Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 13strona oryginału ↗

Zdobywać słowo

Слово Просвіти, №49 за 2008 рік

Myśleli, że u nas jest chleb. A u nas nie było chleba. Nie było nawet garści mąki. * * * Kiedyś gęsi uratowały Rzym, a Utoropy uratowała sól. Gdyby nie sól, pół wsi byłoby na cmentarzu. Głód. Do wsi przedzierały się wilki. I głód wył jak wilk. A sól nosili za Dniestr. Wymieniali. Za plecak soli — miskę, dwie mąki. Kiedy tę sól warzyli z solanki, jedna dziewczynka wpadła do wrzącego kotła z solanką, sparzyła się i umarła. Mieliśmy klacz Magzię. Chuda jak kołchoz. Tata wiózł z wsi solankę. Na tylnej skrzyni wozu. W dębowej beczce. Solankę brali z tej studni, która stoi za drugim mostem u nas, w Utoropach. Tam zawsze była kolejka. Taka, jak teraz po chleb, po rajstopy czy po kawał kiełbasy. Dzwoniły wiadra, dzwoniło jak na pogrzebie, a kobiety zaglądały do tej studni jak kruki do gołej kości: czekały, aż przypłynie solanka, żeby nabrać wiadrem ze studni. To ta studnia, przy której, jeszcze za życia Dowbusza, zbudowano szubienicę i powieszono czterech opryszków-rabusiów. Ci opryszkowie napadli w nocy na rezydencję księdza Stupnickiego. Ksiądz księdzem, a strzelbę miał. Strzelił z tej fuzji — i dwóch opryszków podziurawił jak sito, reszta uciekła, ale żandarmi ich złapali i powiesili. Właśnie tutaj była ta szubienica, przy tej studni. Ci opryszkowie — to byli szlachtycze z Berezowa — z tego Berezowa, skąd etapem prowadził żandarm bosego Iwana Franki do Kołomyi. Prowadził, bo Franko chciał obalić Austrię. Prowadził — i zaprowadził Franki do więzienia. Mija, przetacza się wozami i czołgami kilkadziesiąt lat i — rok 1972. „W imieniu Ukraińskiej Radzieckiej Socjalistycznej Republiki… artykuł 62 ukraińskiego kodeksu karnego… …Taras Melnyczuk prowadził antyradziecką agitację i propagandę w celu podważenia i obalenia (tym razem nie Austrii!) władzy radzieckiej…” Prokurator obwodu (m. Iwano-Frankiwsk) „prosi” o wymierzenie Tarasowi Melnyczukowi 5 lat pozbawienia wolności. Oczywiście, o surowym rygorze. Sędzia rzekomo opowiada się za tym, żeby wlepić krótszy wyrok. A ja… Co — ja? Stoją przede mną dwaj żołnierze-strażnicy z automatami. Niech stoją. A ja siedzę w klatce. Klatka czyta moje wiersze. A może to sędzia czyta? I ty upadniesz, więzienie narodów współczesne. Pysznij się i panuj! udawaj, że boska cześć Należy się tobie od tych najdalszych plemion, które, jak w zachwycie rzekł Namacjan, twoje uległe dźwigają jarzmo. Zębaty kraniec Rzymu, jak i twój, Również złocistą gwiazdą świecił, — Lecz obrócił się w proch… …Żandarm goni Franka do Kołomyi. Po tłuczniu. Po kamieniach. Po cesarskim trakcie. Żandarm butami i ostrogami podkutymi wymierza kopniaki, krzesze iskry z kamieni. Żandarm krzesze, a Franko bosymi nogami szura po tych ostrych kamieniach, jak po tłuczonym szkle. Tłuczone szkło… Gdzie ja je widziałem? Aha, na więziennych dziedzińcach nie austriackich, lecz sowieckich więzień. Lwów… Charków… Mury dziedzińca więziennego są grube, jak średniowieczne mury, a na szczycie muru wmurowane w beton tłuczone szkło. Tańcz, tańcz sobie po tym szkle, słonecznolica Ojczyzno, a ja nie zamierzam uciekać, bo przed tobą i tak uciekniesz tylko do grobu. Nie zamierzam skakać po twoich murach, nie zamierzam podskakiwać i chwytać się rękami za twoje hojnie zasiane tłuczone szkło. Mojej krwi na tych murach na razie nie trzeba. Po co tobie świeża krew, skoro jeszcze nie wyschła krew zamęczonych przez ciebie, rozstrzelanych przez ciebie synów i córek?! …gdzie łza spadnie — tam winorośl wyrośnie, gdzie kropla krwi wsiąknie — tam cerkiew stanie… Stanie cerkiew! Cała Ukraina stanie się cerkwią! Stanie się soborem! Stanie się Świątynią Wolności i Swobody! Świątynią ludzkiego Braterstwa i Miłości! I tak będzie! Do tego wzywa nas nasz Olbrzym, Prorok: Walczcie — zwyciężycie! Pomaga wam Bóg… Ogień tych słów nie po raz pierwszy mnie poparzył, kiedy byłem chłopcem. Ani świt, ani zorza, rosy kropliste i zimne skapują z liści, migocą, mienią się, byk pasie się, trzymam się za róg byka (byk nie bódł) i patrzę, nie mogąc się napatrzeć na wielkie, jak czara, jak lustro, oko byka. Nagle zobaczyłem ulotkę (a już wiedziałem, czym jest taka ulotka), ulotkę pod krzakiem, pod jałowcem. Na ulotce — kula ziemska, a Stalin ze świńskim ryjem podważa tę kulę. Ulotka wzywała do walki o wolność Ukrainy, a tam, jak uniesiony ku niebu ognisty miecz, słowa: „Walczcie — zwyciężycie!” * * * Zanim żandarm doprowadził Franka do Kołomyi, Franko miał krwawiące nogi. A na nogach — poszczerbione, pobite do krwi paznokcie. Przypomniałem sobie Franka, bo mój brat Wasyl — co prawda nie za cesarza, lecz już za władzy sowieckiej — siedział w więzieniu w Kołomyi, tam gdzie i Franko. Franko był dorosły, a bratu było piętnaście lat, gdy zabrała go obława. Kiedy mama przyniosła paczkę — pieszo dwadzieścia kilometrów, boso, po szutrze i tłuczniu — i powiedziała: „Melnyczuk Wasyl, syn Jury”, to więzienni strażnicy-enkawudziści powiedzieli mamie: „Takiego tu nie ma!” A mama stała i dobrze słyszała, jak od pobić i znęcania się w podziemiu pod ratuszem „ryczeli” huculi i berezuni, i jak za kratami krzyczały, płakały (je też bito) dzieci, nastolatki. Wśród nich mama usłyszała i poznała głos swojego syna Wasyla. * * * A tato wiozą wóz. Od tych czterech powieszonych opryszków, przez wieś, gdzie nie dochodząc do „Jankelichy”, tej karczmy, którą zrobiono kostnicą i w której leżą ci dwaj zmarli chłopcy — jeden z wyrwaną twarzą, a drugi z oderwaną głową — wiozą wóz. Skrzypi wóz i skrzypią „jankelichskie” wierzby. A na jedenastu wierzbach wiatr kołysze jedenastu powieszonych „moskwofilów” — to ludzie z naszej wsi. Powiesili ich Madziarzy. W czasie pierwszej wojny światowej. Dawno, dawno temu ich powieszono i pochowano. A oni — wiszą. I wierzby skrzypią. I tato wiozą wóz. Bo głód. Bo trzeba uwarzyć sól i pojechać za Dniestr — to daleko, to za trzydziestoma dziewięcioma ziemiami od nas. A za Dniestrem mieszkają Bojkowie i u nich jest chleb. Jest chleb, ale nie ma soli. I tato za worek soli „zamieniają” pół giletki (giletka — 25 kilo) zboża. Żyta albo pszenicy. A kiedy tato będą wracać zza Dniestru, to tu Taras Melnyczuk. 1992 r. Pszenicę na moście dniestrzańskim odbiorą — i jeszcze nahajkami obiją — Niemcy. Albo „fojdacze­rzy” — swoi poplecznicy. Ale na razie tata wiozą tę furmankę. Koła skrzypią. Kobyła chuda, aż kości jej terkoczą. Oto i Komysiwki — góra. Kobyła nie chce ciągnąć pod górę. A może nie może? „Wio-o!” — nie rusza. Uparła się. Tata hep kułakiem między uszy. I kobyła podniosła kopyta. A tato, kobyłę i wóz z... — „Boże, dopomóż!” — przewrócili w skałę: „Oto wam!.. Na złamaną!.. Już ja wam zgotowałem sól! Już pojechał za Dniestr! Już wasze głodne gęby, dzieci, zatkał w jakąś dziurę!..” * * * Poezja to Los. Gorzki los. To Przeznaczenie. To Wyrok. Poezja to coś nieuniknionego. Jak Śmierć. Jak nie uciekniesz przed śmiercią, tak i przed poezją nie uciekniesz, jeśli wybrała cię sobie za ofiarę. Właśnie — za ofiarę! I dała tobie, ofierze [Stefanyk!], Kamienny Krzyż na barki: niesie! I musisz nieść! Aż na Golgotę! Musisz? Nie! Zrzuć z siebie krzyż — i do diabła. Zapomnij o sobie. Zapomnij o swoim rodzie. Zapomnij o tacie i jego furmance. Zapomnij o zabitych. Powieszonych. Wtrąconych za kraty i zamęczonych. Zapomnij o Słowie i o Mowie Ojczystej. A w ogóle zapomnij, skąd jesteś. Zapomnij, że jesteś człowiekiem. Zwierzej się. Rób. Jedz. Pij. Śpij. Śpij. Pij. Jedz. Pracuj. I tak wszystko kończy się jednakowo: ziemią. Grobem. Ciemnością. Wieczną ciemnością. Czy zatem warto dla tej wiecznej Ciemności — myśleć — przeżywać — cierpieć — współczuć — szukać Ludzkości i Sprawiedliwości?! Czy warto tak wysoką ceną — ceną życia — zdobywać Słowo, by na końcu zniknąć na zawsze w niczym, w ciemności? Warto czy nie warto, a jednak dwa razy — to prawie sześć lat — trzeba było gnić za kratami. ZA SŁOWO! A potem — jak po szkle: administracyjne „nadzory” (to w istocie areszt domowy — dwuletni), „psychiatryczne leczenie” — dwukrotnie, i wezwania — nieustanne i niezliczone wezwania do KGB: „Przecież chcemy wam dobra — i tylko tego”. A od tego „dobra” świat staje się coraz zimniejszy i ciemniejszy — tak jakby ktoś rzucił cię w bezdenną studnię. I ty spadasz, spadasz — i wiesz, że upadniesz, roztrzaskasz się, wiesz, że — śmierć. Spadasz i nie masz za co się chwycić. Myślisz: byle szybciej to dno, byle śmierć. Ale śmierci nie ma. Ani śmierci, ani życia. Nie, śmierć! Śmierć! Bo chcieć powiedzieć Słowo — a nie móc, nie śmieć (zakneblować usta, jak kneblem, „władzą radziecką”, rozpiąć, rozerwać duszę śledztwami, przesłuchaniami, kratami, zasłonić przed tobą słońce i świat więzieniem, drutem kolczastym i automatami). A to gorsze od śmierci. Śmierć — chwila. A to — zabójstwo. Powolne, wyważone, rytmiczne zabójstwo. Chrystus umierał raz. A tu — sto razy. Tysiąc. Umierał — i nie umarł. Tysiąc śmierci na jednego — czy to nie za dużo, Losie? Cóż, jeśli jesteś tak hojny, to umrzesz i po raz tysięczny pierwszy. Jeśli będzie trzeba. Trzeba! 46. Ja z bratem Wasylem w kuźni. W naszej kuźni. Wasyl kuje wóz. A ja „dmucham", naciskając na „cygański miech". Pachnie żelazo i ogień. Jest mi dobrze. Jest mi wesoło. Grzmi młot. Dzwoni kuźnia. Bij, Wasylu! Kowadło nie jest człowiekiem, wytrzyma. Nagle zerwała się strzelanina. Gdzie? Niedaleko. Na przedmieściach. A tam takie huki, takie trzaski! Grają automaty. Ech, to jeszcze nic. Tak co dzień. Tak co noc. Ale co to? Zaterkotał, zaklekotał karabin maszynowy. To gorsze. Nagle: „Ręce do góry!" W drzwiach żołnierz. Za żołnierzem jeszcze wielu żołnierzy. W furażerkach. Garnizon! I owczarek. Duży jak cielica. — R-r-ręce! Wasyl rąk nie podniósł. Trzyma młot. Żołnierze ciężko dyszą. Biegli. Sapią jak konie, jak cygańskie miechy. Biegli za kimś. Zadyszani. — Bandera!.. Wyjdź! Gdzie bandyci?

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn