Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 12strona oryginału ↗

CENĄ ŻYCIA

Слово Просвіти, №49 за 2008 рік

Przyjaciel taty powiedział, że musi jechać do Polski. Musi! Tak Stalin rozkazał. Tacie było smutno. Tata długo nie chciał iść. I ja nie chciałem. Ale poszliśmy. We wsi za mostem weszliśmy do „Jankielichy”. Tu za Polski była karczma. Jankielichę („za to, że żydówka”) i jej dziewki zabrali Niemcy, kiedy pędzili przez naszą wieś wielki tłum jej współkrwistych i współwyznawców. Ponad 500 osób. Wszystkich co do jednego zastrzelili w potylicę za Kołomyją w Szeparowskim lesie. Przed rozstrzelaniem sami na siebie kopali groby. Tacie było żal Jankiela i Jankielichy z dziewkami, bo on za kawalera lubił tu zajść i rzucić dwa-trzy złote na żytniówkę, którą Jankiel czerpał z beczki. Później tata zarzekł się pić. Zarzekł się przed ludźmi i Bogiem. Stał się gospodarzem. Nie pił, żony nie bił, trzech synów dochował i robił, robił jak czarny wół na ziemi. Gospodarzył, harował. A jak Sowiety puściły korzenie u nas w górach, to ziemię odebrał kołchoz i zrobili z ludzi parobków i żebraków. I zaczęło się straszne i ciężkie poddaństwo. Iwanowie ludzi bili, Iwanowie pili, a chłopi-niewolnicy robili. Kołchoz zagarniał, co mógł. Stajnie i stodoły ludzkie rozbierali, dachy z chat zrywali, zabierali pługi, wozy, konie, inwentarz powrozami ciągnęli na farmę, aż krwawiły się racice – i tak budowali kołchoz. Kołchoz imienia Stalina. Na ludzkich płaczach i łzach. Na ludzkiej krwawicy. Szła nowa władza wsią, trzęsła górami jak zaraza. Cykały kopiejkami, jak ludzkimi kośćmi, liczydła w kantorze, drżały i nadrywały się pługi, ludzie i konie w polu, i tylko myszy szeleściły, a szczury gryzły się w kołchozowym spichlerzu. Wesoło, oj, wesoło! Szczęście – aż oczy wyłaziły. Oj tak! Ani kurki, ani świni, Jedynie Stalin na ścianie. Ojcze Stalinie, dajcie mydła, Bo już wszy mają skrzydła. Polskie jarzmo było drewniane. Polskie jarzmo kiełbasą szyję gryzło, a moskiewskie – udusiło żelazem. Ale wrócę z powrotem. Do tego, jak my z tatą przyszliśmy do wsi. Wrócę do śmierci. Tata przyprowadził mnie do wsi do Jankielichy do szynku nie po to, żeby kieliszek żytniówki „wysypać sobie za kołnierz”, a żeby pokazać mi śmierć. Ja i wcześniej widziałem umarłych i zabitych. Ale ja myślałem, że oni śpią. Wyśpią się – i wstaną. A rozerwani minami i pociskami – to rozerwani. Ich zbierali po kawałkach – gdzie ręka, gdzie noga, gdzie na wierzbach kiszki porozwieszane. Ich zbierali w worki i kosze, a potem… nie wiem co… Krzyczeli, płakali. Ale – śmierć?.. Mnie było żal owiec, kiedy tata je zarzynał – przecinał gardło. Bo ja te owce pasłem i one patrzyły na mnie i płakały, kiedy tata je zarzynał. Ja także krzywiłem się i chciałem płakać, ale tata krzyczał: „Trzymaj, mówię, bo zaraz będziesz biedny! Ty widzisz, że muszę zarzynać. Nie chcę, a muszę! Żebyś z głodu nie zdechł. I ja przy tobie”. Mnie było żal owiec. A że ludzie mogą umrzeć albo zginąć – ja tego nie rozumiałem. I tu… Drzwi do „Jankielichy” otwarte. Od progu i w głąb półciemnej sieni leży dwoje ludzi. Dwa trupy. Dwóch kawalerów. Tata: „Patrz! Widzisz, co z tobą będzie, jak ruszysz minę”. Ja patrzę. – Oni rozbierali pocisk. Klepali. Wybuch! Grzmot! Dwóch po wierzbach rozniosło. Po olchach. Po wszystkich pastwiskach. Ich zebrali po kawałkach. A ci dwaj tutaj, przed tobą, leżą. Ja patrzę. Aż usta otworzyłem, jak wrota. Oczami macam, jak palcami, nieboszczyków. Trupy. Opalone, bezżywotne trupy. Jeszcze wczoraj biegali, a dzisiaj – trupy. U jednego wyrwana twarz. A drugi w ogóle bez głowy. – Napatrzyłeś się? – Tato!.. Tato!.. Ja uczepiłem się, jak kleszcz, taty ręki. Świat zakręcił się, jak koło w młynie. – Ta!.. Chodźmy!.. – Cśś! Ani pisku! Zatkaj pysk – i ani pisku! Bo ja cię zaraz zatkam! Chciałeś wsi – masz! Idziemy. Przeszliśmy most. W oczach mi ciemno. W oczach u mnie trupy. W głowie trzmiele. Trzmiele i trupy. Tacy kawalerowie duzi i – trupy. Trupy wszędzie. Trupy włażą pod piersi. Trupy podeszły pod gardło. Mnie zemdliło. Budzę się – tata mnie trzęsie. Bije po twarzy. Chlapie w oczy kubkiem wody. Zimnej-zimnej. I, widać, – żywej. – Wstań! Spać będziesz w domu. A nie na drodze!.. To była śmierć. Śmierć! Śmierć! Śmierć szła przed nami. Śmierć szła za nami. Śmierć była po lewej i po prawej. Śmierć była na całe miasto. Na cały świat. Na całe Utoropy. W domu tata czytali Biblię. „Nie zabijaj! – grzmiało. – Nie kradnij! Nie cudzołóż!..” I ja nie zabijałem. Nie kradłem. I nie „cudzołożyłem”. Miałem sześć lat. * * * 1946-ty. Głód! U nas – głód! Tyfus i głód. Głód i czerwonka. Ludzi tnie wewnątrz. Ludzie idą krwią na dwór. Ludzie umierają. Ludzie giną. Zdychają. Jak bydło. Jak psy. U sąsiadów – u Mysia Hrydżuka – już umarła żona. Umarła córka. Stefka. Stefania. Taka ładna – jeszcze ładniejsza niż Bogurodzica. I Maryjka Nykoły Mychajłykowego była bardzo ładna. Dziewczyna, jak pisanka. Niech jej ziemia zazdrości. Ale Maryjka nie umarła. Maryjkę na froncie zabiło. Poszła z kobietami pielić. A Madziar strzelił… Przecież widział, że to nie wojsko, a niewiasty w białych chustkach i koszulach białych… Ale strzelił, Bóg by go strzelił w serce, – huknął pociskiem aż zza Jabłonowa, z Dubowego. Pocisk rozerwał się i zabił Maryjkę. A ona tak kochała kwiaty! Jeszcze i teraz na grządce koło chaty kwitną Maryjczyne kwiaty. Ale – 46-ty. Ziemia, jak kość. Ziemia, jak kamień. Jak żelazo. Popękała ziemia. Szczeliny – choć nogę wkładaj. Choć sam skacz – i przepadaj przepadkiem. Krowy nogi łamią. A chleba – ani krzty. Jaki chleb! Rwiemy łobodę-biedę. Dławimy się liśćmi buraków. Żołędzie zbieramy i w żarnach mielimy. A mama piecze z tego placki, żebyśmy, „giergawica” mamine, nie pozdychali. Giergawica – to takie muszki-robaczki, co jedzą ziarno. * * * Dolipotik wysechł. Nasza „rzeka”, nasze „morze”, nasza dziecięca radość wyschła do dna. Tam, gdzie pod skałą u Jurka Poluka było głębokie rozlewisko, gdzie brat Wasyl uczył mnie „po bratersku” pływać: podniósł mnie wysoko nad sobą na rękach: „Nie oddychaj! Albo żyjesz – albo gnijesz!” – i rzucił w tę straszną, głębszą od wszystkich mórz, otchłań: „Płyń!” I ja popłynąłem. Jak żabka. I żaby-mamy w jaskiniach pod wierzbami nie zakwakały, nie zaśmiały się. Nie do śmiechu! Wasyl – taki!.. Otóż tam, gdzie siniało, aż czerniało, rozlewisko, – na dnie biła się, zdychając, ryba. Łapała skrzelami powietrze, niebo, słońce – tak żałośnie, pożądliwie łapała, że i nas połknęłaby. Chciała żyć! Po bokach koryta, na rozpalonym żwirze, bielały ludzkie i końskie czaszki. Ich było bardzo dużo i one piekły nas w nogi. Tak, że nie można było stanąć. Nie, to nie czaszki. To kamienie. A czaszek mało. Gdzieś tam, ale nie tam. Więcej trupów. Ale nie tutaj, a przy cesarskiej drodze. W rowach. Jedne trupy jeszcze oddychały, a drugie nie oddychały. Już nie oddychały. Sine i opuchnięte, jak kłody. Ale nie oddychały. To gnicie i czerwie nimi ruszały. I dlatego wydawało się, że one oddychają. Kto ci ludzie? Nie nasi. Obcy. Wszystko bardziej „basaraby”. Przyszli – du... T. Melnyczuk wśród autorów pierwszych książek. Irpień, kwiecień 1967 r.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn