Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 5strona oryginału ↗

OGNISKO KULTURY NARODOWEJ PORAŻONE KARNYM MIECZEM NKWD

Слово Просвіти, №49 за 2008 рік

DO 140. ROCZNICY «PROŚWITY» Serhij SZEWCZENKO, docent Kirowohradzkiego Państwowego Uniwersytetu Pedagogicznego im. W. Wynnyczenki PONAD KARPATAMI PŁYNĘŁO PRZENIKLIWE SŁOWO KORYFEUSZÓW Ucisk Ukraińców w państwie Romanowów nie dał im możliwości stworzenia tutaj „Proświty” jednocześnie z zachodnimi Ukraińcami. Ale wschodni Ukraińcy w pewnym stopniu byli obecni od pierwszych dziesięcioleci w pracy oświatowej galicyjskiej młodzieży. W szczególności ponad Karpatami płynęło przenikliwe słowo koryfeuszy ukraińskiego profesjonalnego teatru realistycznego, założonego w Jelizawetgradzie (obecnie Kirowohrad). Wystawiano tam sztuki Iwana Karpenki-Karego, z których dwie „Proświta” wydała w wielotysięcznych nakładach. Zauważmy, że honorowym członkiem lwowskiej organizacji był Jewhen Czykałenko, ukraiński działacz społeczny i mecenas, absolwent jelizawetgradzkiej szkoły realnej, gdzie uczył się razem z koryfeuszami teatru Panasem i Mykołą Tobilewyczami. Za osłabienia reżimu policyjno-imperialnego podczas pierwszej rewolucji rosyjskiej „Proświta” rozprzestrzenia się także na Ukrainie Wschodniej. 25 czerwca 1906 roku Wołodymyr Wynnyczenko, urodzony w Jelizawetgradzie, wystąpił na zebraniu założycielskim ukraińskiego oddziału „Proświty” i został członkiem jej prezydium. Książki naszego rodaka proświcianie rozpowszechniali aż po Kaukaz i Kubań. Na początku 1907 roku w Odessie „Proświta” zorganizowała wystawienie dramatów Marka Kropywnyckiego. 10 listopada 1907 roku w Kijowie Symon Petlura wystąpił z referatem „Naświetlenie historycznych zasług Karpenki-Karego dla rozwoju teatru ukraińskiego” na wieczorze literackim „Proświty”, poświęconym twórczości naszego rodaka. Referent przeanalizował odzwierciedlenie w utworach wybitnego dramaturga sytuacji ukraińskiego społeczeństwa pod koniec XIX wieku oraz procesów, które przeżywała wieś. Po gorąco przyjętym wystąpieniu publiczność obejrzała dramat „Najmyczka” w inscenizacji trupy Mykoły Sadowskiego. Założona i kierowana przez kuma Marka Kropywnyckiego, Mykołę Arkasa, Mikołajowska „Proświta” zorganizowała wystawienia oper „Kateryna”, „Zaporożec za Dunajem” i innych. W 1910 roku w Baku proświcianie urządzili wieczór pamięci I. Tobilewycza z amatorskim wystawieniem sztuki „Martyn Borula”, która odniosła wielki sukces. Sztywny antyukraiński charakter władzy w Jelizawetgradzie nie sprzyjał powstawaniu i rozwojowi w nim w czasach przedrewolucyjnych „Proświty”. Ale znani środkowoukraińcy wnosili zauważalny wkład w jej działalność w innych miastach. Twórczość mieszkańców nadingułskich terenów pomagała w pracy prośwician. Teatr w Jelizawetgradzie WASYL NIKITIN — PIERWSZY PRZEWODNICZĄCY Wasyl Nikitin, pierwszy przewodniczący Jelizawetgradzkiej „Proświty”, jej rówieśnik, urodził się 140 lat temu w Połtawie. Z czasem, otrzymawszy dyplom Uniwersytetu Moskiewskiego, pracował jako sędzia na Smoleńszczyźnie, w 1903 roku przeniósł się do Jelizawetgradu, gdzie zatrudnił się jako członek sądu okręgowego, później został notariuszem. W mieście nad Ingułem Wasyl Ołeksandrowycz zbliża się do ukrainofilów, przede wszystkim do „ojca artelnego”, przyszłego członka Centralnej Rady M. Łewyckiego i byłego kijowskiego „hromadiwca” oraz zesłańca politycznego P. Mychałewycza. U Nikitinów zbiera się młodzież gimnazjalna, omawiając problemy narodowe. Tutaj urządzają cotygodniowe wieczory literacko-muzyczne, w których biorą udział J. Tobilewycz, M. Sadowski, P. Saksahanski, M. Zańkowecka, M. Petłyszenko, L. Łynycki. W latach 1909—10 z inicjatywy Wasyla Nikitina w dni szewczenkowskie organizowano wykłady-koncerty, z których dochód przekazywano na budowę pomnika Kobziarza w Kijowie. Tak, 16 marca 1910 roku brzmiał „Testament”, którego przepełniona sala słuchała na stojąco, a chętni do jego wykonania wchodzili do chóru na scenę. Teatr został udekorowany wypisanymi specjalnie w tym celu z Połtawy licznymi przedmiotami ukraińskiego gospodarstwa domowego. W koncertach brali udział Kropywnycki, Staryćka-Czerniachiwska (córka M. Staryćkiego), Steszenko. Te przedsięwzięcia w dalszej kolejności zabronił gubernator. Ukraińskie życie Jelizawetgradu ożywiło się w 1917 roku. Wasyl Nikitin organizuje „Proświtę”, zostaje jej pierwszym przewodniczącym. Przy tej organizacji tworzą ukraiński chór i bibliotekę, wystawiają sztuki. Aktywnie pracowali proświcianie N. Prychodko, O. Semenenko, M. Panasewycz, J. Tobilewycz. Udział w koncertach „Proświty” brała córka M. Łysenki Halyna z mężem, miejscowym wykładowcą Kostiantynem Szyłem (później, według słów Nikitina, w Kijowie obejmie on „znaczące stanowisko w oświacie ludowej”). W kwietniu 1918 roku W. Nikitin występuje z wykładami o kulturze ukraińskiej w miejscowym „Hołosie Juha”. W czasach hetmana Skoropadskiego „Proświcie” przewodzi syn koryfeusza teatru Jurij Tobilewycz. Wasyl Ołeksandrowycz, będąc w jej aktywie, koncentruje się na pracy nauczycielskiej, wykładając, w szczególności, język ukraiński. Pod koniec sierpnia 1919 roku w Jelizawetgradzie władzę ustanawiają denikinowcy, którzy przeprowadzają rewizję u Nikitina, konfiskując ukraińskie książki. W czasach radzieckich pracuje na niwie pedagogicznej, organizuje działalność krajoznawczą. Wasyl Nikitin przetłumaczył na ukraiński wspomnienia miejscowego narodowca O. Tarkowskiego (dziadka autora filmów „Stalker”, „Andriej Rublow”, „Solaris”) o ruchu rewolucyjnym. Za pośrednictwem pracownika Akademii Nauk, byłego jelizawetgradczyka O. Tułuba, wspomnienia W. Nikitina o Kropywnyckim zostały wydrukowane w 1928 roku w zbiorze „Za sto lit”. Proświcianin napisał historię teatru ukraińskiego w Jelizawetgradzie, oddając ją P. Rulinowi dla muzeum teatralnego Instytutu Muzyczno-Dramatycznego im. M. Łysenki, gdzie uczyli się dzieci jelizawetgradczyka. Przedtem rękopis czytali akademik S. Jefremow i wdowa po dramaturgu S. Tobilewycz, zapisując swoje uwagi. Jefremow proponował wtedy Nikitinowi stworzenie w Zinowjewsku (obecnie Kirowohrad) towarzystwa naukowego, które utrzymywałoby stałe kontakty z akademią. W 1929 roku Wasyla Ołeksandrowycza aresztowano pod zarzutem „nielegalnych kontaktów z ukraińskimi elementami szowinistycznymi z inteligencji oraz grupowania ich w celach kontrrewolucyjnych”. Podczas rewizji skonfiskowano: „Opowiadania z historii ukraińskiej”, „Niezapomniani” (redaktor S. Petlura, 1918 rok), „W obronie kultury ukraińskiej”, „Tryzub” (w języku niemieckim), „Posłanie do Ewangelisty Demiana Biednego”, „Gramota do całego narodu ukraińskiego”, „Statut Ukraińskiej Proświty”, „Historia narodu ukraińskiego”. Aresztowanemu, w szczególności, inkryminowano kontakty z Jefremowem, o którym oświadczył: „Zawsze słyszałem o Jefremowie jako o człowieku nie ambitnym, a szczerze oddanym sprawie rozwoju ukraińskiej kultury narodowej”. W 1930 roku Nikitina wysłano do Kazachstanu na trzy lata „jako członka podziemnej organizacji Związku Wyzwolenia Ukrainy”, choć winnym się nie uznał. Syn Wasyla Ołeksandrowycza Jurij wchodził do kręgu przyjaciół Ołeksandra Dowżenki, grał w „Berezolu”, po czym, według słów ojca, zabrał się za organizowanie własnego ukraińskiego teatru dramatycznego w Charkowie. Zakończył życie w GUŁAG-u. Inny syn, Faust, odbył zesłanie jednocześnie z ojcem. Po tym wniósł wkład w naukę zoologiczną, został laureatem Nagrody Państwowej ZSRR w 1953 roku. W kwietniu 1918 roku „Proświta” zorganizowała czterotygodniowe kursy dla chętnych do nauki języka ukraińskiego. Początkowo zapisało się około 100, później — 150 osób. Następnie nabór wstrzymano ze względu na ograniczone możliwości Towarzystwa. Zauważalnym zjawiskiem w życiu kulturalnym miasta stał się otwarty wykład przewodniczącego „Proświty” Wasyla Nikitina, w którym zatrzymał się on na problemach literatury ukraińskiej przed i po T. Szewczence oraz języka ukraińskiego. Powiedziano, że pomimo ucisku rządu rosyjskiego, który hamował swobodny wyraz twórczości narodowej, zachowały się kultura i język ukraiński: „Począwszy od XVI wieku, społeczeństwo małoruskie było o wiele bardziej oświecone od wielkoruskiego, a hetmani Małorosji stali o wiele wyżej pod względem wykształcenia od carów moskiewskich”. Porównując twórczość Szewczenki, Puszkina i Mickiewicza, prelegent zauważył, że Ukrainiec stał bliżej prostego ludu, ponieważ jego ustami „jakby mówił sam naród małoruski”. Odnotowywano również twórczość Kotlarewskiego, Kwitki-Osnowjanenki, Hułaka-Artemowskiego, Kulisza, Marka Wowczka i Hlibowa. A na tym tle za ministra Wałujewa zamykano wydawnictwa, zakazano druku Ewangelii w języku ukraińskim. Wśród ukraińskich dramaturgów W. Nikitin wyróżnił M. Kropywnyckiego oraz „równego siłą talentu Ostrowskiemu” I. Karpenkę-Karego. Z współczesnych wyodrębnił dramaturga i beletrystę W. Wynnyczenkę oraz poetę O. Olesia, który charakterem twórczości przypomina Nadsona. Ale, pomimo wszystkich ucisków, podsumował prelegent, kultura Ukrainy „stoi wysoko; w każdym razie wyżej niż taka w innych ziemiach słowiańskich”, a język ukraiński — „jeden z najpiękniejszych na świecie i może być postawiony obok uznanych za piękne — włoskiego i francuskiego”. Na wykładzie większość słuchaczy była rosyjskojęzyczna. Miejscowy rosyjskojęzyczny „Gołos Juga” regularnie drukował materiały o odrodzeniu ingulskiego ukraiństwa (działalność „Proświty”, biblioteki, chóru, kursów dla nauczycieli itp.). W maju na drugim piętrze budynku dawnego zgromadzenia szlacheckiego proświcianie otworzyli bibliotekę-czytelnię. Książki wydawano przede wszystkim członkom towarzystwa. Inni mieszczanie mogli otrzymywać wydawnictwa za rekomendacją „Proświty” lub pod warunkiem wniesienia kaucji w wysokości pięciu karbowańców. Wszyscy czytelnicy pewną sumę musieli co miesiąc wpłacać na korzyść Towarzystwa. Na te i własne skromne środki entuzjaści oświecenia prenumerowali dla tej placówki „Robitnyczu hazetę”, „Wilne żyttia”, „Nasze seło”, „Nowu Radu”, „Narodniu Woliu”, „Widrodżennia”, „Samostijnyk”, „Wilnu Ukrajinśku szkołu”, „Narodniu sprawu”, „Silśkoho hospodaria” itp. Z czasem w bibliotece otwarto dział dla dzieci, zorganizowano sprzedaż książek. Gazeta „Trudowaja żyzń” pisała: „Nie patrząc na brak jakiejkolwiek reklamy, książki rozchodzą się szybko, szczególnie chciwie rozbierają je chłopi”. Rozpowszechniano książki podczas kursów nauczycielskich w Jelizawetgradzie, na których zorganizowano wystawę podręczników, książek z literatury, historii, słowników, „na które ze strony nauczycieli był ogromny popyt”, — pisała ta sama gazeta. Książki rozpowszechniano też w szkołach powiatu. Ogółem propaganda najlepszych ukraińskich wydawnictw była pierwszym krokiem „Proświty” w naszym kraju. W czerwcu 1918 roku odbył się zjazd powiatowy, na którym przedstawiciele wsi wypowiedzieli się za połączeniem organizacji oświatowych kraju, aby miejska inteligencja mogła pomagać miejscowym komórkom, w szczególności w rozpowszechnianiu książek i ukraińskiej periodyki. Tego samego roku zaplanowano zorganizować własną trupę. Ale zrealizować to przeszkadzały problemy ekonomiczne. Z mebli proświcianie mieli tylko dwie szafy. Z braku własnego pomieszczenia trzeba było je wynajmować. Środki na to pochodziły ze składek oraz prywatnych ofiar miejscowych spółdzielni — Wspólnej Sprawy, Zjednoczenia Pawłowskiego, Unii Kredytowej. Spółka konsumentów towarów, której przewodził T. Bałanenko, latem asygnowała 10 tysięcy karbowańców „Proświcie” i 5 200 karbowańców na kursy ukrainoznawstwa. A jesienią już proświcianie przekazali miejskiemu komitetowi społeczno-pedagogicznemu 13 „Ściennych słowników ukraińskich” M. Starego i 20 plakatów „Jak czytać ukraińską książkę” z prośbą o wywieszenie ich w średnich i początkowych placówkach oświatowych. Zauważalnego doświadczenia działalności „Proświta” nabrała w następnym roku, w epoce hetmańskiej. Ale burzliwy 1919 rok z władzami czerwonogwardyjskimi, denikinowskimi, hryhorjewskimi i innymi wniósł korekty: Towarzystwo nie miało ani chóru, ani trupy, straciło poprzednie pomieszczenie, przenosząc się do kąta klubu robotniczego, ograniczając się jedynie do wydawania książek z biblioteki. W 1920 roku przewodniczący „Proświty” Jurij Tobilewycz stanął na czele komitetu organizacyjnego obchodów rocznicy Tarasa Szewczenki. W marcu w skwerze, który teraz nosi imię Kobziarza, wtedy ustawiono mu tymczasowe popiersie. „Towarzystwo ożyło”, — pisała miejscowa prasa jesienią. Otrzymało przestronniejsze pomieszczenie, wyposażyło je w fotografie pisarzy, plakaty artystyczne, pianino, nowe meble. Co tydzień organizowano wykłady „Wielka rewolucja na Ukrainie 1648 roku”, „Poezja ukraińska”, „Oświata ludowa w Republice Radzieckiej”, o I. France itp. Planowano opracować dalszą tematykę z historii i geografii ekonomicznej Ukrainy, ukraińskiej twórczości ludowej, higieny. Dał pierwszy koncert odrodzony chór ukraiński. Formowało się koło naukowe do samokształcenia i badania rodzinnego kraju. Towarzystwo otrzymywało materialną i inną pomoc od miejscowego wydziału oświaty ludowej. „Będziemy mieć nadzieję, że w dalszym ciągu towarzystwo szeroko rozwinie swoją pracę kulturalną i posieje ogień wiedzy w kręgi pracujące, które skupiają się wokół organizacji; podniesie ich poziom kulturalny i świadomość obywatelską”, — tak kończył się artykuł w języku ukraińskim w rosyjskojęzycznych „Izwiestiach” z października 1920 roku. Ale „Proświta” z jej zamiarami odrodzenia ukraińskiego nie wpisała się w system radzieckich instytucji społecznych. Zamknięto ją. A w latach 1930. proświcianie trafili pod karzący miecz NKWD-GPU.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn