Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

PIERWODRUK

Слово Просвіти, №49 за 2008 рік

Taras Melnyczuk. Karpacki lehiń, poeta wielkiego daru, który za wolnościowy charakter i uwielbienie słowa nie tylko dwukrotnie trafiał za kraty, ale i przez większą część życia był niewolnikiem honoru. Uznanie i sława przyszły do niego za późno, kiedy ciężka choroba wyssała wszystkie siły. Lecz nawet stawszy się laureatem Nagrody Szewczenkowskiej, ciężko chory poeta pozostawał bezdomny. Rodzinny dom spalono. Nocował u znajomych, przyjaciół, żył z tego, co Bóg dał. Czasami znajdował schronienie na jakiś czas w Irpieńskim Domu Pracy Twórczej. Pamiętam, w jeden z irpieńskich wieczorów poprosiłam Tarasa o napisanie autobiografii. Ale nie kanonicznej, jak do informatora, lecz obszernej, z życiowymi wrażeniami. Właśnie wtedy, pracując w Ukraińskim Radiu, przygotowywałam o poecie wielki program i chciałam, aby słuchacze głębiej poznali tę wyrazistą osobowość. Tarasowi mój pomysł się spodobał i przez dwa wieczory swoim wyrazistym charakterem pisma zapełniał śniegi arkuszy. Zapisane kartki oddawał mi. Lecz nagle pojechał do Kołomyi i jego rękopis urwał się na 22. stronie. Przez wszystkie te lata szkice autobiografii Tarasa Melnyczuka leżały w moim archiwum. Spokojnie czytać ich nie można. Jest w nich tyle bólu, że uświadamiasz sobie: tylko na przykładzie tej jednej huculskiej rodziny można zobaczyć całą ukraińską historię, całą naszą ciernistą i tragiczną drogę do wolności. Czytelnicy „Słowa Proświty” mają okazję jako pierwsi przeczytać wersy, w których „poeta otwiera przed nami swoją duszę z bezbronnością ptaka, spowiada się nam z bezgrzesznej miłości do Ukrainy, której los przeżył i wycierpiał”. Tak napisał o jego twórczości akademik Mykoła Żułynski w przedmowie do zbioru „Kniaź rosy”. Mam nadzieję, że ten tekst wejdzie także do książki poezji Tarasa Melnyczuka „Flojara Molfara”, którą przygotowałam dla wydawnictwa „Fakt”. Zbiór złożyły wiersze, przysłane mi przez Tarasa zza krat winnickiej kolonii o zaostrzonym rygorze. A zbiór ukaże się dzięki wsparciu fundacji charytatywnej „Ukraina Inkognita” (prezes A. Matwijenko, dyrektor wykonawczy D. Stus). Taras Melnyczuk należał do tej kohorty ludzi, którzy obnażonymi iglicami swojej duchowości podtrzymują niebo. A dlatego gromy i błyskawice jako pierwsze uderzają właśnie w nich. Nina HNATIUK …Siedzimy my z bratem Wasylem w tym schronie. „Zadziukaliśmy się”. Nagle szczekanie: — Partyzant! Partyzant! — zagęgały na naszym bunkrze. Madziarzy! Niemcy! — Nicht schissen!.. Kinder! — (Nie strzelajcie! My dzieci!..) — zapiszczał brat Wasyl. Na szczęście znał kilka niemieckich słów. A mnie — pod żebro: „Płacz, głupcze! Szybko!”. I ja zawyłem z całej siły. W końcu zdobyłem się na to ze strachu. Na nas najpierw zerknęły lufy automatów (z dziurkami dookoła), potem hełmy do góry dnem: Madziarzy patrzyli z góry, z bunkra, a potem — oczy. Tych oczu nie zapomnę. One błyszczały. To strach. To strach błyszczał. Nas z bratem wyciągnęli, dali kopniaków i pogonili: marsz do domu, do „mutter”! Po drodze dostałem kilka razów od Wasyla — za to, że nie od razu zawyłem. * * * A to — po wojnie. Mama: „Jurku, weź choć raz Tarasa ze sobą na wieś. On tak chce iść!..” Jurko wziął mnie. Wieś. Ile szczęścia! Pierwszy cukierek! — (słodka rzecz! I pachnie). Widziałem żywego Polaka — Janka Skoreckiego. Na wielkich bujnych wąsach latał nade mną. Powoli. Rozważnie. Uprzejmie. Statecznie.

s. 13 · strona oryginału ↗

— Jakie bandyty?.. Ja sam… — Bystriej! Szevelis! I tylko Wasyl przekroczył próg kuźni, jak go z warkotem owczarek capnął za udo. Wpił się zębami i nie puszczał. — Joj! Niech dziecko! — to z chaty mama wyskoczyli i zawyli. — Mołczi, suka! I zabrali Wasyla. I tatę zabrali. Wiedli i bili. Bili i wiedli na „enkagebe”. Garnizonowiec znowu zbił Wasyla z nóg. Tata nie wytrzymali, że tak mordują dziecko, i na swoją zgubę powiedzieli: „Bijecie — to dobijcie już go. Nie męczcie!”. Koło Kicelika „pajdiosznyki” — żołnierze-obławicy — ze złości zastrzelili Kicelikowego psa, żeby nie szczekał, i wywlekli z chaty za włosy Marijkę Kicelikową — też 15-letnią dziewczynę — i razem poprowadzili do Jabłonowa na „enkagebe”. Na przesłuchania! Na tortury! Bili takim drągiem, jak stylisko od siekiery. Rozbierali do naga — i bili. Bili raz za razem — tak, że całe ciało było czarne od pobicia, jak bajbarak. A na nagich dziewczętach „tańczyli” butami. Bóg wie co powymyślali ci czekiści-komsomolcy i komuniści, a po naszemu — sowiety, pajdiosznyki i zabójcy, poprzypisywali tym chłopcom i dziewczętom takie rzeczy, że i Stalinowi się nie śniły. A to jeszcze były dzieci. I przeciw żebractwu-moskiewszczyźnie nic nie mieli, chyba jedną nienawiść, a jeszcze, może, u kogoś z bachurów (chłopców) tryzub znaleźli, a u dziewcząt — chusteczkę z wyhaftowanym „Sława Ukrainie”. Albo i to nie. U brata Wasyla nic nie znaleźli. Ale wszystko jedno torturowali. Przez krzesło wznak przeginali, na rozżarzoną kuchnię (płytę) sadzali, aż dopóki nie zapachnie mięsem. Pieczonym. I wciąż pytali: — Ty! Wzrywał mosty?.. — Ty! Nies żrać banditam? — U tiebia jest orużyje. Gdie ono? — Ty! Był westowym. Soznawajś! A to tiebie kajuk! — Skolko was w sotnie? I kto? Nazywaj! — Ty! Prieduprieżdał banditow: — Garnizon?! — Ty? — Ty?! — Ty?!. * * * Tak przeszło po kościach, po martwych i żywych ciałach pół roku. Z początku mordowali Wasyla w Jabłonowie na „enkagebe”, a domordowywali w Kołomyi w więzieniu. * * * Śnieg walił płatami. Zaspy sięgały dachu naszej chaty. Tatę wypuścili z „enkagebe” (czy „enkawede”). I tata byli w domu. — Sława Jsu! — przyszła Hrydżuczka ze Stopczatowa, z Malcewa. — Jurku, jedźcie i zabierzcie Wasyla. Tata pomyśleli, że Wasyla zamęczyli kadebiści, że Wasyl martwy. — Mnie trupa nie trzeba! Niech sobie biorą go na wieczerzę ci, co go zakatrupili. — A nie, żywy. Janko Skorecki go doprowadził do nas. Janko był w Kołomyi, a tam jeszcze byli nasi ludzie. I wzięli waszego chłopca (pod więzieniem leżał. W śniegu. Wyrzucili). Wzięli i przywieźli na korczugach. On u nas. Tata zaprzęgli w sanie krowę i cielę. I przywieźli Wasyla. Półżywego. Trzy miesiące leżał na pościeli, obracali go. Nic nie jadł. Tylko wywarem z borówek i wywarem z suszonych malin zakraplali. * * * Pierwszy raz — za wiersze! — mnie wezwali (zabrali) do KGB w 1964 roku. To było w Czerniowcach.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn