Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

ZNISZCZENIE, POSZUKIWANIE, ODNOWA

Слово Просвіти, №49 за 2008 рік

Iryna FARION Ciąg dalszy. Początek w nr 48 z 2008 roku 1.2. ASYMILACJA I INTERFERENCJA — SPOSOBY ZMIANY NORMY FONETYCZNEJ Norma fonetyczno-ortoepiczna (lub szerzej fonetyczna) języka to ten wariant wymowy dźwięków i akcentowania, który, ze względu na systemowość językową jako główny kryterium normatywne, został utrwalony praktyką i zalecany do użycia jako obowiązkowy. Normę fonetyczną ustala się nie drogą statystyczną czy powoływaniem się na autorytety — wynika ona z osobliwości systemu fonologicznego tych dialektów ukraińskich, które legły u podstaw ukraińskiego języka literackiego. Jednocześnie jako zjawisko językowe i socjokulturowe norma fonetyczna przechodzi różne etapy swojego kształtowania: a) wybór normy, b) kodyfikacja, c) wprowadzenie, d) opracowanie i udoskonalenie [50, s. 155—156]. Przewodnią cechą takiego wielostopniowego procesu jest socjohistoryczne uwarunkowanie normy (pomimo jej najbardziej stabilnego charakteru w hierarchii systemowo-językowej). Na przykład do 1969 roku [36], zgodnie z normami wymowy ukraińskiego języka literackiego, sformułowanymi w latach 20., przede wszystkim w pracach O. Synjawskiego, spółgłoski zębowe [t], [d], [n], [l] wymawiamy miękko lub twardo przed [i], w zależności od tego, jakiego pochodzenia jest [i]: jeśli [i] pochodzi z [o] i wymienia się z nim (niż — noża, nis — nosa) oraz z [y] (husti — hustyj), to spółgłoski wymawiamy twardo; jeśli [i] pochodzi z dawnego dźwięku jać oraz [e], to spółgłoski wymawiamy miękko (nizhnyj, nis od nesty). Miało to swoje odzwierciedlenie w piśmie: po miękkich [t], [d], [n], [l] pisano ї (lїto), w szczególności w autorytatywnym słowniku ukraińsko-niemieckim J. Żelechiwskiego (1886 r.). Jednak tę graficzną znakowość ї zignorował „Słownik języka ukraińskiego” (1907 r.) pod redakcją B. Hrinczenki. Jak słusznie zauważył W. Simowycz, „wpłynęło to u nas bardzo fatalnie na ortoepię (wymowę — Aut.)…” [33, s. 196] i kolejnym całkowicie pozajęzykowym fatalnym krokiem w natarciu na miękkość [t], [d], [n], [l] we wskazanej pozycji stał się przepis akademickiego „Współczesnego ukraińskiego języka literackiego” (1969 r.) pod redakcją I. Biłodida — głównego ideologa ukraińsko-rosyjskiej dwujęzyczności jako dwóch języków ojczystych. Od tego czasu cała literatura fonetyczno-normatywna bazuje na przepisie nie fonetycznym, a socjohistorycznym. Jak wyraził się W. Simowycz, „…życie jest silniejsze od naukowości pisowni” [33, s. 196]. Rzeczywiście słusznie, choć po części silniejsze jest nie tyle życie, co my słabsi w obronie swojej językowej autochtoniczności. Wybór współczesnej normy fonetycznej przypada na koniec XVIII — lata 40. XIX w., kiedy epoka Romantyzmu utwierdziła nieodwracalność potencjalnego statusu społecznego ukraińskiego języka ludowego, wcielonego przede wszystkim przez literaturę piękną, a następnie zorientowanie ukraińskiego języka literackiego na gwary środkowonaddnieprzańskie (południowo-wschodnie). Trudniej było z kodyfikacją, czyli jej usankcjonowaniem. W warunkach kolonialnego przebywania Ukrainy w składzie różnych państw, w szczególności Rosji, Polski, Rumunii, Austro-Węgier, było to niemożliwe. Tym bardziej, że jedno z imperiów dokonało cudownego odkrycia, które błyskotliwie „opiewał” Jewhen Płużnyk: Dwóch moskiewskich obałdujów Martwił język chachłów. Pierwszym był minister Wałujew, Drugim był — minister Bubnow. Plakat Oksany Waśkiw A zbratała parę tę Ich wojownicza żądza, Hasło: „Nie było i nie ma, I wcale być nie może”. Na uzasadnienie ostatniej tezy wierszowanej Rosja skierowała ponad setkę zakazów ukraińskiego słowa od 1686 do 1905 roku. Mimo to ukraińscy uczeni i pisarze aktywnie opracowywali normy pisowni, które najściślej są związane z fonetycznymi. Szczyt tej pracy przypada na pierwszą połowę XX wieku, co wieńczy naukowo-praktyczna praca „Ukraińska pisownia” z 1929 roku. Fonetyczna zawartość tej pisowni, pomimo pewnych zastrzeżeń do zasad pisania słów obcojęzycznych z g/ґ (himnazija — ґimnazija), l/l' (lampa — ljampa) itp., jest organiczna i umotywowana. Jednak aktywne wprowadzenie współczesnej normy pisowniowej i fonetycznej w życie zostało brutalnie przerwane moskiewsko-bolszewicką polityką upodabniania języka ukraińskiego do rosyjskiego. W odróżnieniu od poprzedniego okresu — drugiej połowy XVII — początku XX wieku, który, ze względu na liczne dekrety imperialne zakazujące funkcjonowania naszego języka, jest systemowym zewnętrznym lingwocydem, — okres od lat 30. do końca lat 80. XX wieku oznaczam jako czas wewnętrznego lingwocydu, ponieważ była to wojna z wewnętrznymi prawami językowymi. Militarność charakteru niszczenia naszego języka [47, s. 358], inicjator natarcia na autochtoniczne podstawy języka ukraińskiego, wcielone w pisowni z 1929 roku, o czym świadczą trzy jego artykuły z 1930 roku „Przeciwko „narodnictwu” w językoznawstwie (Dokąd zmierza ukraiński język literacki?)”, w którym podkreślono „pożyteczność” dla języka ukraińskiego „jazyczija”, czyli surżyku; „Kilka słów o słownikach”, których autorom zarzucono „naukowe szkodnictwo” i „ukraińskie burżuazyjno-nacjonalistyczne kołtuństwo” oraz „Teoria językowa ukraińskiego burżuazyjnego nacjonalizmu”, w której „burżuazyjny nacjonalizm” wykryto w: 1) odrzucaniu neologizmów epoki rewolucyjnej; 2) odrzucaniu słów międzynarodowych; 3) odrzucaniu składników językowych, wspólnych z innymi językami republik radzieckich, zwłaszcza rosyjskim; 4) próbie zaszczepienia składników językowych o charakterze klasowo wrogim; 5) próbie poprzez język rozpowszechnienia ideologii feudalnej i burżuazyjnej; 6) próbie wprowadzenia sztucznych nowotworów; 7) wypaczeniu interpretacji wielu pojęć, w szczególności politycznych, ekonomicznych itp. (pisownia Kaganowicza zachowana. — Aut.) [47, s. 358–360]. Zatem przyzwolenie na język ukraiński zostało wydane spersonalizowanie i uzasadnione. Następnie dalsza moskiewsko-radziecka polityka tworzenia sowietskawa czeławieka z dwoma językami ojczystymi, wśród których „najojczystszy” — to język asymilacji wszystkich narodów ZSRR — rosyjski, doprowadziła do fundamentalnych przesunięć w ukraińskim systemie fonetycznym, a po części i fonologicznym. Z tego względu współczesną normę fonetyczną logicznie jest rozpatrzyć w dwóch płaszczyznach: 1. Asymilacja fonetyczna, uwarunkowana wciąż obowiązującą normatywnością pisowniowo-fonetyczną od kaganowiczów, która została utrwalona w Ukraińskiej (czyli pseudo-ukraińskiej, bolszewickiej) pisowni z 1933 roku i jej logicznym pseudonaukowym spadkobiercy Ukraińskiej pisowni z 2007 roku; 2. Interferencja fonetyczna powstała w wyniku lingwocydowej imperialno-kolonialnej polityki Rosji. W rezultacie normy fonetyczne mówiących trzeciego tysiąclecia — to jaskrawe i wymowne deformacje fonetyczne. Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn