już 2 grudnia Polska i Kanada oficjalnie uznały Ukrainę jako niepodległe państwo. To był początek triumfalnego wyjścia Ukrainy na arenę światową po ponad 300-letnim okresie bezpaństwowości Ukrainy.
Liczba ponad 90% miała zasadnicze znaczenie. Według świadectwa Jurija Szczerbaka, ambasadora Ukrainy w USA, w rozmowie z prezydentem George’em Bushem powiedział on, że kiedy przyszli do niego przedstawiciele ukraińskiej diaspory i zapytali, czy USA uznają Ukrainę jako niepodległe państwo, odpowiedział: tak, uznają, pod warunkiem, że za nią w referendum zagłosuje więcej niż 70%, bo tyle zagłosowało w „gorbaczowowskim” referendum. Taka pozycja była nie tylko u kierownictwa USA… Według słów Zbigniewa Brzezińskiego, referendum było ostatnim gwoździem wbitym do trumny imperium. Jego wyniki stały się podstawą do rozpadu Związku Radzieckiego, o czym twierdził Leonid Krawczuk. I to była prawda.
Fakt, że międzynarodowe uznanie Ukrainy jako niepodległego państwa rozpoczęło się zaraz po przeprowadzeniu Ogólnoukraińskiego referendum, potwierdza jego rolę jako kluczowego wydarzenia w najnowszej historii Ukrainy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
