Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

«NA POCZĄTKU BYŁO SŁOWO»

Слово Просвіти, №49 за 2007 рік

się”. Ale spotkanie nie doszło do skutku. Wiemy, że Platon Jakymowycz był za granicą, a w Petersburgu wydał opracowaną przez siebie książkę „Małorossijskije i Czerwonorusskije narodnyje dumy i piesni” (1836 r., 170 str.). Było to trzecie wydanie tego typu w Rosji, poprzedziły je zbiory materiałów folklorystycznych Sriezniewskiego i Maksymowicza. W przedmowie, powołując się na poprzedników, Łukasewycz już w drugim zdaniu zaostrza problem: „Ocaliłem jeszcze kilka pieśni ludowych i przedstawiam je w tym zbiorze. Prawdopodobnie jest to ich ostatnie wydanie, zaczerpnięte wprost z Małorosji — tam pieśni ludowe już dawno nie istnieją; wszystkie zostały zastąpione żołnierskimi lub wielkorosyjskimi”. Czy rzeczywiście było aż tak źle? „Przejedźcie całą Małorosję wzdłuż i wszerz, a wy […] nie usłyszycie ani jednej narodowej pieśni […]. Za dwadzieścia lat będziemy odszukiwać prawdziwe głosy w Galicji lub na Węgrzech u karpatorusinów. Jedynie pieśni weselne i inne obrzędowe ocalały”. Trochę weselej… Czy Łukasewycz nie wyolbrzymił upadku ukraińskiej pieśni? „Te pieśni, które wydaję, są już martwe dla Małorosjan. To tylko najmniejsze pozostałości tej cudownej pieśniowości ich dziadów, która była zdumieniem nawet dla samych szyderców wszystkiego, co ukraińskie […]. Dedykuję ją (książkę — W. W.) moim przodkom hetmańczykom, ona do nich należy; być może choć jeden listek z tego zbioru spadnie na ich zapadnięty grób lub doleci na wysoki kurhan kozacki”. Zbiór rozpoczyna się „Dumą o Bajdzie”. Ukraiński tekst wydrukowano dziką dla naszego oka pochodną cyrylicy — jaryżką, najwyżej nakazaną do obowiązkowego stosowania w Małorosji. Zaglądając do słownika Dala (t. IV, str. 679), przekonamy się, że „jaryga, jaryżka” oznacza wiele bardzo różnych pojęć, wspólną dla których jest charakterystyka „diabli wiedzą co”. Dowcipnie, nic dodać, nic ująć… Komentując dumę o Bajdzie-Wysznewieckim, Łukasewycz jakby kontynuuje kozacko-patriotyczny temat, którego dotknął w ostatnim akapicie przedmowy: „Ten potomek świętego Włodzimierza losem został wciągnięty w ogólny los nieszczęsnych Rusinów, w jedyne schronienie ich wolności — na wyspę Chortyca. Tam jawi się jako głowa zaporożców. Szczęśliwie odparłszy od niej atak chana krymskiego, lecz później będąc stamtąd wypartym przez Wołochów i Turków, opanował Czerkasy i Kaniów […]. Czyż Małorosjanie nie wysławiają w swoich dumach tego sławnego rycerza? (kursywa Łukasewycza — W. W.). Przeciwnie, można z całą pewnością powiedzieć, że dumy o nim do dziś istnieją…”. Zbiór kończą materiały folklorystyczne Czerwonej Rusi, które kompilator „zaczerpnął ze zbioru wydanego w Lembergu w 1833 roku” i które skomponował G. Wacław. „Lemberg” (Lwów) miał w tamtym czasie swój kłopot z drukiem ukraińskich tekstów: Platon Łukasewycz Oj znaty, znaty, kto koho lubyt, Blyzko sidaje i pryholubyt… Komentarz Łukasewycza do zbioru galicyjskich pieśni to hymn na cześć wszechukraińskiego braterstwa i nie wiem, czy w tamtym czasie ktokolwiek inny w Naddnieprzańskiej Ukrainie tak o tym pisał: „Czerwonorusini, nie zważając na swoje niekończące się cudzoziemskie poddaństwo, […] zachowują przywiązanie do swojego pochodzenia i imienia […]. Ukraina jest dla ich serca ziemią obiecaną, ku której dążą wszystkie ich myśli i dumy. Z jaką troskliwością Galicjanin wypytuje przyjezdnego z Rosji gościa o losy swoich braci-Ukraińców; on z radością podzieli się z nim swoją ubogą strawą […]. W jednej pieśni matka opisuje swojej córce bogactwo Ukrainy i jej kozaków, gani ją, by nie kochała „lachów”; w drugiej dziewczyna umiera za miłym jej kozaczkiem; w trzeciej żona grozi swojemu mężowi, że go zostawi i pójdzie „na Ukrainę z dziećmi na wolność”; w czwartej opisany jest pogrzeb kozaka itd., itd.”