Strona · s. 11strona oryginału ↗
JAK MYCHAJŁO KOCIUBYŃSKI TWORZYŁ, A WŁADZA ROSYJSKA ZAMYKAŁA CZERNICHOWSKĄ „PROŚWITĘ”
Слово Просвіти, №49 за 2007 рік
Stworzenie czernichowskiej „Proświty” jest nieodłączne od imienia Mychajła Kociubyńskiego. Dążenie do pracy na rzecz rozwoju ukraińskiej państwowości zaprowadziło Kociubyńskiego jeszcze jako młodzieńca do odeskiej Starej Hromady. Było to w tych latach, kiedy Kociubyński pracował w oddziale filokserowym w winnicach Besarabii i Krymu. Potem była szczera praca dla przyszłości Ukrainy w Bractwie Tarasowców. Także nasz Czernichów przyciągnął pisarza aktywnym życiem społecznym i literackim. Marząc o rodzinnym szczęściu z Wirą Ustimowną, pisał do niej do Czernichowa: „My z tobą, córeczko, będziemy czytać, pisać, żyć z ludźmi, którzy interesują się życiem społecznym, literaturą, nauką”.
Marija MOSKALENKO, kierowniczka działu memorialnego Czernichowskiego Muzeum Literacko-Memorialnego M. Kociubyńskiego
W Zachodniej Ukrainie i Galicji towarzystwa „Proświta” działały bardzo aktywnie, zwłaszcza lwowska „Proświta”. W 1905 roku, kiedy Mychajło Kociubyński przyjechał do Lwowa po raz drugi, Iwan Franko i Wołodymyr Hnatiuk zabrali go do wsi Jajkowce na święta wielkanocne. Roman Horak, dyrektor Muzeum Iwana Franki we Lwowie, o tym wydarzeniu pisze tak: „To była wieś, której trudno było znaleźć równą, a galicjanie chcieli pokazać ją gościowi z Wielkiej Ukrainy. Tutaj całym życiem społecznym kierowała „Proświta” na czele z wiejskim proboszczem Sewerynem Buraczenką. „Proświta” miała swój lokal — ładny murowany budynek, była tu duża czytelnia, jednoklasowa szkoła z ukraińskim językiem nauczania, kasa pożyczkowa, kółko „Sielskiego Gospodarza”, społeczna spółdzielnia mleczarska. W ten sposób Mychajło Mychajłowycz nie ze słów czy prasy mógł zobaczyć, czym jest „Proświta” i jakie są jej korzyści dla narodu”. W grudniu 1906 roku grupa aktywnej czernichowskiej inteligencji — byli to członkowie Starej Hromady — uzyskała zgodę gubernatora na stworzenie organizacji społecznej, która organizowała biblioteki, urządzała przedstawienia teatralne, koncerty, wystawy artystyczne, prowadziła wykłady na tematy historyczne. Kociubyński aktywnie zabrał się do tworzenia „Proświty”, zwrócił się z listami do wielu działaczy kultury, pisarzy, prośwician z propozycją współpracy. W liście do Wołodymyra Hnatiuka do Lwowa pisał: „27 bieżącego miesiąca (grudnia) ma otworzyć się w Czernichowie towarzystwo „Proświta”. Chciałoby się, aby otwarcie było jak najlepiej przygotowane, a do tego bardzo dobrze byłoby, gdyby wasze towarzystwa oświatowe we Lwowie przysłały Czernichowskiej „Proświcie” choćby krótkie pozdrowienie. Miałoby to wagę dla naszej publiczności, podniosłoby ducha, dodałoby ochoty do pracy”. Na pierwszym zebraniu założycielskim „Proświty” Mychajła Kociubyńskiego wybrano przewodniczącym, a Illę Ludwyhowycza Szraha — zastępcą przewodniczącego towarzystwa. „Wiele kłopotu miałem w ostatnim czasie z organizacją „Proświty” — pisze Kociubyński w liście do Andrija Czajkowskiego w styczniu 1907 roku. — Mam do Pana prośbę. Nasza „Proświta” jest jeszcze taka młoda i biedna, że zakładając swoją bibliotekę, nie ma możliwości kupować książek. Byłbym Panu osobiście niezwykle wdzięczny, gdyby Pan przysłał, co można ze swoich utworów do biblioteki „Proświty”. Książki można przysłać na mój adres. A gdyby znalazły się u Pana jakieś duplikaty galicyjskich wydań i zgodziłby się Pan podarować je naszej „Proświcie”, zrobiłby Pan dobry uczynek”. Pozdrowienia dla czernichowian przysłało 12 organizacji ze Wschodniej i Zachodniej Ukrainy. Kijowskie Towarzystwo Naukowe na prośbę Kociubyńskiego zaproponowało cykl wykładów dla Czernichowa, w szczególności Dmytra Jawornyckiego — o kozactwie zaporoskim, Chwedora Wowka — z archeologii.
Uroczyście i świątecznie odbywały się w „Proświcie” wieczory z okazji dnia urodzin T. H. Szewczenki. Zapraszano kijowskich artystów na czele z Mykołą Łysenką. Brzmiały pieśni do słów Szewczenki, pieśni ludowe w opracowaniu kompozytora. W kwietniu 1908 roku Mychajło Mychajłowycz dowiedział się o ciężkiej chorobie Iwana Franki. Aby materialnie wesprzeć towarzysza pióra, urządził wśród pracowników biura statystycznego, gdzie pracował, loterię na rzecz Franki, a w „Proświcie” odbył się wieczór poświęcony twórczości Franki. O tym wieczorze wspomina w swojej książce Iryna Mychajłiwna Kociubynśka. „Tata był zajęty przygotowaniem wieczoru Frankowskiego, pisał referat o Iwanie France. Program koncertu, do którego weszły pieśni do słów I. Franki, napisał Łysenko. My całą rodziną byliśmy na tym wieczorze. Na honorowym miejscu, na ścianie wisiał portret I. J. Franki w ukraińskich starodawnych ręcznikach. Chór rozmieszczał się półkolem pod portretem. Ludzi w sali było pełno, przeważnie nauczyciele, studenci. Pojawienie się smukłej lekkiej postaci ojca w paradnym czarnym surducie, białej kamizelce z teczką w rękach przyciągnęło uwagę publiczności”.
Zaledwie w rok „Proświta” rozwinęła aktywną pracę i już były dobre rezultaty. „Nasze towarzystwo jest jeszcze młode, — pisze Kociubyński do Kostia Złenki do Głuchowa, gdzie organizowano filię towarzystwa, — ale nieco zrobiono już, nieco się robi. W tym czasie otworzyliśmy przy „Proświcie” czytelnię-bibliotekę, która liczy 400 książek, mamy 20 ukraińskich czasopism z Galicji, Bukowiny, Ameryki. Urządziliśmy dwa koncerty Łysenki ku pamięci T. H. Szewczenki. Mamy budować kiosk w ukraińskim stylu do sprzedaży książek i czasopism. Komisja wykładowa pracuje nad tym, aby czytano w „Proświcie” wykłady z ukrainoznawstwa, a dla ludu — popularne niedzielne czytania. Otworzyliśmy filię w Nieżynie, gdzie jest już około 40 członków”. Stałymi członkami czernichowskiej „Proświty” byli Rusowie. Choć los rzucał ich po różnych miastach, zawsze byli Ukraińcami, przejmowali się sprawami „Proświty”. W styczniu 1908 roku Sofija Fedoriwna reprezentowała czernichowską „Proświtę” na zjeździe towarzystw kulturalno-oświatowych w Petersburgu. I w liście do Mychajła Mychajłowycza pisze: „Wczoraj przemawiałam od drogiej czernichowskiej „Proświty”, opowiadałam
Muzeum Literacko-Memorialne M. Kociubyńskiego w Czernichowie
M. Kociubyński, I. Franko, W. Hnatiuk. Lwów, 1905 r.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