. Dalej Łukasewycz pisze o galicyjsko-ukraińskich dumach historycznych, poświęconych wydarzeniom z tamtej epoki, kiedy „cała południowa Rosja ruszyła pod sztandarami Chmielnickiego”, i smuci się z powodu tego, że tak wcześnie odszedł sławny hetman, „wszystko runęło po Chmielnickim”, a „zniszczenie Siczy Zaporoskiej dopełniło triumfu polskiego szlachectwa i upadku tej części Małorosji — prawdziwej Ruskiej ziemi”. Właśnie tak — „Ruskiej”, a nie „rosyjskiej” czy „rosyjskiej” — pisze Łukasewycz, balansując między tym, co w Petersburgu drukują, a co wycinają cenzorskimi nożycami. „Czytelnicy nie zdziwią się, znajdując we wszystkich galicyjskich dumach i pieśniach parobków wieczne zwracanie się do miłej dla nich Ukrainy i ukraińskich kozaków”. A dalej, po raz pierwszy, ale nie ostatni, Łukasewycz śpiewa hosannę ukraińskiej pieśni: „Te sześciostopowe, a nawet ośmiostopowe pieśni wychodzą z szerokiej piersi Rusina tak giętko, tak melodyjnie, jakby to były najdelikatniejsze romanse Żukowskiego czy Puszkina; w nich rozróżniamy i cichy płacz matki lub siostry o swoim synu lub bracie, i grzmoty armat i samopałów, i krzyk walczących tam, gdzie „lacka krew płynie rzekami”. Słusznie małorosyjscy bandurzyści mówią, że sława nie umrze i nie polegnie…”. Dla nas porównanie galicyjskich (ukraińskich!) tekstów pieśni z przełożonymi na muzykę wierszami Żukowskiego i Puszkina może być albo słuszne, albo błędne tylko z estetycznego punktu widzenia, ale w epoce Łukasewycza było to, jeśli nie wyzwanie rzucone oficjalnemu rusofilstwu, to przynajmniej faux pas. Autor komentarza do czerwonoruskich dum idzie dalej, poruszając temat bardzo drażliwy nie tylko dla urzędowego prawosławia, ale i dla ogółu — zarówno ówczesnego, jak i dzisiejszego: „Myślę, że miło będzie dowiedzieć się moim czytelnikom, że w Lembergu (we Lwowie) i w Przemyślu kilku dobrych unickich księży […] wpadło na pomysł wskrzeszenia w Galicji narodowego słowa i w ostatnim czasie, dzięki opiece rządu austriackiego, ukazało się kilka utworów w narzeczu małorosyjskim. Kto by uwierzył, że galicyjski pasterz zna znacznie więcej dum o bohaterach Ukrainy i jej historię, aniżeli posiwiały małorosyjski kozak. […] Czerwonorusini przyswoili sobie dumy Małorosjan, podczas gdy ci ostatni, szczęśliwi ich bracia, dawno dumy zapomnieli”. Wystarczyło wziąć słowo „szczęśliwi” w ironiczny cudzysłów, a otrzymamy zarówno współczesny tekst, jak i — do pewnego stopnia — regionalną charakterystykę współczesnej Ukrainy. Tak zwana Druga Unia, która zapoczątkowała historię współczesnego Kościoła greckokatolickiego, powstała jako środek ratunku prawosławia i prawosławnych na Ukrainie przed totalną katolicyzacją — „wielkopańską”, przymusową. Inicjatorami Unii byli między innymi święci ojcowie z Naddnieprza (nawiasem mówiąc, ówczesny zwierzchnik parafii przemyskiej był zdecydowanym przeciwnikiem łączenia kościołów). Właśnie UGKC stał się jednym z czynników, dzięki którym Czerwona Ruś uchroniła się przed totalną polonizacją, podczas gdy naddnieprzańców moskiewscy współwyznawcy rusyfikowali, jak mogli. Właśnie na to napomyka Łukasewycz, pisząc o upadku kultury pieśniarskiej w Małorosji i jej trwałości na zachodzie. Nie wszystko było dobrze w stosunkach ukraińskiego prawosławia z grekokatolikami, nie wszystko było źle w stosunkach ukraińskiego i rosyjskiego kościołów prawosławnych, ale historia świadczy: grekokatolicy byli i są przodującym nośnikiem ukraińskości na tamtym brzegu Zbrucza. Hej, bracia Galicjanie, witam! BEREZAŃ W rejestrze książek z biblioteki Szewczenki, sporządzonym po jego śmierci, widzimy wydania dwóch byłych uczniów gimnazjum w Nieżynie: „Martwe dusze” Gogola oraz zbiór folklorystyczny Łukaszewicza. Z tym ostatnim Taras Hryhorowycz był zaznajomiony osobiście; całe mnóstwo ludzi było przyjaciółmi lub znajomymi obu.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn