Zdjęcie Ołesia Dmytrenka
ności „Ruś”, zastępując ją mniej wartościową nazwą „Małorosija”… Ale także ten problem samonazwania, jako jednego z ważnych czynników samoidentyfikacji, został rozwiązany przez naszych poprzedników już w XIX wieku… Bez wzmocnienia czynnika identyfikacyjnego możemy zapomnieć o Wspólnym Europejskim Domu, gdzie nie istnieją już granice, gdzie jest jedna waluta, gdzie jest wspólna armia, gdzie wyraźnie widać tendencje do zarządzania ośrodkami gospodarczymi z jednego centrum. W Europie znikają klasyczne oznaki państwowości, pozostają „stałe narodowe języki i kultury” — zauważa były minister kultury Rosji Mychajło Szwydkoj, a obecnie przewodniczący międzypaństwowego Funduszu Współpracy Humanitarnej Państw WNP. Przytoczę jego cytat („Literaturnaja Gazieta” nr 43, X 2009 r.), a wtedy zrozumiecie, dlaczego: „Żyjemy w okresie globalizacji, okresie kultury społeczeństwa konsumpcyjnego. Ona nie jest amerykańska, nie jest europejska, nie jest rosyjska — jest kosmopolityczna… Im więcej procesów uniwersalizujących, tym bardziej pilna potrzeba zachowania oryginalności każdej odrębnej kultury”. Z tym wnioskiem Szwydkoja może zgodzić się każdy, potwierdzając słuszność uogólnień o istniejących światowych standardach cywilizacyjnych: jednakowe hotele, autostrady, glamour’owe czasopisma, tabloidy, programy telewizyjne, czy to w Pekinie, czy w Moskwie, czy w Warszawie. Jednak gdy mowa o Ukrainie, rosyjski polityk-intelektualista natychmiast popada w odchylenia. Cytuję według oryginału, dla szczególnie „utalentowanych” w Ukrainie: „Ukraińcy boją się rozpuścić w rosyjskim i, określając swoją narodową tożsamość, wykonują gwałtowne ruchy. Kultura rosyjska ma potężny wpływ na ukraińską i nie można tego zaprzeczyć. (Posłuchajcie, jaki ważki argument się podaje! — P. M.). Przecież na ukraińskim rynku książki, na przykład, dominuje język rosyjski”. I pytam szanownych uczestników-
ŚWIĘTA SPRAWA
Tłumaczenie maszynowe
Nie byłoby potrzeby zajmowania się dwoma wzajemnie uwarunkowanymi i wzajemnie powiązanymi problemami: „globalizacją” i „samookreśleniem”, gdyby nie świadomość, że świat gwałtownie i zasadniczo zmienił się po przejściu z dwubiegunowego stanu na jednobiegunowy. Gwałtownie zmieniają się geograficzne granice systemów społecznych i kulturalnych. Zachodni model rozwoju ekstrapoluje się na wszystkie inne istniejące tradycyjne modele. Jednobiegunowy ład światowy uznaje się za wzorcowy, optymalny, postępowy i jedynie możliwy. Typ kultury zachodniej — za najcelowszy, standardy społeczne — za niepodważalne, unicestwianie tożsamości zarówno ogólnoetnicznej, jak i osobowej — za nieuniknione…
Wysłuchania parlamentarne powinny choć częściowo dać odpowiedź na pytanie: „Kamo grjadiesz?” Co czeka nas, Ukraińców, którzy przez tysiąclecia zachowywali swoją tożsamość, zachowując język, kulturę, tradycje, narodową kuchnię, obyczaje, historię, swoją mitologię; co czeka nas, Ukraińców, którzy zdobyli rzeczywistą niepodległość pod koniec XX wieku; jakie bariery, jakie przeszkody musimy dziś pokonywać; jak siebie widzimy w kontekście ogólnoeuropejskim, nie mówiąc już o ogólnoświatowym?..
Zdaję sobie sprawę, że nie będziemy w stanie dać wyczerpującej odpowiedzi na wszystkie pytania związane z intensywnymi światowymi procesami globalizacyjnymi, ale musimy wyjaśnić, jakie niebezpieczeństwa czyhają na tak późno ukształtowane państwa, jak Ukraina, w wirze, w który ona zostaje wciągnięta. Czy ten światowy model rzeczywiście jest jedynie możliwy do przyjęcia, czy też jest optymalny zarówno dla ludzkości, jak i dla nas jako jej części?! I czy zderzenia cywilizacyjne, trwające codziennie, nie doprowadzą do ogólnoświatowej katastrofy? A jeszcze jedno, dla nas nie drugorzędne pytanie: dlaczego wzmaga się światowa fala antyglobalizacyjna i co leży u jej podstaw? Jakie są motywy tych masowych wystąpień przeciwko? Lecz najważniejsze pytanie: jak my, Ukraińcy, poddani dwóm falom unicestwiania tożsamości — rusyfikacji i kosmopolityzacji — mamy przetrwać te tajfuny? Co musimy czynić już dziś? Jakie korekty muszą zostać wprowadzone w nasze zasadnicze projekty narodowe, jak na przykład w Konstytucję, gdzie obecnie zaproponowano nam w preambule taką proglobalizacyjną formułę: „Naród ukraiński — obywatele Ukrainy wszystkich narodowości”, co przypomina zapomnianą tezę Konstytucji ZSRR.
Chcę od razu uspokoić moich przeciwników z obozu „moskwocentrystów”, że tymi samymi problemami „zajęta” jest także elita polityczna Rosji. Dlatego odsyłam ich do prac znanego rosyjskiego filozofa i politologa Aleksandra Panarina, który proces globalizacyjny nazywa „liberalnym dżihadem”. Koncepcja „społeczeństwa otwartego” w sferze ideologii i kultury narodowej — a to przede wszystkim te sfery mnie interesują — stworzyła niezwykle sprzyjające warunki dla globalnej ekspansji amerykańskiej kultury masowej i podkopywania tradycyjnie narodowych języków i kultur, które przez tysiąclecia zapewniały wszystkim, w tym również nam, tożsamość narodową.
Lecz zanim zagłębimy się w problemy, które stanęły przed nami w XXI wieku, musimy choć pobieżnie dotknąć tych aspektów zjawisk denacjonalizacyjnych, których doznawała i doznaje do dziś Ukraina ze strony naszego północnego sąsiada, który bezceremonialnie już od czasów Piotra I pozbawia nas historycznego etnonimu „Ruś”, „Rusicze”, a w konsekwencji również wyraźnego historyczno-geograficznego oznaczenia
Ciąg dalszy na str. 4
Z RosY I WODY TOBIE, POETO!
TEATR, KUSTURYCA, WERNISAŻ
14–15
Tłumaczenie maszynowe
FELIETON PUBLICYSTY Vitalij KARPENKO
Wyścig prezydencki nabiera tempa. Najlepszym tego dowodem są zasoby agitacyjne, które pretendenci starają się wykorzystać jak najpełniej, a nawet ponad miarę. Co prawda, słynne billboardy, które miały utrwalić w pamięci wyborców imiona i twarze przyszłych kandydatów na najwyższy urząd, pojawiły się jeszcze na długo przed oficjalnym ogłoszeniem kampanii wyborczej. Ale wraz z jej rozpoczęciem zaczął się prawdziwy agitacyjny szał. Czym się on charakteryzuje? Po pierwsze, do zewnętrznych materiałów agitacyjnych doszły inne formy pracy przedwyborczej: na ulicach stolicy, na przykład, masowo pojawiły się namioty w barwach i z logotypami kandydatów, gdzie rozdawane są programy, plakaty oraz jednodniówki (po kampanii znikną jak rosa na słońcu), a także przeniesienie akcentu agitacji na środki masowego przekazu, zwłaszcza na telewizję i radio — to niezawodny sposób na efektywniejsze inwestowanie środków. A te są niemałe. Ponieważ media elektroniczne ogląda i słucha najbardziej masowa publiczność, nie warto skąpić na reklamę w nich. Oczywiście, kto bogatszy, ten ma większe szanse na umieszczenie reklamy w kanałach telewizyjnych i radiowych. Jeśli wierzyć gazecie „Bez cenzury”, która swego czasu ukazywała się w poparciu pomarańczowej rewolucji, a obecnie pojawiła się na świecie jako trybuna Arsenija Jaceniuka, to lideruje tutaj Julia Tymoszenko. Obliczono, że jeszcze przed rejestracją kandydatów (od 1 do 22 października) na antenie stacji radiowych pasma FM było o niej 950 wzmianek, a po rejestracji (od 23 października do 11 listopada) — już 1634. Podobnie pod względem wzmianek zajmuje pierwsze miejsce w kanałach telewizyjnych o najwyższym ratingu „Inter” oraz „1+1” — od 1 października do 17 listopada — 277 wzmianek. Tylko od 1 sierpnia do 8 listopada na reklamę telewizyjną wydano 44,4 mln hrywien. Znacznie od Julii Tymoszenko pod względem wszystkich tych wskaźników odstawał Wiktor Janukowycz. A oto na reklamę w mediach elektronicznych, według świadectwa tej gazety, wydał więcej — aż 54,3 mln hrywien. Nie wiadomo, z jakich źródeł wzięto te dane, jak prowadzono obliczenia, dlatego trudno sądzić o ich wiarygodności. Ale kto śledzi transmisje telewizyjne i radiowe, może się przekonać, że same proporcje odpowiadają rzeczywistości. To, że Janukowycz wydał na reklamę tak ogromną sumę, nie dziwi: daleko mu do biednego człowieka. Dziwi co innego: czyje pieniądze (ponad 44 mln hrywien) zapłaciła Julia Tymoszenko? Własnych nie ma, gdyż, jak świadczy jej deklaracja majątkowa, żyje z samej pensji nie od dziś. Tutaj rodzi się kramolna myśl: albo własnymi, niezadeklarowanymi, albo wziętymi od bogatych zwolenników, z którymi w razie zwycięstwa trzeba będzie rozliczać się dobrem kraju. Po drugie, kampania agitacyjno-propagandowa, pomimo różnego statusu społecznego, płci i wieku pretendentów do prezydenckiego fotela, ma trzy cechy typologiczne. Pierwsza: wszyscy nagle przypomnieli sobie o narodzie i przekonują, że nie mają na myśli nic innego, jak codzienną, nieustanną troskę o niego. Obiecują natychmiastową poprawę standardów życia, podwyżki płac i emerytur, pokonanie korupcji itd. Czyli obiecują złote góry — tylko głosujcie na mnie. Przy tym nawet nie chcą widzieć, że większość tych obietnic jest niemożliwa do spełnienia. Miną wybory i zapomną o nich, jak to już było nie raz. Druga cecha charakterystyczna: obiecując, starają się jak najbardziej potupać po władzy i konkurentach. Choć wielu z nich już było lub obecnie jest przy władzy (dlaczego więc wtedy nie realizowali i nie realizują swoich niewiarygodnych projektów?). Słyszymy ostrą, nie zawsze sprawiedliwą, żeby nie powiedzieć brutalną, krytykę personaliów. Na kanale telewizyjnym „Inter” w zeszłym tygodniu na pytanie dziennikarza, na przykład, dlaczego kwestię zwrotu na własność państwową rezydencji rządowej „Międzygórze”, nielegalnie zagarniętej przez Wiktora Janukowycza, Julia Tymoszenko poruszyła dopiero teraz, w przededniu kampanii wyborczej, a nie od razu, gdy stanęła na czele rządu, premier tak i nie odpowiedziała. Podobnie inna pretendentka Inna Bohosłowska z szaleńczą ofensywnością krytykuje Julię Tymoszenko. Nie wyróżnia się w tym sensie także Wiktor Juszczenko — on również krytykuje premier, ale spokojnie, argumentowanie, z konkretnymi wyliczeniami, choć także czasami w jego krytyce bywają nie do końca uprzejme słowa. Zwraca uwagę jeszcze to, że im „drobniejszy” w sensie rankingu sympatii społecznych pretendent do buławy, tym bardziej niszczycielsko i bezceremonialnie brzmią z jego ust zniesławienia tych, którzy mają większą popularność. I nie zauważa, że wynik ogólnego krytykanctwa zazwyczaj wywołuje reakcję odwrotną: ludziom to wszystko się znudziło, chcą konstruktywu. Trzecia osobliwość obecnej agitacji przedwyborczej to skrajny, można by rzec, wojowniczy radykalizm. Tym grzeszy większość kandydatów, w szczególności obecni i byli wysokiej rangi urzędnicy. Z ich ust najczęściej padają groźby w rodzaju: „Ja zrobię!..”, „Ja nie dopuszczę!..”, „Ja wsadzę do więzienia!..”, „Ja rozwiążę Radę Najwyższą!..” itd. I to jest podawane jako dokonany fakt. Ależ, szanowni państwo, wy jeszcze nie zajęliście prezydenckiego fotela i nie wiadomo, czy zajmiecie. Nawet jeśli zajmiecie, to jest Konstytucja, której, pomimo jej niedoskonałości, trzeba przestrzegać. I wiele z tego, o czym krzyczycie, nie będziecie w stanie wykonać. A nieprzestrzeganie Ustawy Zasadniczej to uzurpacja władzy, za którą wcześniej czy później trzeba będzie odpowiedzieć przed narodem i historią. Po trzecie, okres agitacyjny charakteryzuje się tym pozytywem, że pretendenci „poszli do ludzi”. Nigdy nie dążyli do tak ścisłej jedności z narodem, zwłaszcza ci, którzy byli lub są przy władzy, jak obecnie. Biedny elektorat nie nadąża śledzić, kto dokąd pojechał, kiedy przed kim i z czym występował. W całym kraju odbywają się spotkania. Wykorzystują każdą okazję: czy to święto, Dzień Sił Zbrojnych Ukrainy, na przykład; czy to uruchomienie tramwaju we Lwowie; czy to po prostu po uzgodnieniu z kierownikami spotkanie w zespole pracowniczym lub audytorium studenckim. I to dobrze: ludzie zobaczą na własne oczy swojego możliwego wybrańca. Przyszli zaś wybrańcy zasypują audytoria obietnicami i starają się podkreślić swoją bliskość z narodem. Nawet jeśli do tego trzeba wziąć łopatę i posadzić drzewo razem ze studentami lub wejść do transportera opancerzonego, nie bojąc się pobrudzić wykwintnego stroju. Oczywiście, i tutaj nie wszyscy kandydaci mają jednakowe możliwości: nie każdy, na przykład, może przywieźć do Lwowa sprzęt medyczny i leki. Nie każdy może zakupić w Chinach samochody dla inwalidów, lub przynajmniej obiecać to. Do tego trzeba być ministrem lub premierem. Po czwarte, dominującą cechą agitacji przedwyborczej jest próba przekonania społeczeństwa o tym, że dwoje realnych kandydatów, którzy wyjdą do drugiej tury, to Wiktor Janukowycz i Julia Tymoszenko, a wszyscy inni to niby anturaż dla podkreślenia demokratyczności naszych wyborów. Tę myśl przeważnie przez media, a także innymi dostępnymi metodami, narzuca się społeczeństwu jako prawdę ostateczną. Ale to już inny temat, który wymaga osobnej rozmowy. Jeśli chodzi o agitację, to dobrą robotę wykonał kanał telewizyjny „Inter”, na zmianę zapraszając na spotkanie z czołowymi dziennikarzami pierwszych kierowników państwa Wiktora Juszczenkę i Julię Tymoszenko. A dziennikarze to naród dociekliwy, skłonny zadawać „kłujące” pytania i na nie trzeba odpowiadać bez przygotowania na żywo. Oczywiście, kontrast odpowiedzi tych dwóch szanownych osób jest uderzający, ale to już widzom oceniać, kto wyglądał lepiej. Podobało mi się, że dziennikarze na spotkaniu z premier, przekształciwszy jej własny slogan agitacyjny, powiesili w audytorium plakat „Ona odpowiada”. Odpowiedzi na ostre pytania nie zawsze były na temat, mówczyni umiejętnie schodziła na bok, robiła długie wstępy, posługiwała się ogólnikami. Prowadzący nawet kilka razy prosił ją, by odpowiadała konkretnie na konkretne pytania. Co wspólnego mają pasaże prawie wszystkich kandydatów na urząd Prezydenta, to obietnica poskromienia kryzysu. Wiktor Juszczenko w jednym z wystąpień przed zwolennikami powiedział: „Ona nie zwycięży!” I uściślił, co ma na myśli: ona — to kryzys; kryzys gospodarki, polityki, moralności społecznej. Daj Boże! Bo jeśli wygra ona, to przegra Ukraina.
Tłumaczenie maszynowe
Petro ANTONENKO Ogólnoukraińskie uroczyste zebranie z okazji Dnia Samorządu Lokalnego zgromadziło w stołecznym Międzynarodowym Centrum Kultury i Sztuki miejskich, osiedlowych i wiejskich przewodniczących, a także przewodniczących rad obwodowych i rejonowych. Właśnie 7 grudnia na Ukrainie obchodzi się święto władzy ludowej. O tej władzy mówi się u nas przez całe ostatnie stulecie, nie licząc dawniejszej historii, kiedy rządy ludowe, bez wątpienia, również istniały w takich czy innych formach. Zwołane przez rząd zebranie, obok zwyczajnego świątecznego nurtu, zawierało również dyskusję nad nabrzmiałymi problemami rządów ludowych. Że są nabrzmiałe, można nie wątpić, bo płynęło to z samej głębi kraju. Jak trafnie powiedział na zebraniu jeden z lokalnych przewodniczących: „Nie mamy się za kim chować. Za nami są ludzie”. A było o czym dyskutować. Ton nadała w przemówieniu premier Ukrainy Julia Tymoszenko. Widocznie nie bardzo chciała w święto zanurzać się w wir politycznych batalii, ale jednego aspektu życia politycznego, konkretniej — parlamentarnego, pominąć nie mogła. Chodziło o słowa i czyny. O te piękne słowa, które prawie wszystkie siły polityczne kierują pod adresem wiejskiej głębi, gdzie większość polityków się urodziła, o ukłony pod adresem lokalnych wspólnot, ich pełnowładztwa i realiów. Najlepiej o czynach, zaznaczyła premier, świadczą nie telewizyjne show, a wydruki głosowań parlamentarnych. A one wymownie zaświadczają, że partia, która ma największą frakcję w parlamencie i zawiera w samej swojej nazwie słowo „regiony”, o te regiony dba najmniej. Bo wszystkie najbardziej potrzebne dla rozwoju władzy lokalnej projekty ustaw, które składa rząd Julii Tymoszenko, są stale „oblewane” w parlamencie właśnie przez brak głosów regionalów i niektórych ich sojuszników. Na zebraniu premier ogłosiła szereg ważnych inicjatyw ustawodawczych, które opracowała i proponuje przyjąć kierowana przez nią siła polityczna — BJuT. Chodzi, w szczególności, o kardynalną reformę struktury władzy lokalnej, aby usunąć dwuwładzę w terenie, gdzie równolegle działają wybrane przez ludność organy samorządu i wyznaczone z góry, ze stolicy, obwodowe i rejonowe administracje państwowe. BJuT proponuje zwrócić radom terytorialnym — rejonowym i obwodowym — organy wykonawcze, komitety wykonawcze. Właśnie one przejmą funkcję władzy wykonawczej w terenie. Jeszcze jedna propozycja dotyczy reformy administracyjnej. Premier skrytykowała zaproponowany kilka lat temu prymitywny schemat reformy, który przewidywał uproszczony, arytmetyczny podział państwa na jednostki terytorialne według liczby ludności, nie uwzględniając realiów i tradycji historycznych. Nieprzypadkowo ten zamysł poniósł fiasko. Zamiast tego premier zaproponowała pójście drogą wzmocnienia samodzielności finansowej wspólnot, napełniania ich budżetu, formowania go od dołu. Wtedy też zacznie się realne, a nie sztuczne reformowanie jednostek terytorialnych. Zaproponowano również powrót do większościowego systemu wyborów organów władzy lokalnej i zachowanie praktyki wyborów przewodniczących miejscowości w jednej turze. Nie można było pominąć też tematu reform agrarnych, ponieważ większość kierowników władzy lokalnej reprezentuje ukraińską wieś. Julia Tymoszenko podkreśliła ważność niedawnych inicjatyw rządu dotyczących uporządkowania cen skupu, aby złamać system grabieży wsi, gdzie rozkoszują się liczni pośrednicy. Szefowa rządu zaznaczyła: okradanie wieśniaków doszło już do tego, że różnica między ceną hurtową, za którą od wieśniaka kupuje się jego produkcję, a detaliczną w handlu sięga od 2,5 do 5 razy. Oczywiście, próby rządu oczyszczenia gąszczu, w którym okrada się wieśniaka, wywołują szalony opór mafii agrarnej i jej lobbystów. To samo dotyczy jednego z końcowych etapów reformy rolnej — prywatyzacji przez ludzi działek ziemi. Jak wiadomo, ta zakrojona na szeroką skalę kampania zaczęła się wraz z wydaniem w sierpniu postanowienia rządu. Postanowienie przewiduje przeprowadzenie bezpłatnego dla obywateli sporządzenia i wydania im państwowych aktów własności ziemi. Co więcej, w ciągu kilku miesięcy, choć dotąd ta praca ciągnęła się ponad półtorej dekady. Nieprzypadkowo 6,5 miliona obywateli, którzy mają pełne prawo do prywatyzacji swojej działki, dotąd nie otrzymało państwowych aktów własności ziemi. Teraz powinni otrzymać je zgodnie z postanowieniem rządowym. Ale tutaj, zaznaczyła premier, rząd zderzył się z prawdziwą mafią ziemską, z oporem urzędniczym. Przecież dotąd prosty wieśniak, aby otrzymać państwowy akt własności ziemi, musiał przejść przez kilkudziesięciu urzędników, doświadczyć wymuszeń, moralnych znęcań. Dlatego urzędnicy, którzy przywykli do łapówek, liczne struktury komercyjne, które „przyssały się” do reformy rolnej, starają się na wszelkie sposoby zrywać wydawanie aktów. Niestety, wspierają ich także niektórzy lokalni przewodniczący przez swoją przynależność do określonych partii politycznych. Trzeba uciekać się do zdecydowanych działań, zaznaczyła premier. Już zwolniono prawie 300 urzędników, którzy pracowali w strukturach ziemskich, w kolejce — nowe oczyszczenie tych instytucji państwowych. I mimo oporu, zapewniła szefowa rządu, prywatyzacja działek z wydaniem państwowych aktów zostanie zakończona w pierwszych miesiącach 2010 roku. Osobno wybrzmiał temat współpracy rządu z organami władzy lokalnej. Na Ukrainie już stworzono i działają kilka stowarzyszeń samorządu lokalnego, które łączą organy władzy miast, wsi, osiedli, rejonów, obwodów. Przewodniczący tych stowarzyszeń, i to pierwszy raz w historii działalności rządu, są pełnoprawnymi uczestnikami posiedzeń Gabinetu Ministrów, mają prawo wnosić do rządu propozycje wypracowane w regionach. Logiczną kontynuacją tego procesu stała się idea utworzenia ogólnoukraińskiego zjednoczenia władz lokalnych. Na propozycję Julii Tymoszenko uczestnicy zebrania zagłosowali za stworzeniem Narodowego Kongresu Władz Lokalnych i Regionalnych Ukrainy. W najbliższym czasie Kongres będzie miał przedstawicielstwo przy Radzie Europy, gdzie już działa podobny organ. Oklaski i zgodne głosowanie sali za stworzeniem Narodowego Kongresu dały powód premier do optymistycznego stwierdzenia: „Widzę, europejska droga, europejski model są wam bliskie”. I to bardzo dobrze, bo kierowanie ze stolicy oddaloną wsią czy chutorami — to nie Europa, a głęboki anachronizm totalitarnego społeczeństwa. A co do Europy? Jakoś w prasie przemknęła wiadomość, że jeden rosyjski oligarcha, nakradłszy pieniędzy, postanowił udać się na Zachód i przeczekać jakiś czas w głębi Francji. Ale wspólnota tego miasteczka, jego merostwo nie dało złodziejowi pozwolenia na osiedlenie się. Kiedy ten, z przyzwyczajenia, zaczął ględzić o swoich „znajomościach”, o tym, że poskarży się prezydentowi kraju, obywatele odpowiedzieli: „Może pan się skarżyć. Tutaj rządzi lokalna wspólnota”. To może będzie rządzić wreszcie i u nas? Przecież to nasze dawne tradycje.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
informacji, dziennikarzy ze strony założycieli, przede wszystkim organów władzy lokalnej, które wydają gazety. Nacisk jest przede wszystkim ekonomiczny, ponieważ władza nie zawiera z gazetami zgodnie z prawem umów na relacjonowanie jej działalności w prasie, a zmusza gazety do drukowania tego bezpłatnie. Nieprzypadkowo dziennikarze w regionach miesiącami nie otrzymują pensji. I jeszcze jedno niepokojące zjawisko. Obecnie rady lokalne, przede wszystkim rejonowe, próbują wyprzeć zespoły pracownicze redakcji ze składu współzałożycieli gazet. Wypychają z ich grona także lokalne administracje państwowe, aby rady stały się jedynymi współzałożycielami. Wtedy będą mogły uczynić redakcje przedsiębiorstwami komunalnymi, stając się jedynymi właścicielami gazety. I cały majątek redakcyjny, nabyty, nawiasem mówiąc, przez lata pracy zespołów redakcyjnych, przechodzi na własność rady lokalnej. — Czyli zamiast deklarowanej prywatyzacji takiej prasy dochodzi do jej „upaństwowienia” w ręce jednej gałęzi władzy. — I do nas już napływają sygnały od dziennikarzy. Tam zabrali garaż redakcyjny, tu zaczynają wypierać dziennikarzy z pomieszczenia. Istnieje jakieś głupie postrzeganie relacji władzy lokalnej z redakcjami. Podawałem na przesłuchaniach przykład jednego z rejonów obwodu rówieńskiego. Dwupiętrowy budynek, na pierwszym piętrze drukarnia, na drugim redakcja. Przy wsparciu przewodniczącego administracji rejonowej drukarnię sprywatyzowano, potem zamknięto, wszystko wyprzedano. Teraz są tam biura, które wynajmują. I dochodzi do absurdu: od dziennikarzy redakcji właściciele pierwszego piętra żądają „opłaty za wynajem” za schody, za to, że wchodzą nimi do siebie do redakcji. — Prywatyzować prasę oczywiście trzeba, ale trzeba też myśleć o losie setek redakcji, tysięcy naszych kolegów dziennikarzy. — Niektórzy przewodniczący rad lokalnych z jakiegoś powodu uważają, że są wieczni na tych stanowiskach. Pragnąc przejąć prasę, z jakiegoś powodu nie myślą, że już w najbliższych wyborach 30 maja mogą stracić ciepłe posady. Rozmawiał Petro ANTONENKO
Tłumaczenie maszynowe
— Igorze Fiodorowiczu, Narodowy Związek Dziennikarzy wystąpił z apelem do uczestników wyścigu wyborczego oraz do dziennikarzy, wzywając do uczciwej walki politycznej podczas wyborów i tolerancyjnego jej relacjonowania w mediach. Co skłoniło Pana do tego apelu, co szczególnie niepokoi w kampanii wyborczej, która jest obecnie w pełnym rozkwicie? — Problem polega na tym, że podczas kampanii wyborczych nacisk na dziennikarzy i środki masowego przekazu nasila się, staje się bardziej wyrafinowany, czasem jezuicki. Jesteśmy za tym, aby udzielać głosu wszystkim kandydatom. Aby kandydaci opowiadali o sobie, jacy są dobrzy, czyści i nieskazitelni; o tym, co będą robić na stanowisku prezydenta, a nie oblewali błotem konkurentów. Nie wolno tego robić. I dziennikarzom nie wolno, nawet czysto z pragmatycznego punktu widzenia. Jeśli w gazecie wychwala się tylko jednego kandydata, a wobec innych szerzy się oszczerstwa, to redaktor musi zrozumieć: naczytawszy się takich publikacji, w przyszłym roku sympatycy obrzucanych błotem kandydatów nie będą prenumerować gazety. Gazeta dzisiaj nie może być propagandystą i agitatorem. — Jak głosiła kiedyś, w czasach radzieckich, dobrze znana nam, dziennikarzom, komunistyczna formuła — czym jest gazeta? — Powinna być środkiem masowego przekazu. A ludzie sami wyciągną wnioski, w tym przypadku — odnośnie wyborów i kandydatów. — I o nowym problemie mediów: notorycznej ustawie, którą próbują „przepchnąć” przez parlament. Chodzi o zmiany w Kodeksie cywilnym, które przewidują sankcje karne dla prasy za tak zwaną obrazę czci i godności, wiążąc wysokość tego odszkodowania majątkowego z rangą urzędników. — Ustawę uchwalono, ale Narodowy Związek Dziennikarzy natychmiast zwrócił się do Prezydenta, wyrażając protest w związku z tą ustawą, a głowa państwa już ją zawetowała. — Teraz parlamentarzystom przyjdzie szukać 300 głosów, aby odrzucić weto. Co niepokoi Związek i środowisko dziennikarskie w tej ustawie? — Zdziwiło mnie, dlaczego Ławrynowycz jest współautorem ustawy. Drugi współautor, Portnow — to zrozumiałe, ten cały czas sądzi się z prasą, w szczególności z „Ukrainą Mołodą”, oświadczając, że zostawi redaktora bez ostatnich spodni. I zapewnienia Portnowa, że, powiedzmy, niech dziennikarze się nie martwią, to ich nie dotyczy, dziwią: kogoż dotyczą te zapisy ustawowe, jak nie nas, dziennikarzy? Robią to urzędnicy po to, aby zabezpieczyć się przed krytyką. I potem będą wystawiać ogromne pozwy. Ale myślę, że nie uzyskają 300 głosów, bo u deputowanych wystarczy rozumu, by pojąć, że przed wyborami jest im to do niczego niepotrzebne. Przecież w wyborach biorą udział praktycznie wszystkie siły polityczne parlamentu. — A co to za podejście, że istnieją szczególne kategorie w społeczeństwie, wobec których prasa ma mieć szczególnie pobłażliwy stosunek? — To znaczy, jeśli dziennikarze skrytykują zwykłego człowieka, to jest to jedna odpowiedzialność, kosztuje to tyle, a jeśli wysokiego urzędnika — to wtedy zażądają znacznie wyższej sumy. Ale przecież istnieje precedensowe prawo europejskie, gdzie zapisano, że człowiek, który wszedł do polityki, musi być gotowy na to, że będzie skupiał na sobie uwagę prasy, że będzie bardziej krytykowany. A tutaj krzyczą, że idziemy do Europy, a ciągną w taką azjatycczyznę, że dalej już nie można. — Właśnie w Radzie Najwyższej odbyły się kolejne przesłuchania parlamentarne w kwestiach wolności słowa. Ale tym razem poprzedził je skandal. — Zgodnie z regulaminem Rady Najwyższej, listę prelegentów na przesłuchaniach ma formować i proponować w sali sesyjnej profilowa komisja parlamentarna. W tym przypadku — ds. wolności słowa i informacji. I oto w przeddzień przesłuchań do prezydium parlamentu napływają propozycje Komisji. Na liście prelegentów z jakiegoś powodu nie było prezesa Narodowej Kompanii Telewizyjnej Nabruski, pełniącego obowiązki przewodniczącego Państwowego Komitetu ds. Telewizji i Radiofonii Naływajki, i mnie również. — Po raz pierwszy od wszystkich przesłuchań komuś zachciało się nie udzielić głosu przewodniczącemu Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy. — Związek natychmiast opublikował oświadczenie protestacyjne. Tym bardziej, że komisja profilowa nie rozpatrywała kwestii listy prelegentów, była to jednoosobowa decyzja przewodniczącej Komisji Hanny Herman. — O tym oświadczył w przeddzień zastępca przewodniczącego Komisji Andrij Szewczenko. — Po tych oświadczeniach sytuację skorygowano. Przewodniczący obrad Mykoła Tomenko postawił na przesłuchaniu przede wszystkim wystąpienie przewodniczącego Państwowego Komitetu ds. Telewizji i Radiofonii, wszak to on jest przedstawicielem struktury państwowej, w której gestii jest nie tylko radio i telewizja, ale także drukowane wydania państwowe. A dopiero potem było wystąpienie przewodniczącej profilowej komisji parlamentarnej. W końcu dano możliwość wystąpienia z trybuny parlamentu także przewodniczącemu Narodowego Związku Dziennikarzy. Opublikowałem Oświadczenie Związku „O kryzysowym stanie regionalnych środków masowego przekazu”. Właśnie taki tym razem był temat przesłuchań — o regionalnych mediach. — Nazwa Oświadczenia mówi sama za siebie. Jakie problemy wywołują największe zaniepokojenie Związku? — W tym oświadczeniu, przyjętym w przeddzień przez plenum Związku, zaznaczono, że trwa nacisk na środki masowego przekazu.
Tłumaczenie maszynowe
Spośród całego wielostronnego arsenału propagandowych metod rosyjskiej ingerencji w proces wyborczy naszego państwa coraz częściej wykorzystuje się właśnie kartę separatystyczną, którą Kreml pokłada w niej duże nadzieje i do której włącza coraz więcej naszych rodzimych marionetek. Podgrzewanie sytuacji wewnętrznej w kraju przebiega szybko i agresywnie, nie mija ani jeden dzień bez wzajemnych oskarżeń i obrzucania się błotem przez konkurentów w nadchodzących wyborach prezydenckich, a przyczyną tego jest nie w ostatniej kolejności tak zwany czynnik rosyjski. Wraz ze zbliżaniem się daty wyborów przybywa chętnych do „uginania się” przed naszym północnym sąsiadem i do rywalizowania między sobą o to, kto wyrządzi Ukrainie większą szkodę na korzyść Rosji, która wszelkimi prawdziwymi i nieprawdziwymi sposobami stara się odwrócić proces wyborczy od demokratycznego koryta, hojnie finansując własne pionki na Ukrainie i sprzyjając prorosyjskim kandydatom. Warto wspomnieć o Ihorze Markowie i jego skandalicznie znanej partii „Rodina”, która zamieniła spokojną Odessę w arenę politycznych bitew. Stale spekulując na tematach przynależności Półwyspu Krymskiego i statusu języka rosyjskiego, ten „działacz” zyskał niemałą liczbę zwolenników, którzy również nie mają nic przeciwko temu, by „dorobić” sobie kosztem Rosji. A ile antyukraińskich nośników informacji do wypłukiwania mózgów elektoratu zostało zamówionych przez Markowa, zanim SBU i Ministerstwo Sprawiedliwości rozbiły to separatystyczne gniazdo? Zanim uciekł przed wymiarem sprawiedliwości za granicę, do czego wzywał lider „Rodiny”… I uciekł, najpewniej pod skrzydła własnych zwierzchników, i teraz otrzymuje kolejne konsultacje dotyczące dalszego rozkładu Ukrainy. Niestety Marков nie jest wyjątkiem w dążeniu do antypaństwowych celów. Nie zdążyła przycichnąć sprawa Markowa, a już na terytorium Krymu posłanka Inna Bohosłowska postanowiła przypomnieć o sobie, rozmieszczając billboardy z wizerunkiem siebie i swojego ukochanego, z napisami: „Czy Krym jest ukraiński?”, „Dość dzielenia Sewastopola! Nadamy miastu status terytorium ukraińsko-rosyjskiego!” Zareagowawszy na naruszenie prawa, organy ścigania wydały narodowej wybrance oficjalne ostrzeżenie i przekazały materiały prokuraturze, na co Bohosłowska przedstawiła śmieszne usprawiedliwienia, mianowicie, że służba specjalna sama złamała ustawę „O reklamie”. Nasuwa się pytanie: reklamę czego — rozłamu państwa, separatyzmu czy zamachu na ustrój konstytucyjny? Nie pozostają w tyle wobec obecnych także byli posłowie. Za Bohosłowską postanowił przypomnieć o sobie były parlamentarzysta Serhij Peresunko, który czy to z analfabetyzmu, czy to z błędnego poczucia możliwości pozostania bez kary, rozwiesił plakaty, na których nasze państwo okazało się „Окраиной”. Na szczęście wszystkie te brudne technologie nie przechodzą obojętnie obok funkcjonariuszy organów ścigania. Teraz pozostaje nadzieja, że wymienione smutne przypadki staną się antyreklamą dla kolejnych chętnych, by stawiać własne polityczne igraszki ponad interesy państwa. Inf.
Tłumaczenie maszynowe
Za każdym razem, gdy Ukraina wkracza w kolejne wybory, znajduje się wielu wieszczy, którzy prorokują, że wyrażeniu woli narodu będą towarzyszyć najbrudniejsze technologie. Mija zaledwie trochę czasu i z zdumieniem widzimy, że tymi technologiami kierują właśnie ci wieszczowie. Dlatego nasze społeczeństwo jest przesiąknięte sceptycyzmem, cynizmem, brakiem wiary w możliwość zasadniczych pozytywnych zmian. Wzywamy wszystkich dziennikarzy Ukrainy do ścisłego przestrzegania wymogów Ustawy „O wyborach Prezydenta Ukrainy”, rozpowszechniania wyłącznie tych informacji, o których prawdziwości jesteście przekonani. Nic — ani dyscyplina partyjna, ani wysokie honoraria — nie powinno sprowadzić was na manowce. Uczciwe imię dziennikarza i środka masowego przekazu jest naszym najwyższym dobrem. Pamiętajcie o tym!
Tłumaczenie maszynowe
4 grudnia 2009 r. w Centrum Odrodzenia Narodowego im. Stepana Bandery odbyła się konferencja prasowa poświęcona problemowi bezprawnych działań aktywistów Komunistycznej Partii Ukrainy podczas akcji odsłonięcia odrestaurowanego pomnika Lenina. Witalij MATIASZ, dziennikarz, członek Komitetu ds. Dekomunizacji Ukrainy. W konferencji prasowej udział wzięli: Mykoła Kochanowski (KUN) — kierownik grupy patriotów Ukrainy, którzy 30 czerwca 2009 r. próbowali samodzielnie wykonać dekret Prezydenta Ukrainy Wiktora Juszczenki o demontażu pomników komuno-bolszewizmu i uszkodzili pomnik Lenina w Kijowie; przedstawiciele sił narodowo-patriotycznych Ukrainy Ihor Lisodid (organizacja społeczna „Ukraińska Sprawa”) i Hryhorij Tychyj (UNP), którzy ucierpieli podczas odsłonięcia odrestaurowanego pomnika Lenina w Kijowie. Nawiasem mówiąc, wszyscy oni są członkami Komitetu ds. Dekomunizacji Ukrainy. Uczestnicy konferencji dokonali oceny politycznej wydarzeń, które rozegrały się w Kijowie na Besarabce 27 listopada i opowiedzieli, jakie kroki są gotowi podjąć, aby ukarać przedstawicieli Komunistycznej Partii Ukrainy za ich bezprawne działania. Mykoła Kochanowski oświadczył: „Właśnie akcja odsłonięcia pomnika Lenina w przeddzień Dnia Pamięci Ofiar Wielkiego Głodu — Ludobójstwa 1932—33 lat jest zniewagą wobec tych, którzy ucierpieli w wyniku represji w czasach reżimu komunistycznego, a także obrazą honoru narodu ukraińskiego”. „Właśnie dlatego zdecydowaliśmy się na ten krok, za który omal nie zabili nas przedstawiciele KPU — podkreślił Ihor Lisodid. — Niedopuszczalne jest, gdy bezpośredni spadkobiercy krwawego komuno-bolszewickiego reżimu z obecnej Komunistycznej Partii Ukrainy zachowują się w niepodległym państwie ukraińskim tak zuchwale, z poczuciem całkowitej bezkarności. A jeszcze bardziej przykre jest to, że obecna władza pozwala im tak postępować, a potem jeszcze ich kryje”. „Podczas bójki przy pomniku Lenina mogli mnie zabić: jeszcze dwa-trzy uderzenia — i koniec. A milicja właśnie nas uważa za winowajców. Ci tak zwani stróże porządku publicznego zachowywali się wobec nas bardzo brutalnie i zuchwale, nie chcieli przyjmować naszych zawiadomień o wszczęcie sprawy karnej przeciwko aktywistom KPU, którzy nas pobili, nie chcieli wypuścić nas na badania sądowo-lekarskie. W naszej milicji pracuje jeszcze niemało ukrainofobów” — kontynuuje myśl Lisodida Hryhorij Tychyj. Według słów adwokata poszkodowanych Ołeha Bondarczuka, w związku z faktem brutalnego pobicia patriotów Ukrainy I. Lisodida i H. Tychyja przygotowano apel do Prokuratury Generalnej Ukrainy z żądaniem zbadania sytuacji i ukarania aktywistów KPU, którzy zadali obrażenia ciała ukraińskim patriotom. Uczestnicy konferencji prasowej odczytali również Oświadczenie Komitetu ds. Dekomunizacji, które podpisało 36 organizacji patriotycznych i partii politycznych, w tym Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki, w którym żądają od obecnego kierownictwa kraju anulowania państwowej rejestracji Komunistycznej Partii Ukrainy, a jej lidera Petra Symonenkę usunięcia z wyścigu prezydenckiego oraz pociągnięcia do odpowiedzialności karnej organizatorów akcji odsłonięcia pomnika Lenina.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
świadomością i patriotycznymi wizjami. Fukuyama 20 lat temu utożsamiał modernizację świata z westernizacją. A potężny skok gospodarczy krajów Dalekiego Wschodu obalił tę tezę, co właściwie dokonało się dzięki wysokiemu stopniowi samoidentyfikacji zarówno Japończyków, jak i Chińczyków… Cała zaś praktyka ukraińskiego budowania państwa opiera się nie na zasadach narodowych, priorytetowych, jak to ma miejsce nawet w krajach afrykańskich, na przykład w Sudanie. Głównymi zaś kryteriami i motywacjami naszych przemian na przestrzeni 18 lat są rynek, reformy, konkurencyjność we wszystkich sferach, włącznie z kulturą. I wszystkie one sprowadzają się wyłącznie do wskaźników ekonomicznych, które z każdym rokiem coraz bardziej spadają… Wskaźniki te prymitywizują, atomizują społeczeństwo, które staje się nie społeczeństwem duchowo pokrewnego życia, a wspólnotą przetrwania, ubogodusznego samozachowania, a nie duchowego wzniesienia. A świat jest ciekawy nie tylko cywilizacyjnymi, unifikującymi wszystko globalnymi osiągnięciami, ale przede wszystkim dorobkiem kulturowym, różnorodnością kulturową. I nie istnieją kultury główne czy drugorzędne, kultury ważne czy mało znaczące. Polski antropolog Bronisław Malinowski jeszcze w 1912 roku stwierdził, że nie istnieje hierarchia kultur, a zatem i hierarchia języków. Wszystkie one pochodzą od Najwyższego. I języki są dawane każdemu etnosowi jako program kosmiczny, jako zadanie bycia sobą, czyli wypełniania swojego ziemskiego przeznaczenia. Tomasz z Akwinu powiedział: „Bóg w różnorodności”. Każda z istniejących kultur w określonych warunkach i w określonych okolicznościach tworzy odmienną systematykę wartości, całkowicie logicznych i funkcjonalnych oraz zbliżonych do doskonałości. Właśnie dlatego ten postulat różnorodności rozwoju ludzkości oraz równoważności i równocenności kultur jest najważniejszy dla ludzkości. Wszystkie kultury są otwarte, wzajemnie się odzwierciedlające… Jednakże globalizacyjne reżimy militarne próbują roztrzaskać te systemy luster, aby w każdą pustą ramę wcisnąć swój polityczny kolaż: „nasze pokolenie wybiera colę…”. Elektroniczno-informacyjne technologie reklamowe nigdy nie zastąpią komunikacji kulturowej wewnątrz każdego etnosu. U schyłku życia papież Jan Paweł II, będąc zniedołężniałym, poświęcił część swojego serca na to, by przekonać różne społeczeństwa do stania się otwartymi na kultury, na dusze, na porozumienie i pokrewieństwo w Jedynym Stwórcy. A to oznaczało przezwyciężanie społecznych, cywilizacyjnych wyobcowań, przezwyciężanie wyjątkowości i wyższości jednych nad drugimi. Przecież te wyższości i wyjątkowości są skrajnie zgubne zarówno dla nosicieli tych wyjątkowości, jak i dla tych uznawanych za gorszych. Zastanówmy się przez chwilę. Czy my, żyjąc w odmiennych współrzędnych językowo-kulturowych, będziemy szukać sposobów poniżania innych, odmawiając im prawa do bycia sobą, zamachując się faktycznie na wolę Bożą, czy będziemy dążyć do poszukiwań, językowo-kulturowych odzwierciedleń? Które są jedynymi akceptowalnymi i które zabezpieczą nie tylko nas, Ukraińców, ale i całą ludzkość przed przyszłymi katastrofami? To droga wyboru, którego muszą dokonać zarówno USA, jak i Rosja. I ten wybór, moim zdaniem, będzie decydujący dla zglobalizowanego świata. Jeśli zaś zamiast językowo-kulturowych dialogów zapanuje język wojskowych statutów i rozkazów, gdzie pod słowo „wróg” podciąga się „Czeczeńca”, „Gruzina”, „Ukraińca” czy „Tatarzyna”, to rzeczywiście świat dojdzie do globalnej katastrofy. A przy obecności różnej zgubnej broni – atomowej, chemicznej, biologicznej – ta sprawa nie jest już taka trudna. Ciąg dalszy nastąpi. Pawło MOWCZAN
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy. Pocz. na str. 1. parlamentarnych wysłuchań: czyż tylko na ukraińskim rynku książki dominuje nie ukraińskie rodzime słowo, które jest najważniejszym czynnikiem samoidentyfikacji? A przestrzeń informacyjna, a rynek filmowy, a rynek produktów telewizyjnych, a show-biznes! Nie będę sporządzał pełnej listy tych narodowych, rdzennie ukraińskich sfer, skąd w ostatnim dziesięcioleciu intensywnie wypierano ukraińskie słowo. Dobrze je znacie. Po prostu poraża mnie to rozdwojenie myślenia rosyjskiego liberała, który wzywa w Rosji do ochrony swojego języka, kultury, historii, a wobec nas, Ukraińców, proponuje inne podejścia: „Po co Ukraińcom, rezygnując z języka rosyjskiego, zubażać siebie”. I daje nam radę: bądźcie pragmatykami — chrońcie język rosyjski, który nam narzucano, wypierając nasz rodzimy, począwszy od czasów klęski pod Mazepą i aż do klęski Ukraińskiej Republiki Ludowej, zakazując wszystkiego, co ukraińskie, setkami ukazów i okólników. Powstaje całkiem logiczne pytanie do adeptów podobnej koncepcji, nie tyle do tych, którzy są poza granicami Ukrainy, lecz do tych, którzy są wśród nas: dlaczego wy, pragmatycy, nie uczycie się języka ukraińskiego na Ukrainie, a walczycie o swoje kolonizacyjne zasady, szerząc tezę, że Ukraina to zjawisko tymczasowe, że stracimy państwo (teza postchołujskiego okresu tych byłych działaczy komsomolskich, którzy pozycjonują się jako wrogowie naszego państwa, jako małowartościowi „małorusini”, którzy jadą do Dniepra czy Zaporoża (geograficznego centrum Ukrainy) i przechodzą na obcy język, przymilając się kolonizatorom naszego kraju, którzy dobrze zdają sobie sprawę, że język rosyjski jest na Ukrainie obecnie nie tylko środkiem rusyfikacji, ale i globalizacyjnego odosobnienia). Słuchając języka wielu deputowanych, zwłaszcza z Partii Regionów, zauważam, że oni — większość z nich! — władając językiem ukraińskim, w sposób zasadniczy i artykułowany uciekają się do języka rosyjskiego, narzucając wielomilionowemu ukraińskiemu narodowi nie tylko obcy język, obcą historię, obcą kulturę, dążąc do rozczłonkowania, podziałów, odosobnienia, denacjonalizacji ukraińskiego masywu, który zachował się wbrew represjom, głodomorom i lingwocydom. I zrozumiałe jest, dlaczego liberał M. Szwydkoj po przyjacielsku szepcze nam do ucha: „niedopuszczalna swego rodzaju ukrainizacja” historii, „przegląd oczywistego” (to dla niego oczywistego od czasów zwycięstwa bolszewików) „zrównywania, na przykład, Bohaterów Armii Radzieckiej i nacjonalistów”. W Rosji nie widzą tego już oczywistego faktu, jak czerwonoarmiści są zrównani z denikinowcami, kołczakowcami, z własowcami. Nie widzą, jak rosyjska Cerkiew kanonizuje samowładców i przywódców białego ruchu… Oto taka jest logika liberałów: nacjonalizm to źle, a szowinizm to dobrze… I to, że kierowana przez deputowaną Dumy Państwowej Rosji N. Narożnicką komisja ds. „prawidłowej rosyjskiej historii” przy prezydencie Dm. Miedwiediewie zaczęła wydawać serię prac historycznych z zakresu fałszowania historii na wzór komisji z czasów Katarzyny II i sowdepii, nie jest potępiane przez rosyjskich liberał-demokratów… Oto kilka wyciągów z prac naukowych członków tej komisji S. Baranowa i D. Konowa „Rosyjska nacja” (Współczesny portret. — Moskwa, 2009 r.): „Nie można zgodzić się z opinią, że na Ukrainie nie ma własnej kultury, lecz cała ona jest pochodzenia rosyjskiego. Jednak kultura Ukrainy jest nieco odrębna od ogólnorosyjskiej — to kultura narodowości w procesie stawania się, ale w żadnym wypadku nie nacji” (str. 112). Prawda, „głęboka myśl naukowa” doby Dm. Miedwiediewa?! Nie mniej „głębokimi” postulatami jest następujące: „Ukraińcy nie asymilują w masowym porządku przedstawicieli innych etnosów, chociaż pojedyncze przypadki asymilacji bez wątpienia są. Świadczy to o tym (wsłuchajcie się!), że ukraińska etnogeneza nie jest dominującym wektorem etnogenezy na Ukrainie, a państwo ukraińskie (te słowa adresuję osobno do W. Łytwyna) faktycznie nie jest państwem narodowym, tak samo jak ukraiński etnos nie jest samowystarczalną nacją, do której można by było się przyłączyć” (str. 113). Po takiej „głębokiej i nowoczesnej” analizie nie mniej „nowoczesna” pragmatyczna rekomendacja dla kierownictwa Rosji (cytuję z oryginału): „Niezbędne jest zjednoczenie głównych terytoriów rosyjskiego etnosu w jednolitą na początkowym etapie konfederacyjną przestrzeń w składzie Rosji, Białorusi i Ukrainy. Już przed prawnym umocnieniem takiej konfederacji sama praca nad stworzeniem takiej geopolitycznej przestrzeni znacząco wzmocni i uformuje rosyjski etnos”. Nie mogę nie zwrócić uwagi całego świadomego ukraiństwa na te zagrożenia, które płyną dla nas z Północy w związku z tym, że w przyszłym roku będziemy dokonywać wyboru, popierając tych, którzy chcą oficjalnie wprowadzić na Ukrainie drugi język państwowy, zajmując prezydencki fotel. Te „globalizacyjne technologie” po moskiewsku produkują codziennie w Rosji kilka ośrodków naukowych, które bez przeszkód są rozpowszechniane, powielane na Ukrainie… Dlaczego zwracam na te zjawiska waszą uwagę, szanowni uczestnicy parlamentarnych wysłuchań? A dlatego, że swego czasu ukraińskie elity polityczne posłuchały podobnych rekomendacji, które miały miejsce prawie sto lat temu. Właśnie dlatego jestem zmuszony uciekać się do cytatów „wielkich pragmatyków” początku XX wieku z Rosji. Oto, na przykład, weźmy profesora O. Budiłowicza, który w swoim słowie na uroczystościach w petersburskim Słowiańskim Towarzystwie Dobroczynnym wygłosił następujące: „Rosyjskie plemię już od dawna rozpadło się pod względem typu, bytu i kultury na dwa samodzielne narody: północnorosyjski i południoworosyjski, lub jak teraz częściej wyrażają się, wielkorosyjski i ukraiński”. To — konstatująca część ówczesnych integratorów. Główny wniosek: „Musimy dać zgodny odpór tym „Ukraińcom”, którzy — czy to przez świętą prostotę, czy przez intrygi wrogów, czy wreszcie przez chciwe pragnienie, by stać się z drugich w mieście pierwszymi we wsi — ćwiczą się teraz w rozłupywaniu to „niemieckim toporem”, to „polską piłą” samego rdzenia naszej ziemi” (str. 37. „Ukraińska choroba rosyjskiej nauki” Moskwa, 2004. Wydawnictwo „Imperska tradycja”). Ten cytat został przeze mnie wzięty z jednej z wielu prac poświęconych „ukraińskiej chorobie rosyjskiej nacji”, w przedmowie do której autor opracowania przewyższa szczerością samego Goebbelsa: „Ze swej istoty „ukraiństwo” jest najpoważniejszą chorobą cywilizacji prawosławnej w całości. Właśnie ta choroba objawiła światu i Chorwatów, i Kosowarów — Serbów, którzy zdradzili prawosławie. Nasi południoworosyjscy separatyści — „Ukraińcy” (ten bierze w cudzysłów naszą samonazwę) — to tacy sami zdrajcy cywilizacji prawosławnej, jak i rosyjskiej jedności”. Ratunek jest jeden — rozpuszczajcie się, bracia, i jak najszybciej w globalizacyjnym świecie po moskiewsku. Czy trzeba przypominać historykowi W. M. Łytwynowi, czym zakończyły się w latach 20. XX wieku zag-
Zdjęcie Ksenii Hładyszewej rozważania z podobnymi teoretykami, jak obecni M. Smolin oraz K. Zatulin, którzy tworzą realne rekomendacje dla Putina. Mam na myśli i Skrypnyka, i Kociubynskiego, i Szumskiego, i wszystkie miliony Ukraińców, zamordowanych później Hołodomorem. Czy nas niczego nie uczy historia? Przecież procesy globalizacyjne zaczęły się właśnie na początku XX wieku. Wspomnę przy okazji także wypowiedź znanego dysydenta Aleksandra Zinowjewa, który w pracy „Globalny człowiejnik”, napisanej w Monachium w 1996 roku, zaznaczał, że nasz XX wiek był, być może, najbardziej dramatycznym w historii ludzkości z punktu widzenia ludzkich losów, idei, systemów społecznych i cywilizacji. „Ale mimo wszystko to, był on wiekiem ludzkich namiętności i uczuć — wiekiem nadziei i rozpaczy, iluzji oraz olśnień, pokus i rozczarowań, radości i smutku, miłości oraz nienawiści. Był to, być może, ostatni ludzki wiek. Na zmianę mu nadciąga lawa wieków nieludzkiej lub postludzkiej historii, historii bez nadziei i bez rozpaczy, bez iluzji i bez olśnień, bez pokus i bez rozczarowań, bez radości i bez smutku, bez miłości i bez nienawiści”. Jednak na długo przed A. Zinowjewem nasz wielki rodak Mikołaj Bierdiajew (1922 r.(!)) w swojej rozprawie „Wola życia i wola kultury” ostrzegał Europejczyków przed tym, co ich oczekuje, podkreślając, że między kulturą a cywilizacją istnieje wielka przepaść. Cywilizacja stara się urzeczywistnić „życie”. Cywilizacja tworzy potężne państwa, takie jak USA, potężny kapitalizm i związany z nim socjalizm, urzeczywistnia ona wolę światowej potęgi i organizacji. „Ale w potężnych Niemczech — pisał on — nigdy nie będzie już Goethego, nie będzie niemieckich idealistów, nie będzie wielkich romantyków, nie będzie wielkiej filozofii i wielkiej sztuki — wszystko stanie się w nich techniczne, techniczną będzie i myśl filozoficzna…”, „metoda podboju weźmie górę nad intuicyjno-całościowym przenikaniem w byt. Niemożliwi już są Szekspir i Byron w potężnej cywilizacji Imperium Brytyjskiego. To samo dotyczy i Włoch”. Wniosek M. Bierdiajewa jest prosty: w tych zmaganiach cywilizacji z kulturą tkwi tragedia zarówno kultury, jak i cywilizacji, oraz tragedia Europejczyków. Na początku XX wieku nie istniały jeszcze terminy „globalizacja” oraz „samoidentyfikacja”, dlatego filozof używa rozpowszechnionych w filozofii terminów „kultura” i „cywilizacja”. Zatem ta opozycyjna para istnieje od wieków, ale tak fatalny wymiar przybrała dopiero w XX wieku, wieku przyspieszonej technizacji, industrializacji, a teraz już i informatyzacji… Nie trzeba wykreślać z tego szeregu i procesu kolektywizacji, który towarzyszył niesłychanej deformacji osobowości i społeczeństwa w całości, które odrywało się od moralno-duchowych źródeł, deformacji związanej z gwałtownym odbezbożnieniem, dechrystianizacją i ateizmem. Zatem globalizacja — to odpowiednie i rewolucyjne przełomy, demograficzna alchemia, której zadaniem było wytworzenie nowej wspólnoty — radzieckiej. I wszystko to było uświęcane nową religią, religią postępu, której ojcem, jak wiemy, był filozof Cohen… Kultura dlatego była wykorzeniana, odnarodowieni byli jej nosiciele na całej przestrzeni nowej imperium — ZSRR. A kultura, jak wiadomo, jest związana z kultem przodków, z tradycjami i przekazami, jest ona wypełniona świętą symboliką, którą należy zdesakralizować — w niej, kulturze, dane nam są „znaki i aluzje do innej duchowej rzeczywistości” (M. Bierdiajew). Dlatego każda kultura jest kulturą ducha, w której podłożu leży twórcza praca, obecny jest w niej żywy los narodu, jego historia, dlatego jest ona bezinteresowna i bezcenna w swoich najwyższych przejawach. A cywilizacja — jest zawsze „zainteresowana”, bo powołana jest do zaspokajania życiowych potrzeb, dogadzania przyjemnościom, zadowoleniom. Dlatego cywilizacja dąży do potęgi, do subordynacji, do organizacji samego życia, samej kultury, kultury na zamówienie, kultury, w której coraz bardziej widoczny staje się cywilizatorski składnik. W kulturze — współczesnej — wielkie religijne symbole są desakralizowane. Wraz z porażką wysokiej kultury zaczyna wznosić się czynnik „ekonomizmu”, czyli komercjalizacji kultury, co rodzi wszechogarniający maskult, powołany do odosobowienia każdej etnicznej jednostki, rozmycia etnosów, które były trwałe dzięki krystalizacji wysokich duchowych treści każdej narodowej kultury. Na przełomie XX i XXI wieku wszystkie futurologiczne spory toczyły się wokół dwóch prognoz: Fukuyamy i Samuela Huntingtona. Pierwszy w znanej pracy „Koniec historii” z 1989 roku twierdził, że wraz z zakończeniem globalnego konfliktu dwóch systemów i zniknięciem komunizmu cały świat stanie się światem demokracji, liberalizmu oraz wolnego rynku, a cywilizacja całego świata upodobni się do amerykańskiej. Ten swoisty naukowy mit z biegiem czasu został obalony przez Huntingtona, który obwieszczał, że zamiast między państwowych wojen oczekują nas wielkie międzycywilizacyjne konflikty, wkładając w pojęcie cywilizacja jeszcze i kulturowo-religijną treść. Po 20 latach od tych prognoz możemy z pewnością stwierdzić, że świat nigdy nie stanie się amerykańskim, ponieważ on, w odróżnieniu od „koktajlu USA”, jest połączony ze swoimi dawnymi kulturami, językami oraz własną historią, a zatem z należytym poziomem samo-
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
który okazał się odpowiedzialny, w rozpaczy. Naród wie, ile kosztują te obietnice. Ludzie są obrażeni i poniżeni. Działania władzy niwelują godność narodu z Majdanu. I kiedy niektórzy socjologowie piszą, że mamy niemoralne społeczeństwo, to zapominają, że naród nigdy nie jest niemoralny. Po pierwsze, naród się odradza — to znaczy rodzi i wychowuje nowe pokolenie. Po drugie, przekazuje wszystkie te wartości, które były w przeszłości, przyszłym pokoleniom. Nie na darmo, mimo wszystkich zakazów, w pamięci narodowej pozostała idea niepodległości, kultura ludowa, idea ukraińskiej demokracji, wybieralności, języka. Bardzo wiele fundamentalnych wartości: tradycji i zwyczajów. Jedynie władza, jak świadczy historia, często bywa niemoralna. Blokuje ona uzdrowienie rządzącej elity, choć naród rodzi takich ludzi. Dla mnie na przykład tragedią jest to, że Ruch nie odnawia się już od 20 lat. Taka postępowa, zdawałoby się, siła… Dlaczego więc przez ten czas nie wychowaliście młodego pokolenia, nie przygotowaliście do profesjonalnej polityki? Mamy przecież pokolenie wykształcone, które wie, czym jest zachodnia demokracja, zna języki, prawo. I ono już go-potem kontroluje, jak wykonywany jest program, do którego ono również jest przywiązane. Powiedzcie mi, czy Czernowieckiemu potrzebna jest taka muzyka? I przede wszystkim tacy jak on, wszystko to zablokowali. Oto i wychodzi, że od 1992 roku życiem społecznym żyje jedynie niezmienne 17 procent, które nie ma wpływu z powodu nieliczności. Swoją drogą, społeczeństwa demokratyczne mają nie mniej niż 60–80 % społecznie aktywnych ludzi. Więc jeśli pozostaniemy w tym stanie, to nie mamy przyszłości. I rozmowy o kierunku europejskim, demokracji pozostają pustymi rozmowami. — Co poradziłby Pan ludziom, którzy chcą zmienić ten stan, na czym się opierać? — Myślałem, że sytuacja zmieni się po 20 latach, po pokoleniu. Ale to się nie stało. To pokolenie — to tylko wykonawcy. Trzymają ich na poziomie prostych specjalistów, nie oddając dźwigni władzy, areny walki politycznej. Ale każdy naród ma mechanizm samoodtwarzania. Mimo wszystko dojdziemy do pewnego punktu, kiedy narastanie narodowego wewnętrznego latentnego potencjału, którego teraz nie zauważamy, wyjdzie na powierzchnię, i części: “robotnicy” i “kierownicy”. A kiedy naukowcy dla eksperymentu rozdzielili te dwie “klasy”, to każda część znowu podzieliła się na wykonawców i elitę. Czy mamy potencjał kierowniczy? Jest on nieznaczny. Pytamy ludzi: “Czy macie duchowych liderów?” Mieliśmy na myśli osobowości, które są wzorem tego, jak należy się zachowywać, zachowywać wartości, słowem — “narodowym sumieniem”. Przecież na Ukrainie jest “sumienie narodu” — Iwan Dziuba, Jewhen Swerstiuk, bracia Horyniowie, Ihor Juchnowski, inni. Jedynie 15 % odpowiedziało, że tacy ludzie są. Niby mało. Ale nie znamy normy, może to wystarczy? Na pytanie, czy są dobrzy administratorzy, twierdząco odpowiedziało 17 %; skuteczni, uczciwi biznesmeni — 20 %; wykwalifikowani wykonawcy — 50 %. Wychodzi na to, że jesteśmy narodem wykonawców? Że przez 18 lat niepodległości nie stworzyliśmy nowej elity i warunków, żeby się pojawiła i udowodniła swoją zdolność do działania. Oto Anatolij Hrycenko, człowiek wysoce profesjonalny, ma wykształcenie nasze i zagraniczne. Zna nie tylko armię, jest kompetentny w wielu kwestiach zarządzania. Ale ludzie go nie widzą — elita trzyma go w cieniu. I nawet Bankowa usunęła go ze stanowiska ministra. Jednak procesy samoorganizacji i samoodtwarzania są wpisane w prawidłowości rozwoju społeczeństwa. Przykładów z historii jest wystarczająco dużo. Niemcy odrodziły się i z faszystowskich przekształciły się w rozwinięte państwo. Ale przecież my odmówiliśmy przyjęcia planu Marshalla, który nam również proponowano… Jeszcze jeden przykład — Japonia. Kraj, który był po zęby uzbrojony i nawet rzucał wyzwanie Ameryce, również odrodził się w demokratyczne społeczeństwo, prawda, przy pomocy Amerykanów. — Czy możemy w tym sensie liczyć na “zagranicę”? — Europa nas porzuciła na pastwę losu, choć obiecywała bardzo wiele. Nie wiadomo, jak zachowa się nowy rząd Baracka Obamy. Ale mimo wszystko nie mamy co liczyć na pomoc. Teraz nasza gospodarka, przestrzeń informacyjna i polityczna w 85 % zależą od Rosji. Wpływ Unii Europejskiej — 5—7 %, amerykański — również, i własny — tyle samo. Nie wiadomo, jak wyrwać się z łap Rosji. Kupując gazety, żadnej w języku ukraińskim w sprzedaży nie widzę. Choć kiosk jest 200 metrów od Sekretariatu Prezydenta. Wszyscy nasi kandydaci są powiązani kapitałem z Rosją. — Juriju Iwanowyczu, na kogo z kandydatów w większym stopniu można polegać? — Naród widzi tylko dwóch realnych pretendentów: Janukowycza i Tymoszenko. BJuT zachowuje się bardziej powściągliwie, nawet Julia Tymoszenko na przykład w Kramatorsku występuje w języku ukraińskim. I na wszystkich szczeblach stosunków międzynarodowych udaje jej się osiągnąć konkretne porozumienia, a to jest ważne. Niedawno odbyła się bardzo ciekawa konferencja prasowa szczytu WNP w Jałcie, w której brał udział premier Rosji Władimir Putin. Zaznaczył on, że rząd Tymoszenko po raz pierwszy od 18 lat terminowo rozliczył się za gaz. I podpisali standardową umowę, taką samą jak z sześcioma krajami europejskimi, a nie specjalną, jak plotkowano. Cokolwiek by nie mówiono, ten rząd pracuje. Czy warto tracić to, co już mamy? Kiedyś obserwowałem, jak Julia Wołodymyriwna, rozmawiając po rosyjsku, przejęzycza się na ukraiński. I nie bała się przypomnieć Putinowi, że Ukraina jest suwerennym i niepodległym państwem, z czym on się zgodził, powtarzając to na głos, a to, przyznajcie, wyjątkowe zjawisko. Jeszcze jedno — Tymoszenko ma strukturę polityczną, w odróżnieniu od innych, które służą jedynie za przykrywkę. — Jakimi badaniami się Pan zajmuje? — Kontynuujemy badania nad skutkami awarii w Czarnobylu, rozwojem energetyki jądrowej na Ukrainie w jego perspektywach, we wszystkich aspektach. Jeszcze jeden ciekawy temat — konsolidacja społeczeństwa. Teraz obserwujemy konsolidację taką samą, jak w czasie wojny, w biedzie — na poziomie kondominiów. Rodziny, kolektywy budynków mieszkalnych, organizacji kultywują wzajemną pomoc. Ale nasi rodacy muszą jeszcze nauczyć się szanować siebie nawzajem w warunkach sukcesu, owocnej działalności zawodowej, konsolidować się nie tylko w biedzie. Trzeba zmieniać mentalność — uczyć się widzieć w bliźnim więcej zalet, bo inaczej same wady i wady… Rozmawiała Ludmyła ILJENKO
Tłumaczenie maszynowe
— Juriju Iwanowyczu, w jakim stanie nasze społeczeństwo przyszło do tych wyborów? — Mamy dwa kolosalne problemy. Pierwszy to przejście od stalinizmu, formacji komunistycznej. I choć mówimy o przebudowie, zmianie społeczeństwa, to, co się dzieje, jest wielowektorowym zderzeniem w sidłach rudymentów stalinizmu. Mieliśmy nadzieję, że dokonamy szybkiego przejścia w kierunku europejskim, a zrodziliśmy drugi problem — przeszliśmy do kuczmizmu. To również reżim totalitarny, ale oparty nie na własności społecznej, lecz na oligarchiczno-kryminalnych mechanizmach grabieży i redystrybucji bogactw narodowych. Kuczma stworzył bardzo silny oligarchiczny system zarządzania państwem. Pięć lat temu był Majdan jako protest przeciwko stalinizmowi, z którym się nie rozprawiliśmy, oraz kuczmizmowi. Majdan był spontanicznym wyrażeniem woli zmęczonego reżimem narodu. Aby nie podważono go prowokacjami, Majdan kontrolowali opozycjoniści i było to bardzo mądre. Wyrażenie woli narodu trzeba ukierunkowywać, inaczej może ono przerodzić się w bunt, przynieść destrukcję. I wtedy zrealizował się potencjał samoodrodzenia Ukrainy, powrotu do tych klasycznych historycznych zasad demokratycznych, które zawsze były w duchu wolności narodu ukraińskiego. I wszystkim wydawało się, że Juszczenko spełni nadzieje i stanie się wspaniałym przywódcą, zaufanie było niezwykle wielkie. Wspierało go 52—60 %, co zamieniło się w 2—3 % obecnie, jak świadczą sondaże. Nasza społeczność okazała się na wyższym poziomie demokratyzacji i pielęgnowania przyszłości Ukrainy niż nasza władza. Dla narodu osoba Prezydenta stała się bardzo bolesna. Teraz musimy wygrzebywać się nie tylko ze stalinizmu i kuczmizmu, ale także z przepaści niepewności i nieodpowiedzialności. Nierozwiązane problemy przeszłości zahamowały postęp Ukrainy. Zdrowe społeczeństwo określa się tym, na ile rozwiązuje problemy przyszłości. Obciążony ignorancją, korupcją i zachłannością ciężar nie puszcza nas w przyszłość. Rozsądnie rozwijają się kraje nadbałtyckie. Czechy i Węgry bardzo szybko idą do przodu. A my cały czas buksujemy, co więcej — niszczymy i tak już chwiejny system władzy. A jasny system zarządzania to kręgosłup społeczeństwa. Myślący wyborca jest w rozpaczy: jak i co odradzać? Dla jakiej przyszłości? Czy można powierzyć kraj lichwiarzom, którzy potrafią tylko żwawo obrzucać się błotem? „Oni” przyzwyczaili się kłamać — oszukiwać naród i nie wykonywać tego, co obiecują. „Oni” nie kają się przed narodem. Nasz dobry wyborca zrozumiałby, gdyby przynajmniej usprawiedliwiali swoją bezczynność, podając jakieś argumenty. I to wywołałoby choć jakiś szacunek do władzy, poczucie tego, że uświadamia ona sobie swoje błędy. Ale i to teraz się nie dzieje. I wszystko, co słyszymy w programach pretendentów, to tylko omamienie dla drogi do „koryta z datkami”. Wszyscy powtarzają wyświechtane i zdewaluowane hasła. Wszyscy, oprócz Jaceniuka i Hrycenki. Jaceniuk deklaruje coś nowego, ale nie mówi, jak to robić. Wszyscy malują świetlaną przyszłość. I komuniści także obiecywali dobro dla całego świata, które tworzyli środkami zła. A takie dobro zamienia się w zło. A naród pragnie jednego: jaka będzie przyszłość kraju? Dyskusje o autorytarności wydają mi się wtórne w porównaniu z pytaniem o odpowiedzialność. Przed kim i jak wybrańcy będą rozliczać się z tego, co zrobili? — To co ma robić ukraiński wyborca? — Bardzo podoba mi się amerykańskie podejście. Oni mówią: „Nie krytykujcie złego, a róbcie to, co można zrobić. Nie mówcie przeciwko czemu jesteście, a powiedzcie za czym, wtedy stanie się zrozumiałe, i przeciwko czemu”. A my zacięliśmy się na walce, na niszczeniu siebie nawzajem. Na tym tle przestrzeń informacyjną zalali przybysze pokroju Szustera i Kisielowa, którzy wszystkie nasze brzemienne w skutki problemy celowo sprowadzają do show. Środki masowego przekazu są powołane do informowania ludzi, kształtowania świadomości. Przede wszystkim musimy stać się nowym społeczeństwem i ludźmi nowej świadomości. A co dzieje się na kanałach telewizyjnych? Całkowity prorosyjski, a nawet rosyjski produkt, błazeńskie bluźnierstwa, podłe seriale telewizyjne — zaśmiecanie rozumu i duszy. I dlatego naród, Zdjęcie Ksenii Hładyszewej gotów budować nowe państwo, ale nikt go do steru nie dopuszcza. — W jakim kierunku powinna poruszać się opinia publiczna, aby złamać ten stereotyp? — Wiecie, jak można zmienić elitę polityczną, system zarządzania? Poprzez społeczeństwo obywatelskie. Ale takie społeczeństwo nie powstaje samo z siebie. Badamy jego stan, prowadzimy monitoring, co roku zadajemy ponad 300 pytań, wśród których jest takie: „Czy bierzecie udział w pracy organizacji społecznych?”. Tak więc, przez 18 lat twierdząco odpowiada na to pytanie 17 procent. Świadczy to o tym, że wszystkie mechanizmy budowania państwa mamy zablokowane. Jak powstaje społeczeństwo obywatelskie, poprzez które można odnowić elitę i zmienić państwo? Musi je tworzyć klasa średnia, czyli ludzie wysoce świadomi, wysokoprofesjonalni, którzy bronią języka, tradycji, prawa na tej podstawie, że są materialnie zabezpieczeni. Część — naukowcy, nauczyciele — na utrzymaniu państwa, a większość to ci, którzy sumiennie powinni zajmować się biznesem. Nasze kręgi oligarchiczno-kryminalne to uświadamiają i dlatego nie tworzą warunków dla rozwoju klasy średniej, blokując wszystkie kanały prawne i ekonomiczne. Nawet jeśli są odpowiednie ustawy, to ich nie wykonują. Kiedy powstaje klasa średnia, to zaczyna tworzyć organizacje społeczne. I kiedy narasta ruch społeczny, bierze on pod kontrolę władzę. Wspólnota wyznacza władzę i Ukraina zbliżyła się do wyborów. Elektorat znajduje się w stanie całkowitego zagubienia, bo postacie wystawione na arenę wyborczą nie przez naród, a przez tak zwaną „elitę”, okazały się starą, wyświechtaną koniunkturą. Alternatywnych, wyrazistych osobowości, których pilnie potrzebuje Ukraina, nie ma. Sytuację, w której znalazło się ukraińskie społeczeństwo w przededniu kolejnych wyborów prezydenckich, skomentował wybitny socjolog Jurij Sajenko — doktor nauk ekonomicznych, profesor.
rozpoczną się fundamentalne zmiany. Rozpoczną się one wtedy, gdy odejdą ludzie, którzy pamiętają radziecki system planowy. Przecież obecnie ponad 20 procent ankietowanych marzy o powrocie do przeszłości. Jeszcze jedną naszą bolączką jest to, że nie mamy żywej pamięci o innych modelach życia. Zachodnia Ukraina przebywała pod Związkiem Radzieckim niedługo. Kraje bałtyckie, Polska również. Oni mają taką pamięć, to znaczy ludzi, którzy wiedzą, jak żyć inaczej. A my musimy to wszystko odrodzić. Nowe pokolenie zdobywa nową świadomość, widzi, jak powinno być. Społeczeństwo jest już otwarte. Przypomnijmy, że nawet informacyjnie zamknięty Związek Radziecki rozpadł się, gdy tylko pojawiła się alternatywa. Majdan również nie został zapomniany. Mocno zapisał się w świadomości. My możemy! I kiedy nadejdzie czas, będziemy mogli wpływać na wydarzenia w cywilizowany sposób, tak jak robiono to na Majdanie, bez rewolucji i kataklizmów. I nawet w tych warunkach, w których się znajdujemy, dojdziemy do punktu nie przewrotu, a zwrotu. — Czy zatem pomarańczowa rewolucja przyniosła korzyść? — Majdan nie był rewolucją. Jestem przeciwny nazywaniu tamtych wydarzeń rewolucją. Rewolucja to zmiana systemu. A u nas ustrój się nie zmienił. Znowu premierami byli Janukowycz i Jechanurow. Fałszerze wyborów z 2004 roku są w otoczeniu Prezydenta, innych on nagrodził. Wszystko zostało tak, jak było. Stało się nawet gorzej, bo rozpadł się system zarządzania. Wina tych, którzy stali u początków niepodległości, polega na tym, że trzeba było tworzyć nie słowne modele Ukrainy, a budować system władzy. Ruch powinien był wziąć władzę w swoje ręce, jak Václav Havel, Lech Wałęsa. A naszym zabrakło rozumu, odwagi i woli… Ruch mógł się odrodzić po Majdanie. Znowu popełnili błąd… — Kto zatem teraz i na jakich szczeblach zarządzania powinien brać władzę w swoje ręce? — Wiadomo, że mrowiska są podzielone na dwie
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
W okresie kryzysu, kampanii wyborczej i grypowej gorączki problem ochrony środowiska nie stał się mniej ważnym składnikiem naszego życia, choć media wyparły go innymi doniesieniami. Sytuacja ekologiczna w naszym kraju wymaga ścisłej współpracy organizacji społecznych i struktur rządowych. W ubiegłym roku Prezydent Ukrainy Wiktor Juszczenko podpisał dwa dekrety, które przewidują w najbliższych latach utworzenie 43 parków narodowych, rezerwatu przyrody, ogrodu botanicznego o znaczeniu państwowym, a także rozszerzenie niektórych już istniejących obiektów. Aby dowiedzieć się, co zrobiono w ciągu roku w tej dziedzinie, porozmawiamy z wiceministrem ochrony środowiska naturalnego Mykołą MOWCZANEM. — Panie Mykoło, czym jest park narodowy? — Park przyrodniczy to terytorium określone ustawą, chronione przed większością typów ludzkiej działalności i zanieczyszczeń. W odróżnieniu od rezerwatów, parki narodowe tworzy się dla wypoczynku. Główne zadania parku to: zachowanie kompleksów przyrodniczych i obiektów; praca naukowo-badawcza nad badaniem kompleksów przyrodniczych; opracowywanie zaleceń dotyczących ochrony środowiska i efektywnego wykorzystania zasobów naturalnych; tworzenie warunków dla turystyki. Ministerstwo ochrony środowiska naturalnego poprzez dekrety Prezydenta stara się wywierać nacisk na lokalnych włodarzy, czy, jeśli chcecie, oligarchów o znaczeniu lokalnym. Przekonujemy, że parki przyrodnicze dają i będą dawać do budżetu państwa dziesięciokrotnie większe zyski, niż płacą duże i małe przedsiębiorstwa oraz przedsiębiorcy w formie podatków. Dziedzictwo przyrodnicze narodu to środowisko. Jeśli środowisko w kraju jest czyste, to obywatele tego kraju są zdrowi. Zatem czystość środowiska naturalnego to główny czynnik zdrowia narodu. — Jak działają parki przyrodnicze? — Oto zbliżają się święta, a wraz z nimi weekendy, krótkie urlopy. Ludzie, którzy żyją i pracują w dużych miastach, w dni wolne od pracy pragną zbliżyć się do natury. Dlatego wyruszają na urlop jak najdalej od metropolii i bliżej gór, dużych zbiorników wodnych, gdzie jest dużo powietrza, gdzie można zobaczyć coś nowego, wzbogacić się o wrażenia. Przyjeżdżając na przykład do Rachowa, a to geograficzny środek Europy, Karpacki Rezerwat Biosfery, zamieszkamy w hotelu, będziemy kupować pamiątki, odwiedzać muzea itp. W ten sposób wydajemy pewną sumę pieniędzy z korzyścią nie tylko dla zdrowia, ale i dla intelektu, duchowego składnika naszej osobowości. Zatem i budżet będzie miał zysk. — Podczas takich wizyt wzmacniamy odporność, więc nie będziemy chorować. — Obliczając potencjalne zyski z działalności parków narodowych, tej strony nawet nie bierzemy pod uwagę. Ale to naprawdę tak jest. Człowiek, który w pełni wypoczął, będzie pracował z nowymi siłami. Oprócz tego zwiększa się jego potencjał twórczy, bo zobaczył coś dotąd nieznanego. Szczególnie ważne jest to dla dzieci. Zobaczyć dziewiczą przyrodę, niestety, teraz można daleko nie wszędzie. Gdyby tylko lokalni urzędnicy do końca uświadamiali sobie, czym jest park narodowy, jakie zyski może przynosić, nie stawialiby przeszkód w jego tworzeniu. Przecież to nie tylko strefa wypoczynku. W miejscowości, gdzie nie ma szkodliwej produkcji, można bez zastrzeżeń zbierać jagody, grzyby, rośliny lecznicze, w zbiornikach wodnych łowić ryby itp. Chcemy przybliżyć parki narodowe ludziom, pokazać ich korzyść. — Jaką jeszcze korzyść mogą przynosić parki przyrodnicze? — Udoskonalamy Ustawę o funduszu ochrony przyrody, aby do tego funduszu weszły inwestycje w części dotyczącej budowy infrastruktury. Ministerstwo ochrony środowiska i departament ochrony środowiska naturalnego poprzez rezerwaty opracowuje program odtwarzania świata roślinnego i zwierzęcego. — Co to za program? — Świat roślinny odtwarzamy poprzez ogrody botaniczne. Na przykład w ogrodzie botanicznym wyhodowaliśmy te gatunki roślin, które znikają, przecież Rzeka Oril. Obwód dniepropetrowski główną funkcją ogrodu botanicznego jest pielęgnowanie takich gatunków. Ogród botaniczny przekazuje wyhodowane rośliny do szkółek rezerwatu, gdzie hoduje się je masowo i sadzi w miejscach, gdzie określone gatunki rosły w warunkach naturalnych. Resztki sprzedają — tak pojawiają się środki na rozwój. Jeśli chodzi o świat zwierzęcy, planujemy rezerwaty dla odtwarzania zasobów rybnych. Będziemy hodować cenne gatunki ryb, te, które znikają, wpisane do Czerwonej Księgi. To bieługa, jesiotr, pstrąg i inne. Poprzez system odtwarzania możemy wzbogacić nasz jadłospis i nie wydawać pieniędzy na zakup ryb za granicą — będziemy mieć własne. Oprócz tego zarybianie zbiorników wodnych przywróci ogólny naturalny biocenozę wody, bo przecież dobrze wiadomo: jeśli w rzece żyją ryby czy raki, to woda w niej jest czysta. Rzeki — małe i duże — nie będą zarastać chwastami, nie będą zaśmiecane. — Nad czym jeszcze pracujecie? — Ministerstwo stara się przekazać ludziom myśl, aby fundusz ochrony przyrody oceniać w trójkącie równoramiennym: historia, środowisko, duchowość. Duchowość jest tutaj górnym kątem trójkąta, uważamy go za główny, najważniejszy. Kąty w tym trójkącie są jednakowe, żaden z nich nie może być mniejszy, ułomny. Jeśli urzędnik jest wysoko wykształconym, duchowo bogatym człowiekiem, to stan środowiska będzie zajmował w jego światopoglądzie jedno z głównych miejsc. Aby duchowość zajęła należne jej miejsce, przeprowadzaliśmy konferencję z duchownymi. Chcemy, aby duchowni niezależnie od wyznań — prawosławni, katolicy, grekokatolicy, muzułmanie, żydzi — głosili wartości ekologiczne. Jeśli będzie działać zasada trójkąta, gdzie najważniejsza jest duchowość, jeśli społeczeństwo to uświadomi sobie, to w kraju należycie będzie szanowana historia i środowisko. W każdym parku narodowym są świątynie. Przecież budowano je nie byle gdzie, a w określonych wyznaczonych miejscach, które uważano za święte. Trzeba, aby poprzez duchowość doszliśmy do pełnego szacunku stosunku do środowiska. Dlatego duchowni jako
W Karpackim Rezerwacie Biosfery ludzie cieszący się autorytetem w społeczności będą zwracać się do rodaków, propagując szacunek do kultury własnego narodu, a w tym kontekście — do przyrody. Ważne jest, aby nie przerywać więzi pokoleń, aby starsi przekazywali młodszym ten pietyzm, z jakim nasi przodkowie odnosili się do przyrody. Dawne ukraińskie powiedzenie o tym, że ziemia jest święta, bo daje życie, nie powinno zostać zapomniane w czasach urbanizacji i globalizacji. Pamiętacie z historii i literatury pięknej, że przedstawiciele różnych pokoleń żyli razem, dziadkowie i pradziadkowie wychowywali wnuki i prawnuki na legendach i podaniach, na wiekowych tradycjach. I było to słuszne z punktu widzenia naszej rolniczej kultury. Nie odrywać się od ziemi, mieszkając na wysokich piętrach, lecz zbliżać się do niej, chodząc boso po rosistej trawie. Nasz naród nie może żyć z dala od ziemi, zapomnieć o doświadczeniu i wiedzy przodków, bo jesteśmy z nią korzeniami związani, tylko dzięki ziemi jesteśmy Ukraińcami. Niestety, więź pokoleń została obecnie przerwana, młodzi stają się nieczuli. A jeśli człowiek jest nieczuły, jak zdoła pokochać ptaszka, ziemię, kwiat? Dlatego tak ważne jest, aby działała zasada naszego trójkąta, a wtedy społeczeństwo zbliży się do ideału, odpadnie wiele problemów związanych z duchowością, a także ze zdrowiem. Nie jest nową myśl, że zdrowie cielesne zaczyna się od duchowości. — Minął ponad rok od czasu, gdy wyszły dekrety Prezydenta w sprawie ochrony przyrody i parków narodowych. Jakie problemy się pojawiły? — Z parkami przyrodniczymi należy się śpieszyć, bo trwa masowa prywatyzacja. Nie można dopuszczać do totalnej prywatyzacji, bo w takim przypadku państwo będzie musiało wykupywać ziemię od osób prywatnych, jak to dzieje się w niektórych krajach zachodnioeuropejskich. A jeśli na przykład rzekę do tego czasu już zniszczono? To całkowicie realna sytuacja, gdy zaoruje się brzegi, bo prywatni właściciele niedbale traktują zachowanie ochronnych pasów przybrzeżnych. Prywatyzacja pasów przybrzeżnych odbywa się z naruszeniem obowiązujących praw Ukrainy. Uważam, że prywatyzację zbiorników wodnych należy zakazać. Rzeki — małe czy duże — stawy, jeziora powinny znajdować się pod opieką państwa i organów kontrolnych. Tylko tak zdołamy uchronić zasoby wodne przed zanieczyszczeniem i upadkiem, a w rezultacie — przed zniknięciem. Ponadto ustawodawstwo w sferze ochrony przyrody wymaga dostosowania do współczesnych wymogów i potrzeb, bo brakuje mechanizmów ekonomicznego stymulowania tworzenia i zachowania terenów chronionych. Istnieją rozbieżności między aktami prawnymi dotyczącymi funduszu ochrony przyrody. Wymagają wzmocnienia mechanizmy prawne jego ochrony i zachowania. Stanowisko Ministerstwa Gospodarki i Ministerstwa Finansów w sprawie przyjęcia Ogólnopaństwowego celowego programu ekologicznego rozwoju ochrony przyrody na okres do 2020 roku jest niekonstruktywne. Są problemy także na szczeblu lokalnym. Szumska rada rejonowa w obwodzie tarnopolskim nie wyraża zgody na utworzenie narodowego parku przyrodniczego „Danyliw Hrad”, Mikołajewska obwodowa i Oczakowska rejonowa administracja państwowa nie zapewniają utworzenia narodowego parku przyrodniczego „Biłobereżżia Swiatosława” w pełnym zakresie, a Mikołajewska rada obwodowa wyraża wątpliwości co do celowości jego utworzenia. Zakarpacka obwodowa i Rachowska rejonowa administracja państwowa hamują proces uzgadniania rozszerzenia terytorium Karpackiego Rezerwatu Biosfery w pobliżu Howerli. Kłody pod nogi tworzeniu narodowych parków przyrodniczych rzucają obwodowe i rejonowe administracje państwowe: „Wełykyj bir” w obwodzie sumskim, „Siwerskodonećkyj” w ługańskim, „Orilśkyj” w dniepropetrowskim, „Dniprowśko-Teteriwśkyj” w kijowskim. Organy samorządu terytorialnego nie wyrażają zgody na utworzenie narodowych parków przyrodniczych „Nyżnosulśkyj” (obwody połtawski i czerkaski) oraz „Kremenczućki pławni” — obwody połtawski i kirowohradzki. — Czy finansowanie obiektów funduszu ochrony przyrody jest wystarczające? — W tym roku wielkość finansowania jest krytycznie niewystarczająca. Wydatki na utrzymanie wszystkich instytucji funduszu ochrony przyrody w porównaniu z 2008 rokiem zmniejszyły się 4,6 raza. (Prawda, jest to bez uwzględnienia wynagrodzeń pracowników instytucji). Średnio na zapewnienie funkcjonowania jednej instytucji w 2009 roku przyznano 1,88 tys. hrywien miesięcznie. Jakie to pieniądze, wnioski może wyciągnąć każdy sam. Czyli finansowanie w 2009 roku stanowiło 32,6% potrzeb. Zbyteczne jest mówienie, że to katastrofalnie mało. Przykro, że nie do końca uświadamiamy sobie całą wagę tej sprawy. XX wiek zniszczył przyrodę: wojny, katastrofy technogenne, szkodliwa produkcja. Komu, jeśli nie nam, to naprawiać? Opanujmy się, aby nie pozostały naszym wnukom w spadku czarne lasy bez liści, rzeki bez ryb, góry bez kwiatów. Póki co nie jest za późno. Są w naszym kraju miejsca, gdzie przyroda jest pierwotna, gdzie ciało i dusza odpoczywają. Róbmy wszystko, aby było ich jak najwięcej, aby cały nasz kraj zamienił się w kwitnący ogród. Jest to możliwe, trzeba tylko dołożyć starań. Kiedy każdy zrozumie, jak ważne miejsce w teraźniejszości i przyszłości ma czystość środowiska, i będzie robił wszystko, co od niego zależy, nie przyniesiemy sobie wstydu przed obcokrajowcami za dwa lata, gdy będziemy przyjmować mistrzostwa w piłce nożnej. Kwiaty, a nie śmieci — oto przyszłość Ukrainy. Rozmawiała Ołena SZULHA Pierwszy zastępca ministra Stepan Łyzun i zastępca ministra Mykoła Mowczan
Tłumaczenie maszynowe
Ludmyła ILJENKO
Obecnie aktualnym problemem jest kształtowanie porozumienia między branżą jądrową a społeczeństwem Ukrainy. Czarnobyl to jakby stara rana społeczeństwa, po której pozostaje tępy ból i ostrożny stosunek do sytuacji, które mogą spowodować coś podobnego… Dlatego przedstawiciele organizacji społecznych z niepokojem przyjmują lobbowanie na rzecz „pokojowego atomu” w naszym państwie. Ale specjaliści od atomistyki na czele z dyrektorem Instytutu Bezpieczeństwa Narodowego W. Horbulinem zaproponowali mediom i opinii publicznej zwrócenie uwagi na następujące punkty: 1. Rozwój energetyki jądrowej na świecie i na Ukrainie w znacznym stopniu zależy od stopnia poparcia opinii publicznej danego kraju dla pokojowych programów jądrowych, co z kolei wyraźnie koreluje ze świadomością obywateli dotyczącą stanu spraw w branży jądrowej. 2. Ukraina ratyfikowała Konwencję z Aarhus (1999) i stworzyła podstawy legislacyjne dla realizacji praw obywateli do dostępu do informacji ekologicznej oraz ich udziału w podejmowaniu decyzji, które mogą negatywnie wpłynąć na środowisko. 3. Udział społeczeństwa w rozpatrywaniu projektów aktów prawnych i programów w sferze wykorzystania energii jądrowej, ekspertyzach projektów obiektów jądrowych, badaniu wpływu wspomnianych obiektów na środowisko naturalne i zdrowie ludzi — to bodziec do podnoszenia bezpieczeństwa technologii jądrowych. 4. Poparcie obywateli dla państwowych programów jądrowych to złożona, wieloaspektowa sprawa, która wymaga stałej uwagi, konsekwentnych działań i kierowania określonych zasobów nie tylko przez operatorów instalacji jądrowych, kierownictwo branży jądrowej, ale i państwo w ogóle. 5. Nieuwzględnianie kontekstu ogólnej sytuacji ekologicznej w regionie czy w kraju, momentami tendencyjne podejście do analizy wpływu czynnika radiacyjnego na środowisko, sprzeczne ustawodawstwo w sferze ochrony socjalnej personelu obiektów jądrowych i ludności rejonów rozmieszczenia obiektów jądrowych oraz niedostosowanie tego ustawodawstwa do deklarowanych poziomów ryzyka wynikającego z eksploatacji obiektów jądrowych, ignorowanie postanowień odpowiednich dokumentów międzynarodowych nie tylko nie sprzyjają kształtowaniu u ludności adekwatnego postrzegania ryzyk radiacyjnych, ale stają się przeszkodą w poprawie bezpieczeństwa jądrowego i radiacyjnego w sferze wykorzystania energii jądrowej. 6. Społeczność zawodowa i lokalne organy władzy państwowej nie robią wszystkiego, co możliwe, aby informować ludność o realnych ryzykach związanych z funkcjonowaniem obiektów kompleksu energetyki jądrowej. 7. Ustawodawstwo czarnobylskie, w którego podstawach, między innymi, położono zasady rekompensaty potencjalnych ryzyk radiacyjnych, nie odpowiada realnym możliwościom ekonomicznym państwa, nie sprzyja efektywnej likwidacji skutków katastrofy czarnobylskiej, kształtuje u ludności przekonanie o nieuchronności tych skutków, wzmacniając napięcie społeczno-psychologiczne wśród poszkodowanych, a to przeszkadza w kształtowaniu adekwatnego postrzegania ryzyk radiacyjnych. 8. Nieuwzględnianie wymogów gwarantowania kultury bezpieczeństwa na poziomie politycznym, pewne problemy z realizacją branżowych i państwowych programów zapewnienia bezpieczeństwa działających bloków energetycznych, znaczne niedofinansowanie bieżących potrzeb eksploatacji elektrowni jądrowych, niespójna i nieefektywna działalność gospodarcza organów państwowych i firm w sferze jądrowej, niegotowość systemu reagowania awaryjnego do prowadzenia działań ochrony przeciwradiacyjnej ludności (przede wszystkim w zakresie profilaktyki schorzeń tarczycy) obniżają poziom zaufania ludności do planów zwiększania mocy energetyki jądrowej i rozbudowy elementów cyklu paliwa jądrowego. 9. Ogólnie rzecz biorąc, państwowa polityka informacyjna i praktyczne działania w pracy z ludnością dotyczące planów rozbudowy branży jądrowej nie są tyle nakierowane na kształtowanie zaufania do tej branży, co przypominają próby „kupienia” poprzez ulgi i przywileje lojalności lokalnych społeczności wobec lokalizacji w ich regionach elektrowni jądrowych lub przedsiębiorstw cyklu paliwa jądrowego. 10. Należyte informowanie ludności o stanie bezpieczeństwa w sferze wykorzystania technologii jądrowych i radiacyjnych wymaga stworzenia jednolitego państwowego systemu kontroli i ewidencji dawek napromieniowania personelu i ludności, Jednolitego państwowego rejestru dawek, systemu monitoringu radiacyjnego środowiska oraz efektywnego funkcjonowania Państwowego rejestru osób poszkodowanych w wyniku katastrofy czarnobylskiej. Biorąc pod uwagę rolę energetyki jądrowej w zapewnieniu stabilności ekonomicznej i bezpieczeństwa energetycznego państwa, a także bezpieczeństwa narodowego Ukrainy; udział energetyki jądrowej w produkcji energii elektrycznej na Ukrainie oraz jej sprawdzoną odporność na zjawiska kryzysowe w gospodarce; znaczący wpływ na politykę przemysłową i innowacyjną państwa; niski poziom poparcia przez ludność perspektyw rozwoju kompleksu energetyki jądrowej, uczestnicy „okrągłego stołu” zwrócili się do Rady Najwyższej Ukrainy z prośbą: kontynuować doskonalenie bazy legislacyjnej w zakresie dostępu obywateli do informacji o stanie środowiska naturalnego i podejmowania decyzji w kwestiach ekologicznych; sprzyjać opracowaniu i przyjęciu Kodeksu Jądrowego Ukrainy z uwzględnieniem realnego stanu spraw w branży jądrowej, współczesnych podejść do gwarantowania bezpieczeństwa jądrowego i radiacyjnego, a także rekomendacji organizacji międzynarodowych i krajowej społeczności naukowej; powstrzymywać się od praktyki opracowywania i przyjmowania aktów prawnych, które nie odpowiadają postanowieniom dokumentów międzynarodowych, praktyce zagranicznej i pozycjonują krajowy kompleks energetyki jądrowej jako branżę wysoce niebezpieczną dla człowieka i środowiska naturalnego; przyspieszyć wdrażanie do obowiązującego ustawodawstwa zasad gwarantowania bezpieczeństwa obiektów potencjalnie niebezpiecznych na zasadach monitoringu ryzyk i zarządzania nimi; usunąć sprzeczności ustawodawstwa w części dotyczącej odszkodowań za szkody jądrowe w zakresie sumy i granicy odpowiedzialności operatora za szkodę jądrową; terminowo korygować ustawodawstwo w związku z wprowadzaniem zmian do dokumentów międzynarodowych w sferze wykorzystania energii jądrowej; podnieść efektywność działalności koordynacyjnej w zakresie aktualizacji i rozwiązywania problemów międzyresortowych dotyczących bezpieczeństwa jądrowego i radiacyjnego w sferze wykorzystania energii jądrowej; kontrolować bezwzględne wykonanie decyzji Rady Bezpieczeństwa Narodowego i Obrony Ukrainy w części dotyczącej problemów branży jądrowej. Zwrócili się do Gabinetu Ministrów Ukrainy z prośbą: rozważyć możliwość opracowania państwowego programu kształtowania wizerunku energetyki jądrowej jako konkurencyjnej, ekologicznie bezpiecznej produkcji energii elektrycznej poprzez wprowadzenie relacji rynkowych w branży energetycznej i ustalenie taryf na energię elektryczną produkowaną w elektrowniach jądrowych, z uwzględnieniem bieżących problemów branży i potrzeb inwestycyjnych; przyjąć do bezwzględnego wykonania decyzje RBNiO Ukrainy dotyczące poprawy sytuacji w branży jądrowej; stać się przewodnikiem i wzorem wprowadzania w praktykę fundamentalnej zasady organizacyjnej gwarantowania bezpieczeństwa, jaką jest „kultura bezpieczeństwa”; opracować koncepcję i program dalszego rozwoju ubezpieczeń jądrowych na Ukrainie. Do Narodowej Akademii Nauk Ukrainy: badania relacji ze społeczeństwem oraz naukowe uzasadnienie podejść do kształtowania adekwatnego postrzegania ryzyk radiacyjnych i poparcia dla technologii jądrowych i radiacyjnych uznać za aktualny problem naukowy, a jego rozwiązanie — za jeden z warunków realizacji Strategii Energetycznej Ukrainy na okres do 2030 roku w części dotyczącej kompleksu energetyki jądrowej; wyznaczyć wiodącą instytucję naukową do spraw naukowych problemów informacyjno-komunikacyjnych oraz społeczno-psychologicznych postrzegania ryzyk radiacyjnych w aspekcie kształtowania porozumienia między branżą jądrową a społeczeństwem Ukrainy; w ramach programów monitoringu społecznego, przy wsparciu finansowym i organizacyjnym Ministerstwa Paliw i Energetyki oraz Ministerstwa ds. Sytuacji Nadzwyczajnych Ukrainy przewidzieć systemowe badania opinii publicznej dotyczące postrzegania ryzyk radiacyjnych funkcjonowania elektrowni jądrowych oraz przedsiębiorstw cyklu paliwa jądrowego; zachęcać naukowców do przygotowywania i zamieszczania, w szczególności w mediach, publikacji dotyczących stanu i perspektyw rozwoju energetyki jądrowej. Do Państwowego Komitetu Regulacji Jądrowej Ukrainy: dokonać oceny bazy legislacyjnej w zakresie ochrony socjalnej personelu i ludności Ukrainy pod kątem jej zgodności z wymogami dokumentów podstawowych organizacji międzynarodowych ds. bezpieczeństwa jądrowego i radiacyjnego oraz wpływu ustawodawstwa krajowego na stan bezpieczeństwa w sferze wykorzystania energii jądrowej. Do Ministerstwa Paliw i Energetyki: zbadać przyczyny niskiego poparcia przez ludność Ukrainy dla technologii jądrowych i radiacyjnych; opracować, uzgodnić z zainteresowanymi ministerstwami i resortami oraz zatwierdzić ogólnopaństwowy dokument programowy dotyczący polityki informacyjnej i relacji ze społeczeństwem w aspekcie bieżącej działalności i perspektyw rozwoju krajowego kompleksu energetyki jądrowej; uwzględnić doświadczenia Ministerstwa ds. Sytuacji Nadzwyczajnych w przezwyciężaniu społeczno-psychologicznych skutków katastrofy czarnobylskiej w ramach międzynarodowego projektu ICRIN oraz inne opracowania w tej sferze. Do Ministerstwa Paliw i Energetyki oraz organów regionalnej władzy państwowej: zainicjować w regionach perspektywicznej budowy obiektów jądrowych centra informacyjne „edukacji atomowej” dla uczniów, studentów, specjalistów w różnych dziedzinach, niezwiązanych z kompleksem energetyki jądrowej. Do Ministerstwa Pracy oraz Ministerstwa ds. Sytuacji Nadzwyczajnych: dopracować Koncepcję ochrony socjalnej ludności w związku z katastrofą czarnobylską jako podstawę do doskonalenia obowiązującego ustawodawstwa czarnobylskiego i przedłożyć do zatwierdzenia Radzie Najwyższej Ukrainy; opracować metodologiczne podejścia do przeglądu polityki państwowej w sferze ochrony socjalnej personelu pracującego w warunkach podwyższonego ryzyka produkcyjnego, z uwzględnieniem realnego stanu warunków pracy, postanowień dokumentów międzynarodowych i najlepszej praktyki międzynarodowej. Ministerstwu Oświaty i Nauki Ukrainy uczestnicy seminarium doradzili w ramach swoich kompetencji i możliwości kontynuować działalność edukacyjną w zakresie kształtowania u specjalistów i ludności adekwatnej oceny i postrzegania ryzyk społecznych, technologicznych, naturalnych i bytowych. Związkowi „Jądrowa Pula Ubezpieczeniowa” przedstawić uzasadnione propozycje dotyczące zwiększenia funduszu ubezpieczeniowego na wypadek odszkodowań za szkody jądrowe w przypadku incydentu jądrowego. Instytutowi Problemów Bezpieczeństwa Narodowego: zainicjować z wykorzystaniem informacji
Zdjęcie Ksenii Hładyszewej krajowych raportów i corocznych sprawozdań ministerstw oraz urzędów systemowa analiza zagrożeń i wyzwań dla bezpieczeństwa narodowego w zestawieniu z wynikami monitoringu socjologicznego wraz z rankingiem tych zagrożeń i wyzwań według stopnia ryzyka i postrzegania ich przez ludność z przygotowaniem odpowiednich materiałów analitycznych jako podstawy do podejmowania decyzji zarządczych przez organy władzy. Profesjonalnym stowarzyszeniom społecznym w dziedzinie fizyki jądrowej i energetyki, radioekologii, radiobiologii, medycyny radiacyjnej itp.: poświęcać należytą uwagę opracowywaniu i drukowaniu, rozpowszechnianiu publikacji popularnonaukowych, a także przygotowywaniu i zamieszczaniu w mediach publikacji o zaletach energetyki jądrowej w porównaniu z innymi rodzajami wytwarzania energii elektrycznej, problemach jądrowego kompleksu energetycznego i sposobach ich przezwyciężania. Środkom masowego przekazu: zważywszy na znaczenie jądrowego kompleksu energetycznego dla gospodarki, polityki przemysłowej i innowacyjnej, a także bezpieczeństwa narodowego Ukrainy w ogóle, obiektywnie i wszechstronnie naświetlać nie tylko problemy, ale i osiągnięcia branży jądrowej, nie zastraszając ludności mitami i plotkami. Czytając ponownie „Marię z piołunem na końcu wieku” Wołodymyra Jaworiwskiego, pomyślałam, że Czarnobylską Elektrownię Jądrową oddano w ręce ludzi, którzy byli do tego moralnie i psychologicznie nieprzygotowani. Obecnie społeczeństwo, które w Związku Radzieckim cierpiało na infantylizm, odurzone nędznym majątkiem i epidemiami, wpadło w drugą skrajność — odrzucania i wyśmiewania wszystkiego, co idzie „z góry”. Bez wątpienia tania energia elektryczna jest nam potrzebna, ale czy jesteśmy gotowi na to, aby nie zamieniła się ona w śmiercionośną zabawkę? Na Ukrainie pracują cztery elektrownie jądrowe, a ich kierownictwo widzi pewne problemy, wie, jak je rozwiązywać. Inne pytanie: czy poradzimy sobie z ekstremalną sytuacją w okresie kryzysu? Podczas seminarium odczuwalna była ściana, która dzieli przedstawicieli społeczeństwa (w szczególności byli przedstawiciele „Zielonego Świata” i „Ogólnoukraińskiej Ligi Ekologicznej”) oraz energetyków. Przedstawicieli władzy w ogóle nie było. Referowali zastępcy przewodniczących administracji państwowych rejonów związanych z elektrowniami jądrowymi. Nawiasem mówiąc, w Chmielnickiej Elektrowni Jądrowej działa automatyczna sekretarka, która informuje chętnych o stanie spraw w elektrowni. W warunkach kryzysowej gospodarki słowa o stanie zasobów awaryjnych wydały się groźne. Referat W. Zacharowa, dyrektora generalnego zrzeszenia „Jądrowy Pool Ubezpieczeniowy”, stwierdzał, że i na ubezpieczeniach polegać nie można. A o profilaktyce chorób „radiacyjnych” nie ma nawet mowy — nawet na obwód kijowski brakuje jodu. Dlatego czy można mówić o wzmocnieniu kompleksu jądrowego — nie wiem… 2 grudnia 2009 roku odbył się „okrągły stół” „Jądrowo-energetyczny kompleks i społeczeństwo Ukrainy: drogi do porozumienia”. Uczestnikami byli przedstawiciele ministerstw i urzędów, Ukraińskiego Towarzystwa Jądrowego, stowarzyszenia radiologów medycznych Ukrainy, przedsiębiorstw branżowych, placówek oświatowych, instytucji naukowo-badawczych, społecznych organizacji ochrony przyrody.
Tłumaczenie maszynowe
Bez wątpienia w warunkach kryzysu trudno mówić o kwestiach duchowych. Cała przestrzeń informacyjna wypełniona jest faktami o sytuacjach nadzwyczajnych, choć mało kto bierze pod uwagę to, że Ukraina już od 17 lat istnieje w trybie sytuacji nadzwyczajnych oraz informacyjno-duchowej okupacji. Zmiana historycznego modelu rozwoju przyczyniła się także do zmiany stosunku nowych pokoleń do kwestii humanistycznych. Często problemy te sprowadzane są do profanacji, do zamiany pojęć. Kwestiami humanistycznymi zajmują się ludzie nieposiadający wykształcenia humanistycznego, mówiąc, że ten kierunek i tak na Ukrainie istnieje na zasadzie resztkowej. Często jednak zapomina się, że kiedy komponent humanistyczny rozwoju narodowego jest „resztkowy”, wtedy sama powłoka narodu staje się zbyt słaba i niezabezpieczona. Dmytro DROZDOWSKI, Olha ŁOŚ, NaUKMA Pamiętam wykład Liny Kostenko w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej: „Humanitarna aura narodu”… Była też druga część w tytule wykładu: „…albo Defekt głównego zwierciadła”. Otóż wydaje się, że do tej pory system postsowieckich zwierciadeł nie został zmieniony, a zatem defekty szerzą się i mnożą w ukraińskiej świadomości, wywołując niezdrowe reakcje na problemy przede wszystkim bytu narodowego. Komuś wydaje się, że kwestie języka, funkcjonowania rynku literackiego, jakość tekstów literackich to kwestie drugorzędne, ponieważ na pierwszym miejscu powinny być kwestie gospodarki i dobrobytu społecznego. Jednak we wszystkich krajach europejskich wydanie wartościowej książki towarzyszy licznym dyskusjom, a wyjście publikacji, w której poruszana jest klasyka literatury narodowej, znajduje się pod ostrzałem fachowych dyskusji, ponieważ w przeważającej większości krajów europejskich rozumieją, że literatura to ten nauczyciel, który pomaga człowiekowi (i wcale nie robi tego zamiast samego człowieka, narzucając jakąś a priori słuszną myśl) zorientować się w świecie. Przestrzeń literatury to sfera komunikacyjna, świat, który przemawia do ludzkiego serca, pozostawiając w nim pewien komunikat. U nas czasami kwestie polityki humanistycznej spychane są na drugi plan, ale niekiedy urzędnicy lubią dziwić się, dlaczego na Ukrainie do tej pory nie ma ani jednego laureata Nagrody Nobla w dziedzinie literatury. A jak może pojawić się taki laureat, kiedy Ukraina nie deklaruje się godnymi działaniami na międzynarodowej arenie humanistycznej: nie wydaje się i nie finansuje nawet jakościowych przekładów klasyki literatury ukraińskiej na świecie; nie ma wystarczającej liczby katedr ukrainistyki za granicą, które pomagałyby przekazywać wiedzę o kulturze ukraińskiej. Kiedyś profesor Uniwersytetu Rzymskiego „La Sapienza” Oksana Pachlowska zauważyła, że na pytanie do swoich włoskich studentów, co wiedzą o świecie słowiańskim, a w szczególności o Ukrainie, otrzymała odpowiedź: „To bardzo słabo rozwinięty niestabilny region, gdzie ludzie żyją bardzo biednie, bo nie mają gruntownego wykształcenia i kultury”. Oto taka ona, szalona słowiańszczyzna w XXI wieku dla Europy. Właśnie dlatego tak ważne jest obecnie przywrócenie kulturze ukraińskiej fachowego przemyślenia własnej historii rozwoju, określenia wektorów sytuacji literackiej, ponieważ już za 10—15 lat obecna literatura stanie się częścią historii. Co pozostawimy w spadku dla potomnych: „Dobro i zło” czy „Łososia”? Takie kryzysowe (podobne do wysypiska śmieci) momenty rozwoju kultury są możliwe wtedy, gdy myślenie literackie nie istnieje w jedności z myśleniem filozoficznym, ponieważ filozofia w rzeczywistości nigdy nie może być filozofią na użytek dnia (wtedy to już ideologia), ona nie dąży do tego, by coś zamaskować czy usprawiedliwić. Filozofia to ta dyscyplina surowego, jasnego myślenia, która rozszerza możliwości naszej myśli. Żyjemy więc w czasie bez filozofii i jest to już, wydaje się, problem planetarny. Miejsce filozofów zajęli specjaliści od wizerunku i księgowi, którzy obecnie zarządzają milionowymi korporacjami. Natomiast świat pojedynczego człowieka pozostaje odrzucony, człowiek nie znajduje wsparcia w obecnym rozwoju myśli, która ciąży ku dobru materialnemu. Filozofia od zarania musi być Wiceprezydent NaUKMA profesor Wołodymyr Moreneć
Sabo, profesor Uniwersytetu Lille-3 (w Ukrainie niedawno w wydawnictwie O. Żupanskiego wydano monografię tego badacza europejskiej filozofii i kultury), który zaproponował odwiedzającym i uczestnikom wydarzenia dwa wykłady. Pierwszy dotyczył tematu „Filozofia i literatura: interdyscyplinarny dialog” i miał bezpośredni tytuł, prawda, dość metaforyczny: „Myśleć razem z literaturą?”. Główne pytania wykładu to: czy literatura myśli? Czy istnieje, obok „filozofii filozofów”, literacka filozofia pisarzy? Opierając się na tekstach Borgesa i Foucaulta, Mallarmégo i Prousta, Philippe Sabot, autor studium „Filozofia i literatura” (2002), starał się nakreślić nowe podejścia do starego pytania o wzajemne związki między poszukiwaniami Piękna i Prawdy. Następnego dnia Philippe Sabot wygłosił wykład „Literacka historia filozofii”. Został on przygotowany jako przegląd recepcji idei Hegla we francuskiej literaturze XIX wieku. Systematyczna doktryna niemieckiego filozofa jawi się jako źródło inspiracji dla francuskiego symbolisty Stéphane’a Mallarmégo i tajemniczego pisarza Villiersa de l’Isle-Adama. Tak więc dwa dni międzynarodowej konferencji „Filozofia i literatura: interdyscyplinarny dialog” próbowały zwrócić ukraińską myśl humanistyczną ku filozoficznym fundamentom, aby w ten sposób na należytym poziomie fachowym, poprzez przemyślenie historii literatury w nurcie filozoficznym, wyjść na zrozumienie obecnej sytuacji literacko-kulturowej. Komentarz Ludmyły Archypowej, docentki katedry filozofii i religioznawstwa NaUKMA, sekretarz odpowiedzialnej komitetu organizacyjnego. — Proszę powiedzieć, jakich specjalistów zaproszono do udziału w konferencji? Jacy honorowi goście odwiedzili ją? — Konferencję zaplanowano jako część „Dni Nauki NaUKMA”. Ogłoszono ją na początku lata 2009 roku, zaproszenia do udziału rozesłano do wielu placówek edukacyjnych i naukowych Ukrainy, Rosji, Białorusi, Polski. Napłynęło ponad 50 zgłoszeń, z których Komitet Organizacyjny wybrał prawie 40 uczestników. Specjalnie zaproszono znanych naukowców: Myrosława Popowycza (Instytut Filozofii NAN Ukrainy); Bogusława Bakułę (Uniwersytet im. A. Mickiewicza, Polska); Philippe’a Sabota. Spotkanie z francuskim naukowcem odbyło się przy wsparciu Francuskiego Centrum Kultury. Na wstępnym posiedzeniu plenarnym uczestników konferencji powitali Serhij Kwit, rektor NaUKMA, Wołodymyr Moreneć, wiceprektor ds. studiów naukowo-dydaktycznych, Mathieu Ardin, dyrektor Francuskiego Centrum Kultury. — Na czym polega naukowa wartość tej konferencji? — Moim zdaniem naukowa wartość przeprowadzonego wydarzenia polega na określeniu pola przedmiotowego i specyfiki oddziaływania światów filozoficznego i literackiego; pogłębieniu wiedzy naukowej o problemach wzajemnych wpływów filozofii z innymi formami kultury duchowej; opracowaniu strategii badania interakcji filozofii i literatury w konkretnym polu kulturowo-historycznym; rekonstrukcji procesu transformacji światopoglądowych w ukraińskiej kulturze XX—XXI wieku; formowaniu międzykatedralnej grupy badawczej do realizacji fundamentalnych projektów naukowych o kierunku interdyscyplinarnym; włączeniu do interdyscyplinarnych studiów humanistycznych młodych naukowców — studentów, aspirantów, doktorantów katedr filozofii i religioznawstwa oraz literatury i języków obcych Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Wszystko to ma wielką wagę, jeśli rzeczywiście pragniemy zrekonstruować nasz system naukowy, aby ukraińska filologia w szczególności z powodzeniem się rozwijała, przejmując doświadczenia i osiągnięcia innych kierunków naukowych. — Czy zrealizowano oczekiwania wobec konferencji? Czy uczestnicy, w szczególności pan Sabot, dzielili się swoimi wrażeniami? — Większość uczestników konferencji dziękowała za dobrą organizację i podkreślała pozytywną atmosferę oraz nowość przedstawionych w referatach materiałów badawczych. Philippe Sabot dziękował za zaproszenie, zaznaczając, że konferencja w ogóle, pytania uczestników i komunikacja ze studentami były dla niego interesujące. Odbyło się spotkanie, wymiana informacji, bliższe poznanie w komunikacji naukowej nie tylko przedstawicieli różnych instytucji edukacyjnych i naukowych Ukrainy, ale także pracowników różnych katedr Akademii Kijowsko-Mohylańskiej, studentów, doktorantów, aspirantów. Uczestnicy konferencji
— Jakie ciekawe dyskusje rozwinęły się podczas konferencji? — Prawie każdy referat wywoływał wiele pytań. Ponieważ wielu prelegentów proponowało nowe podejścia lub mało znane kierunki, padało niemało pytań uściślających. Dyskusje z prelegentami oraz między uczestnikami toczyły się głównie wokół określenia granic okresów kultury i jej typologii, stylów i gatunków literatury, metodologii badania tekstów filozoficznych i literackich. Szczególnie ożywiona dyskusja wywiązała się podczas „okrągłego stołu” „Wokół Gogola”. — W jaki sposób uczczono pamięć profesora Wilena Horskiego? Ta konferencja jest poświęcona pamięci tego wybitnego ukraińskiego filozofa. — Podczas konferencji ze słowem o Wilenie Serhijowyczu Horskim (1931—2007) wystąpili Myrosław Popowycz oraz Maryna Tkaczuk, kierownik katedry filozofii i religioznawstwa Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. Choć na pierwszy rzut oka temat związku filozofii i literatury nie był priorytetowy dla twórczości Wilena Horskiego (jak wiadomo, w kręgu jego bezpośrednich badań znajdowała się historia ukraińskiej filozofii, idee filozoficzne w kulturze staroruskiej, metodologiczne problemy historyczno-filozoficznego poznania), to jednak jego ogólne nastawienie na dialog, dążenie do rozpatrywania filozofii w szerszym polu kultury w pełni odpowiadają zadaniom i idei konferencji. Ukształtowała się swoista tradycja konferencji, kiedy ci z uczestników, którzy byli kolegami i uczniami W. Horskiego, przed wystąpieniami wspominali o nim jako o uczonym, nauczycielu, osobowości, dedykowali swoje wystąpienia jego pamięci. — Jakie są dalsze perspektywy „Filozofii i literatury”? Jak planują je finansować w przyszłości? — Badanie tematu „Filozofia i literatura” będzie realizowane w ramach projektu Szkoły Doktorskiej Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. W 2009 roku przyjęto pierwszą grupę doktorantów na specjalność „Filozofia literatury”. Specjalnie opracowano dyscypliny nauczania, stale aktywny jest seminarium doktoranckie, przyszłe artykuły i rozprawy doktorskie doktorantów, opracowania tematów naukowych. Zatem temat wzajemnego oddziaływania filozofii i literatury w kulturze będzie miał produktywne i stałe naświetlenie. Mamy nadzieję, że współpraca katedry filozofii i religioznawstwa oraz katedry literatury i języków obcych będzie kontynuowana w kolejnych projektach naukowych przy wsparciu Akademii Kijowsko-Mohylańskiej oraz Ministerstwa Oświaty i Nauki.
Tłumaczenie maszynowe
Lesia SEŁECKA Na los tego człowieka przypadło niemało prób, ale on mimo wszystkich trudności, jakby wypełniając główną misję życiową, zawsze ochraniał, niczym drogocenną perłę, swoją żonę. Być może to była nie tylko troska, a coś znacznie więcej. Wszak żoną była wybitna osobowość, utalentowana naukowczyni i działaczka społeczna, wnuczka Kamieniara, Zenowia Franko. Nadzwyczajna skromność i inteligencja Pawła Panasowycza Juraczkowskiego od razu „wpisują” rozmówcę w grono jego sympatyków. Choć na rozmowę o rodzinie, żonie, a zwłaszcza o sobie, nie zgadzał się bardzo długo. Nawet w książce wspomnień o Zenowii Tarasiwnie jego opowieść wyróżnia się lakonicznością. Rodzina, w której wychował się Pawło Juraczkowski, zasługuje na osobną opowieść, gdyż jego ojciec, potomek rodu księży, absolwent Kijowskiego Instytutu Handlowego, pracował jako sekretarz Iwana Ohijenki. Prawda, dowiedział się o tym Pawło dopiero jako pięćdziesięciolatek — nauczony nieszczęściem, ojciec obawiał się, że syn może się o tym wygadać i ściągnąć na rodzinę nowe nieszczęścia. Takiego wtedy nie wybaczano. Ojciec w 1918 roku opuścił Kijów razem z Ohijenką i przeniósł się do Kamieńca Podolskiego, choć dalej na Zachód towarzyszyć ministrowi rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej nie odważył się. Po tym, jak bolszewicy zajęli Kamieniec Podolski, Panasowi Juraczkowskiemu udało się znaleźć miejsce księdza we wsi Werbiwce (obecnie obwód winnicki). Kiedy zaś Sowieci zabrali się za bezlitosne wykorzenianie „opium dla ludu”, ojciec, aby ratować rodzinę, poszedł pracować jako nauczyciel w Klembiwce. Dobrze pamiętał, jak bolszewiccy młodzieńcy na kijowskim dworcu wrzucili pod pociąg jego ojca tylko dlatego, że starszy już człowiek był w sutannie. Jednak i w Klembiwce rodzina nie zatrzymała się na długo. Opowieść uczniom o wybitnym działaczu społecznym i państwowym, uczonym literaturoznawcy Serhiju Jefremowie stała się dla nauczyciela fatalną. Razem z nim aresztowano także dwóch najzdolniejszych uczniów starszych klas. Kilka lat na Białomorkanałe mało nie stały się dla jeszcze młodego człowieka ostatnimi. Bardzo tam chorował i kiedy zakończyła się budowa, Juraczkowskiego wypuszczono jako takiego, który „długo nie pociągnie”. Dopóki mąż tułał się na zesłaniu, żona przeniosła się do Kijowa i zatrudniła jako robotnica niewykwalifikowana w zakładzie imienia Artema. Mieszkała z dziećmi na Łukianówce w półpiwnicznym pomieszczeniu, rodzina bardzo biedowała. W 1933 roku, aby ratować dzieci przed śmiercią głodową, zmuszona była oddać dwoje młodszych do domu dziecka. Wywieziono je w różne miejsca, córka Lesia przeżyła cudem — z trzech setek dzieci z przytułku uratowało się tylko troje. Jak zmarł najmłodszy, do końca nie wiadomo do dziś. Ojciec, wróciwszy z zesłania na początku 1934 roku, postanowił przenieść się na Donbas, gdzie można było zgubić się wśród ludzi pracy. Osiedlili się w Krasnym Łuczu, tam Pawło ukończył szkołę ze „złotym” świadectwem i wstąpił na wydział fizyki Uniwersytetu Dniepropetrowskiego. Tam zastał go rok 1941. Razem ze wszystkimi Pawła wysłano na budowę okopów przeciwpancernych, a potem na naukę do szkoły czołgowej w Piatigorsku. Kiedy Niemcy podeszli pod Kaukaz, z kursantów szkoły sformowano i rzucono na front bataliony uderzeniowe. Pawło Panasowycz wspomina przypadek podczas działań bojowych na Kaukazie. Jego współtowarzysz broni miał przekazać pakiet, a ponieważ pozycje były ostrzeliwane, zadanie było bardzo niebezpieczne. Z błagalnym wyrazem twarzy podszedł do Pawła: „Mam rodzinę, dzieci…”. Ten milcząc wziął pakunek. Wtedy właśnie znalazła go wroga kula: wybiwszy zęby, wyszła pod dolną szczęką. Chłopaka uratował były współstudent — dostarczył go do najbliższej wsi. Przez ciężkie zranienie, które sprowokowało zapalenie kości, kilka miesięcy musiał spędzić w szpitalu. Po wojnie Pawło postanowił kończyć edukację uniwersytecką we Lwowie, gdzie mieszkały siostry jego matki. Z Zenią (tak czule nazywa Pawło Panasowycz żonę) poznał się nie całkiem przypadkowo. Prawie wszyscy Frankowie wielką wagę przywiązywali do kultury fizycznej. Ojciec Zenowii, Taras Iwanowycz, wykładowca łaciny i greki, wydał nawet kilka książek o „gimnastyce”. We Lwowie zaś, na podwórku własnego domu i jednocześnie muzeum Iwana Franki, urządzili boisko sportowe, gdzie wszyscy chętni grali w siatkówkę. Pawło Juraczkowski też chodził tam z przyjaciółmi. „No i dochodził się” — żartuje, choć o szczegółach znajomości mówić odmawia. Jak potem opowiadała żona, śmiali się z „niezdar” (tych, którzy grali słabo), a Pawło grał dobrze, bo jeszcze przed wojną zajmował się lekkoatletyką. „Była szczera, ufna, bezpośrednia. Taką też pozostała” — dodaje nieco smutno, ale z niesamowitym ciepłem w głosie. Te cechy odziedziczyła zapewne po babci Oldze Chorunżynskiej, która wychowywała wnuki i w 1939 roku nie bała się powiedzieć jednemu z ideologów walki z „ukraińskim burżuazyjnym nacjonalizmem”, Manuilskiemu, podczas odwiedzin przez niego muzeum I. Franki: „Wasz Stalin ma czoło szerokości dwóch palców, a wy wszyscy tak się z nim nosicie…”. A oto wysokie czoło Franki, nadzwyczajną pamięć, kipiącą energię i fantastyczną pracowitość Zenowia Tarasiwna odziedziczyła po wielkim dziadku. Być może dlatego system chciał właśnie ją zmusić do obsługiwania swojej ideologii. Pawło Panasowycz opowiada, że rodzina Tarasa Iwanowycza bardzo nie chciała przeprowadzać się ze Lwowa. Jednak czasy były takie, że niepokorni albo znikali, jak Petro Franko, albo ich aresztowano. Pewnego razu do Franków zapukał nieznajomy mężczyzna — przechodząc obok katowni NKWD (było to w czasach powojennych), zauważył na chodniku kulkę chleba, po rozłamaniu której znalazł notatkę. Tego, kto znajdzie przesłanie, proszono o powiadomienie rodziny Franków, że w tych murach torturują ich krewnego — męża jedynej córki Iwana Franki, Anny, lekarza Kluczkę. Na wniosek Franków wypuszczono go z konwojentem, by odwiedził krewnych. Prawda, eskorta nie odchodziła od niego ani na krok, a sam lekarz ledwo się poruszał i miał przerażający wygląd. Dopiero późno w nocy, kiedy zasnął konwojent, szepcząc opowiedział, że aresztowano go w Austrii, a dowiedziawszy się, kim jest, zaczęli powoli zabijać. Torturowali tak, aby nie zostawiać śladów — bili mokrym filcakiem. W tamtym czasie już, najwyraźniej, miał poodbijane narządy wewnętrzne. Po tamtych odwiedzinach o Kluczce więcej nigdy nie słyszano, choć już wtedy wszyscy rozumieli, że widzą go ostatni raz. Wytrzymać presję, której poddawano rodzinę, zwłaszcza młodą i perspektywiczną Zenowię, było w stanie daleko nie każdemu. Stosowano i „bicz”, i „marchewkę”. Początkowo rodzinie Tarasa Iwanowycza przydzielono duże sześciopokojowe mieszkanie obok Opery. Ale ciągła „obróbka” nie ustawała ani na chwilę. Śledzenia często nawet nie ukrywano — otwarcie dawano do zrozumienia, że „organy” wiedzą o każdym kroku Zenowii Tarasiwny. Nie ukrywano niezadowolenia także z „nieodpowiedniego” męża pani Zenowii — „i gdzie Wy tylko znaleźli tego Pawła Panasowycza?”. Nawet nie próbowali go zwerbować. Choć często przychodzili do domu — „porozmawiać”. Lecz on zawsze pozostawał dla niej oparciem, starał się ostrzec i uchronić. Ani on, ani ona nigdy nie mieli przed sobą sekretów. A zważywszy na ogromne zajęcie żony, Pawło
Panasowycz wziął na siebie lwią część domowych kłopotów. Kiedy zaczęto prześladować świadomych Ukraińców, Zenowię Tarasiwnę wykluczono z partii, zwolniono z pracy, nie pozwolono obronić pracy doktorskiej, choć ona, utalentowana filolog, znała kilka języków i miała na koncie szereg gruntownych prac. Pawło Panasowycz szczególnie nie lubi wspominać o aresztowaniu żony, o tym ciężko mu mówić nawet teraz. A było tak: pewnego wieczoru Zenowia Tarasiwna nie wróciła do domu. Pawło Panasowycz nie wiedział już, co myśleć. Późnym wieczorem rozległ się telefon, żona krótko powiedziała: nie należy się o nią martwić, przenocuje u znajomej. To jeszcze bardziej wzmogło niepokój. Pawło Panasowycz dowiedział się o prawdziwej przyczynie nieobecności żony dopiero następnego dnia — z Zachodnich Niemiec zadzwoniła Luba Horbacz i pytając najpierw, co z Zenią, sama poinformowała, że trzymają ją w KGB. Zenowia Tarasiwna opowiadała potem mężowi o mnóstwie przesłuchań, „konfrontacjach”. Szczególnie demoralizowały kobietę „wyrafinowane” tortury moralne: wożono ją na „procesy” znajomych szistdesiatnyków i sadzano na sali przed oskarżonymi. Stamtąd nie mogła ani wyjść, ani pomóc. Jedno było jasne: „organy” stwarzały wrażenie, jakoby Zenowia Franko była razem z tymi, którzy „potępiają”. Ale ona kategorycznie odmówiła podpisania tekstu listu z wyrazami skruchy, dopóki nie usunięto z niego wszystkich nazwisk. Były to doprawdy ciężkie próby, do których doszło wymuszone długotrwałe bezrobocie, zakaz drukowania prac naukowych, ciągłe próby skompromitowania jej wśród świadomego ukraiństwa. Wszystko to nie przeszło bez śladu dla zdrowia Zenowii Tarasiwny. Ciężka choroba podcięła ją w rozkwicie sił twórczych. Będąc już nieuleczalnie chorą, brała udział w wiecach i demonstracjach końca lat 80. i początku 90., nosiła ciepłą odzież studentom, którzy głodowali na Majdanie. A grudnia 1991 roku nie doczekała — w listopadzie jej zabrakło… Nieproste było życie tej niezwykłej kobiety, niełatwa była i śmierć. Nie zasłużyła ona u systemu totalnego deficytu i układów nawet na środki przeciwbólowe, bez których życie chorych onkologicznie zamienia się w piekło. Pawło Panasowycz z wdzięcznością wspomina, że trochę morfiny znalazł wtedy dla nich akademik Lubomyr Pyrih. Choć sama Zenowia Tarasiwna nie raz ratowała znajomych, a nawet nieznajomych ludzi: ryzykując reputacją, tracąc cenny czas, wyszukiwała deficytowe leki zarówno na Ukrainie, jak i za granicą. Nawet nie mając sił, by wstać z łóżka, cierpiąc z powodu strasznego bólu, nie odmówiła spotkania z przedstawicielami chóru „Homin”, aby podpisać list do zagranicznych organizacji z prośbą o leki dla człowieka, który tracił wzrok. …Obecnie Pawło Panasowycz mieszka razem z siostrą Łesią w niewielkim, przytulnym prywatnym domku na obrzeżach Kijowa. Dzieci i wnuki rozleciały się w świat, każdy ma własne życie. Starszy syn Jurko pracuje w Ameryce, młodszy Andrij — na Ukrainie. Obaj są matematykami, absolwentami Uniwersytetu Kijowskiego im. T. Szewczenki. Sam Pawło Panasowycz kontynuuje wykłady na Politechnice, interesuje się polityką, śledzi wydarzenia, dużo czyta, przejmuje się tym, czym przez całe życie — losem Ukrainy, naszym językiem, kulturą. Wierzy: to, co przeżyte, nie było daremne.
Tłumaczenie maszynowe
W związku z kwarantanną w placówkach oświatowych Ukrainy uroczystości z okazji otwarcia X Międzynarodowego Konkursu Języka Ukraińskiego imienia Petra Jacyka zostały przeniesione. Według komunikatu Ligi Ukraińskich Mecenasów konkurs wystartuje 14 grudnia. Miejsce przeprowadzenia uroczystych wydarzeń nie zmieniło się — miasto Mikołajów — tak jak nie zmieniły się ani warunki turnieju, ani zasady jego przeprowadzania. W niektórych obwodach, na przykład połtawskim, maraton już wystartował. Więc przyjaciele, do pracy, nie traćmy czasu! Switłana KORONENKO Obecnie konkurs jest udany, wielomilionowy, bardzo popularny w szkołach i wyższych uczelniach, ministerstwach oraz Siłach Zbrojnych Ukrainy. Chyba nie ma człowieka na Ukrainie, który by o nim nie słyszał — miliony ludzi są zaangażowane w ten narodotwórczy maraton. Kiedy zaczynasz wspominać konkurs za konkursem, to chce się opowiedzieć i to, i tamto… Jednak jest to nierealne w niewielkim artykule… Rok 2000… Wiosną do Kijowa przyjechał ukraiński milioner z Kanady Petro Jacyk — inicjator i główny darczyńca projektu. Wysoki, szczupły, ironicznie mądry, bardzo uważny wobec wszystkich i wszystkiego. Wsłuchiwał się i wpatrywał w to, co działo się wokół. Na ówczesnym zebraniu Ligi Ukraińskich Mecenasów przyjęto jego projekt dotyczący dziecięcego konkursu znawców języka ukraińskiego. Fundusz nagród wyniósł prawie 475 000 hrywien. Pierwszy konkurs odbył się nad wyraz udanie. Ponad 200 000 uczniów szkół z rosyjskim językiem nauczania oraz językami innych mniejszości narodowych rywalizowało o tytuł najlepszego znawcy języka ukraińskiego. Cztery etapy turnieju pokonało 55 uczniów. To właśnie oni weszli 24 maja 2001 roku na scenę Narodowej Filharmonii imienia M. Łysenki. Ceremonia ich nagradzania odbywała się z udziałem Prezydenta Ukrainy Łeonida Kuczmy, Pawła Zahrebelnego i Petra Jacyka. Lilija MAKSYMENKO Jakby jakaś konstruktywna działalność obecnie nie była na temat. Mówią-rozmawiają o dwóch rzeczach. Po pierwsze, czym objawy „świńskiej zarazy” różnią się od tych chorób, które nękały nas wcześniej, i jak obecnej modyfikacji grypy, bardzo, jak powiadają, niebezpiecznej, nie złapać. Po drugie, wystartowały wybory, z ust nie schodzi: kogo z tej listy nieuchronnie będziemy wybierać? Przecież do tej pory Ukraińcom obiecanki, hojnie na gołych deklaracjach-obietnicach wymieszane, nie obrzydły… Przypomniały się poprzednie wyścigi prezydenckie. Lato 2004 roku z pomarańczami na asfalcie i studentami, gotowymi własnymi ciałami zatrzymać czołgi, o których coraz natarczywiej w Kijowie mówiono. Właśnie latem opublikowano program wyborczy z piękną nazwą „Dziesięć kroków naprzeciw ludziom” kandydata na Prezydenta. Czytając go ponownie, myślę, jak można było nie zauważyć, że w tym programie — same zniwelowane hasła bez żadnego narodowego podłoża, bez państwowej strategii. Obiecując rzeczy efemeryczne, Wiktor Juszczenko przypominał Nikitę Chruszczowa z jego nadzieją „dogonić i przegonić Amerykę” — nieważne w czym, choćby w produkcji wieprzowiny na gruncie uprawy kukurydzy w nieprzystosowanym do tego klimacie. Wiktor Andrijowycz w Programie nawet nie wspomniał o problemie językowym. Kandydat skoncentrował się na deklaracjach ekonomicznych. W rzeczywistości zaś pierwotna jest kultura. Czy nie dlatego „Dziesięć kroków naprzeciw ludziom”, podsumowane w programie wyborczym 2004 roku po- W dniach pracy III Światowego Forum Ukraińców dyrekcja wykonawcza przekazała dyplomy i prezenty 103 dzieciom z Polski, Białorusi, Baszkortostanu, Łotwy, Rosji, które dowiedziawszy się o konkursie, dołączyły do niego. Prezydent Ukrainy Łeonid Kuczma powiedział wtedy: „Dzisiaj Ukraina potrzebuje całkowicie konkretnej i wykwalifikowanej pomocy, bazującej na bardziej przyziemnych i pragmatycznych zasadach. Za przykład, godny naśladowania, może służyć inicjatywa znanego kanadyjskiego mecenasa pana Petra Jacyka, który zorganizował i sponsorował międzynarodowy dziecięcy konkurs znawców języka ukraińskiego. Sprawa konkretna, ciekawa, wywołała ogólne zainteresowanie oraz pochlebny społeczny rezonans. I dodam: maksymalnie przedmiotowa i pożyteczna z punktu widzenia wsparcia języka państwowego na Ukrainie”. Ponad stu darczyńców z Ukrainy, Kanady, USA, Francji, Australii wsparło Fundację Petra Jacyka. Ciekawe, że wśród nich byli też ukraińscy mecenasi — firma farmaceutyczna „Darnycia”, cukiernicza „Switocz”, PAT „Magistralne Rurociągi Naftowe „Drużba”, Instytut Nowoczesnych Technologii. Wtedy w ukraińskich gazetach chyba po raz pierwszy opublikowano imiona darczyńców i sumy, które wpłacili. Rok 2001 był rokiem, kiedy konkurs języka ukraińskiego mogli zamknąć. Niespodziewanie na zapalenie płuc zmarł Petro Jacyk. Ale turniej językowy już stał się popularny, był na czasie i dlatego wielu nauczycieli, dziennikarzy, działaczy społecznych z przejęciem dzwoniło do Ligi z jednym pytaniem: czy rozpocznie się II konkurs Petra Jacyka? 9 listopada 2001 roku jednak wystartował. Córka Petra Jacyka, prezes Fundacji Edukacyjnej Petra Jacyka Nadija, zgodziła się finansować projekt. Turniej językowy zyskał niesłychaną popularność. Ponad 5 milionów uczniów i studentów zostało jego uczestnikami. Do konkursowiczów dołączyli uczniowie szkół zawodowo-technicznych, kolegiów, techników i wyższych uczelni. Ponad 1 200 zwycięzców zostało wyróżnionych nagrodami pieniężnymi. Konkurs ponownie wsparła ukraińska diaspora — zamiast kwiatów na grób Petra Jacyka Ukraińcy złożyli datki pieniężne na nagrody dla zwycięzców konkursu. Wtedy konkursowi nadano imię inicjatora i mecenasa Petra Jacyka. Ciekawe, że środki na nagrody — 100 dolarów kanadyjskich z własnych kieszonkowych — dała też wnuczka Petra Jacyka, dziewięcioletnia Andrijka… A prawdziwym książęcym prezentem stała się darowizna Ukraińca Stanleya Petersona z Ontario — 55 tysięcy dolarów kanadyjskich. Wiem, jak pragnął Mychajło Słaboszpycki podziękować osobiście temu unikalnemu człowiekowi, ale ten, niezwykle skromny dobroczyńca, nie przyszedł na spotkanie. Przekazywał swoje hojne datki także na III i IV (po 55 tysięcy dolarów kanadyjskich), i na V (70 tysięcy dolarów kanadyjskich), i na VI — aż 120 tysięcy! W 2002 roku wystartował III konkurs. Już nazywano go najbardziej masowym i najpopularniejszym projektem społecznym na Ukrainie przez wszystkie lata niepodległości. Stawał się prawdziwie narodotwórczym wydarzeniem, jednoczył, inspirował, zmuszał wierzyć, że wspólnotą, wspólnymi wysiłkami można uczynić Ukrainę ukraińską, że nowe pokolenie, mimo wszystkich „grymasów nowoczesności”, będzie rozmawiać w języku państwowym, szanować go, uświadamiać sobie bycie Ukraińcami i budować nowe ukraińskie życie. Potem były IV, V, VI konkursy. Projekt dojrzewał, nabierał tempa. Konkurs Jacyka był już tą marką, która dużo kosztuje, jednak za pieniądze kupić jej nie można. Projekt stał się prawdziwie państwowotwórczym i narodotwórczym — bez państwowego finansowania funduszu nagród. W przededniu VII konkursu stało się coś nieoczekiwanego i nieprzewidywalnego. Fundacja Petra Jacyka na czele z jego córką Nadiją wyszła z grona organizatorów. Nadija Jacyk oświadczyła, że kierowana przez nią Fundacja zdejmuje z siebie odpowiedzialność za przeprowadzenie konkursu językowego,
ponieważ, w jej przekonaniu, „nie może ukraińska diaspora uratować języka ukraińskiego na Ukrainie”. To, jej zdaniem, może zrobić jedynie ukraiński rząd. Były to bardzo niepokojące dni, bo o swojej odmowie Nadia Jacyk poinformowała dosłownie w przeddzień startu. Oznaczało to, że Fundacja Petra Jacyka wycofuje się ze składu organizatorów i nie będzie już przyjmować składek od darczyńców konkursu z Kanady, USA, Australii, Francji… A zgodnie z tamtejszymi prawami, kto daje darowiznę, od tego pobierany jest mniejszy podatek. Sama zaś Fundacja dawała na konkurs tylko niewielki procent. Zatem rozpoczyna się X konkurs. Jest on szczególnie uroczysty. Przyjedziemy do Mikołajowa, zobaczymy sławnych Ukraińców, którzy będą brać udział w tym turnieju, będziemy rozmawiać z ich nauczycielami, którzy obecnie bronią tego, czego powinno bronić państwo. Wiele usłyszymy i zobaczymy, bo obiecują także najwyższe osoby państwowe na tym Święcie języka. Tak bardzo chce się, aby w tym skrajnie upolitycznionym społeczeństwie, „zboczonym” na punkcie lewych i prawych, żółtych i niebieskich, biało-czerwonych i zmilitaryzowano-stalowych, zapanował zdrowy rozsądek i nasi politycy zwrócili się wreszcie twarzą do tego, od czego powinni byli rozpocząć swoją biografię polityczną — od języka państwowego. Bo, jak mawiał Petro Jacyk: „Jest język — jesteśmy my i jest nasze państwo, nie ma języka — nie ma nas i nie ma naszego państwa”. Może nasi politycy-zwierzchnicy, od czasu do czasu pojawiając się na uroczystościach konkursu języka ukraińskiego, w końcu to zrozumieją, bo przecież dorośli czasami także uczą się i przyswajają lekcje.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
słowami Franki „miliony czekają na szczęśliwą zmianę”, tylko grzmotem bez życiodajnego deszczu? Na tle obecnego przedwyborczego jarmarku próżności zachciało się przypomnieć o realnych krokach na spotkanie ludziom — o dziesięciu konkursach z języka ukraińskiego. Dzięki konkretnym działaniom patriotów udało się zatrzymać pęd historii i skierować go w inną stronę. Pierwszy Międzynarodowy konkurs znawców języka ukraińskiego (wtedy tak się nazywał) przeprowadzono w latach 2000–2001. Oto jak o tamtych czasach pisała Ludmyła Mykytiuk: „Petro Jacyk dość racjonalnie stwierdził, że próby ukrainizowania starych, zaskorupiałych ludzi o mentalności radzieckiej mogą okazać się stratą czasu, energii i pieniędzy, bo większości z nich nigdy nie zmienimy. Lepiej dać język Ukrainy jej dzieciom. Obecnie znany mecenas zmaterializował tę ideę w Międzynarodowym dziecięcym konkursie znawców języka ukraińskiego…. Wyróżnikiem konkursu jest to, że na małych zwycięzców czeka niezwykle solidna (jak na nasze realia) nagroda pieniężna. Ostatecznych kwot się nie podaje. Mówi się, że przeciwko nim wystąpiło Ministerstwo Oświaty, najwyraźniej dopatrując się amoralności w tym, że jakieś zdolne dziecko, dobrze napisawszy dyktando, przyniesie do domu pensję ojca za cztery lata”. I oto na tle tych wydarzeń Liga ukraińskich mecenasów wystąpiła z hasłem „Gospodarka zaczyna się od patriotyzmu, który jest niemożliwy bez znajomości języka ojczystego”. I rozpoczęła się wyczerpująca walka z „moralnymi biurokratami”, którzy sprzeciwiali się takiemu naturalnemu (amoralnemu — uważali!) pragnieniu biznesmenów-patriotów, inteligencji, by uczynić nasze państwo kwitnącym. Pierwszy konkurs Ministerstwo Oświaty, formalnie zgodziwszy się na współpracę, faktycznie zignorowało — przynajmniej wielu uczniów w regionach tak i nie dowiedziało się o możliwości sprawdzenia swojej wiedzy z języka ukraińskiego, a jednocześnie zarobienia pieniędzy na dalsze kształcenie. Oto tylko niektóre tytuły publikacji tamtych czasów: „Kto i po co przemilcza ważną akcję narodową?”, „Nie dajmy zaprzepaścić ważnej sprawy!”, „W stolicy nic nie słyszano”, „Jeśli sabotowany jest rozkaz ministra…” A dalej była wyczerpująca walka przeciwko opodatkowaniu dziecięcych nagród oraz listy, które pisała inteligencja do ówczesnego Prezydenta Ukrainy Leonida Kuczmy. Pisano, bo do kogo jeszcze mieliśmy się zwracać, jak nie do przywódcy państwa? W ciągu roku liczba uczestników konkursu wzrosła pięciokrotnie i osiągnęła milion. Jednak właśnie w przededniu finałowego etapu Drugiego konkursu zmarł jego inspirator Petro Jacyk, a krewni mecenasa oświadczyli, że nie będą brać na siebie tego, czym powinno zajmować się Państwo Ukraińskie… Tylko gdzież ono jest, to państwo? Oto jak pisał dziennikarz „Wysokiego Zamku” Petro Kozłowski: „We Lwowie odbyło się wręczenie nagród zwycięzcom etapu obwodowego Drugiego międzynarodowego dziecięcego konkursu języka ukraińskiego imienia Petra Jacyka. Dociekliwy czytelnik może od razu zapytać: „A po co wspominać premierów, skoro konkurs był dziecięcy?” Paralelę między uczniami szkół a wysokimi urzędnikami przeprowadził w swoim wystąpieniu podczas uroczystości pisarz Roman Łubkiwski. Przypomniał o przykrym pogardliwym traktowaniu języka ukraińskiego, której dopuścił się niedawno pierwszy wicepremier Ołeh Dubyna. Ten biurokrata wyprosił z narady swojego podwładnego Mykołę Porowskiego tylko za to, że ten poprosił o prowadzenie narady w języku ukraińskim… Zdaniem Romana Maryjanowicza wielu z naszych ministrów i urzędników zdałoby konkurs czy egzamin z języka ukraińskiego na „dwóję” według starej skali…” Siedem lat minęło od napisania tego materiału. Wiele się zmieniło… W szczególności w konkursie znawców języka ukraińskiego w zeszłym roku wzięło udział ponad pięć milionów dzieci. W ramach tej akcji, z inicjatywy Radia Ukraina, przeprowadzono także dyktando dla dorosłych, które również cieszyło się sporym powodzeniem wśród Ukraińców. A gdyby dyktando ze znajomości państwowego języka przeprowadzić wśród naszych wysokich urzędników różnych szczebli, czy nie byłoby nam wszystkim wstyd za to, że tyle lat z rzędu nadeptujemy na te same grabie?
Oczywiście, wśród naszych przywódców są mniej i bardziej zdolni. W 1997 roku, wygrawszy dodatkowe wybory parlamentarne, po raz pierwszy pojawiła się w Kijowie Julia Tymoszenko. Mówi się, że dla zwycięstwa w okręgu większościowym na Kirowohradczyźnie wypłaciła emerytom wszystko, co była im winna państwo. Julia Wołodymyrówna przemawiała wtedy na pierwszej stołecznej konferencji prasowej „językiem mieżdunarodnogo obszczenija”, jednak szybko opanowała język ukraiński. Dziwiłam się wtedy, podobnie jak później, gdy na jednej z narad dotyczących buraczarstwa zachwycałam się tym, jak dobrze poinformowana jest miejska kobieta, daleka od rolnictwa, odpierając próby lobby agrarnego, by ją wprowadzić w błąd. Co by nie mówić, obecnemu naszemu Premierowi nie można odmówić rozumu i zdolności. Dlatego patrzyłam, jak Julię Wołodymyrówną na kijowskim Majdanie wysuwano na Prezydenta, i podziwiałam jej modny kożuszek „a-la ukrainoczka” i marzyłam o tym, by forma w końcu zbiegła się z treścią, a ta wymyślona przez politologów technologów asocjacyjna wielopoziomowa gra, w której „ona to Ukraina”, nie pozostała pijarem. Bo naród potrzebuje nie przedwyborczych piosenek i tańców, choćby i „z Ukrainą w sercu”. Dla niego przede wszystkim trzeba regularnie organizować (i żeby państwo nie stało z boku!) takie wydarzenia, jak Międzynarodowy konkurs języka ukraińskiego im. Petra Jacyka.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
problemy, nauczyciele nie „zdzierają” pieniędzy z rodziców, a po prostu informują odpowiednie organy, a te już rozwiązują kwestię, jak znaleźć pieniądze. Nasi zaś dyrektorzy szkół zamieniają się w profesjonalnych żebraków, którzy zmuszeni są prosić o pomoc wszystkich — od rodziców uczniów po międzynarodowe fundusze — po to, aby ich placówki oświatowe mogły jakoś wiązać koniec z końcem. Wracaliśmy z gimnazjum do hotelu, kiedy zapadł zmierzch. Jechaliśmy w milczeniu. Nawet wiatraki nie machały do nas skrzydłami (możliwe, że po prostu nie było wiatru). Nastrój z zachwyconego stał się przygnębiony, bo u nas nigdy tak nie będzie. Myślałam, że nasza szkoła nie jest ostatnią wśród podobnych placówek oświatowych, a teraz zrozumiałam, jak daleko nam do Austrii. Ekspozycja zbudowana jest według zasady chronologiczno-tematycznej i zawiera pięć rozdziałów dotyczących rozwoju edukacji w regionie: od połowy XVIII wieku do 1917 roku; lata 1917—1941; pedagodzy obwodu kirowohradzkiego w czasie II wojny światowej; druga połowa XX — początek XXI wieku; historia i teraźniejszość obwodowego instytutu kształcenia podyplomowego nauczycieli. Podczas prezentacji podkreślano szerokie możliwości komunikacyjne sali muzealnej: można tu prowadzić wykłady-wycieczki, posiedzenia grup twórczych i zrzeszeń metodycznych, problemowe „okrągłe stoły”, dyskusje, warsztaty, konferencje, spotkania ze znanymi pedagogami i działaczami społecznymi, wieczory poświęcone pamięci pedagogów regionu. NIE DLA MEBLI… Kiedy po raz pierwszy zobaczyłam w szkolnej stołówce Ałłę Tarasiwnę Podczenko, oszołomiła mnie. Raczej w negatywnym sensie. Wysoka, tęga, wręcz majestatyczna, z bujną fryzurą, zbyt głośno, jak mi się wydawało, ustawiała swoich piątoklasistów na obiad. Byłam już uczennicą starszych klas i nie wypadało mi bać się takiej nauczycielki. Ale jej pierwsze lekcje literatury rosyjskiej dosłownie mnie oczarowały. Ałła Tarasiwna nigdy nie powtarzała, jak inni nauczyciele, tego, co napisano w podręczniku. Starała się sprowokować nas do rozmowy o bohaterach literackich: jak oceniamy ich czyny, jak postąpilibyśmy na ich miejscu? Nawet zagorzali trójkowicze polubili jej lekcje. Wtedy modne były dyskoteki. Przygotowałyśmy z nauczycielką dyskotekę z wykorzystaniem utworów Siergieja Jesienina, którego twórczość wtedy przerabialiśmy. Przeprowadziliśmy ją z ogromnym sukcesem zarówno w szkole, jak i w rejonowym domu kultury, oraz w innych szkołach. Wiedzieliśmy, że Ałła Tarasiwna jest rozwiedziona. Pewnego razu, rozmawiając z nią po lekcjach, odważyłam się zapytać o to: dlaczego? — Bo mąż nie jest mi potrzebny do mebli — odpowiedziała z podkreśloną obojętnością i kategorycznie nauczycielka. Dobrze przyswoiłam tę lekcję. I być może to, że mój mąż jest „nie do mebli”, zawdzięczam właśnie jej… Materiały przygotowała Switłana OREŁ, m. Kirowohrad
Tłumaczenie maszynowe
Switłana MAZUR, dyrektor Boryspolskiej Szkoły Specjalistycznej I—III stopnia „Szkoła Lingwistyki”, obwód kijowski. Austria to niewielki europejski kraj z ośmiomilionową populacją i terytorium 84 tys. km kw. Większość obywateli mówi w języku niemieckim. Trafiwszy do tego kraju, jako dyrektor szkoły zainteresowałam się systemem edukacji. Z Wiednia do malowniczego miasteczka Mürzzuschlag w Alpach jedziemy samochodem w towarzystwie absolwentki „Szkoły Lingwistyki” Hałyny Dubrowśkiej, wykładowczyni języka rosyjskiego w gimnazjum, z którą łączą nas przyjazne stosunki. Droga trwała ponad godzinę, ale prawie tego nie odczuliśmy. Przecież przewodniczka ciekawie opowiadała o kraju, zwyczajach, systemie edukacji. Za oknem samochodu szybko „przebiegają” wspaniałe alpejskie krajobrazy. Wokół — idealna czystość, porządek, morze kwiatów zarówno na drogach, jak i przy każdym domu. Całą drogę, wesoło machając skrzydłami, towarzyszą nam elektrownie wiatrowe. Elektrowni atomowych w Austrii nie ma. Jadąc dalej, widzimy wspaniale pomalowaną budowlę o niezwykłej architekturze, przy której chciało się zatrzymać, żeby zrobić zdjęcie na pamiątkę. Okazało się, że to zakład przetwarzania odpadów. Każdy skrawek ziemi jest tutaj pielęgnowany, chroniony i ceniony. Jakże wiele musimy się jeszcze nauczyć, żeby zachować przynajmniej to, co mamy! Albo, być może, — po prostu sumiennie odnosić się do tych, którzy będą żyć po nas. Wreszcie podjeżdżamy do gimnazjum, gdzie już na nas czekają. Pierwsze, co zobaczyliśmy, — spory parking dla samochodów nauczycielskich. Oczywiście, pojawiła się myśl, że pensja u austriackich kolegów jest wyższa niż u ukraińskich. Po spotkaniu z dyrektorem gimnazjum, nauczycielami, uczniami wyciągam jeszcze jeden wniosek: jakże zostaliśmy w tyle za zagranicznymi kolegami! Imponuje baza materialna, wyposażenie techniczne, komputery i urządzenia kopiujące są nawet na korytarzach. Wspaniały sprzęt sportowy, ogromny basen, nowoczesna biblioteka — o takiej nawet marzyć nie sposób. Wycieczkę po placówce prowadzi dyrektor szkoły pan Tacher. Wchodzimy do klas, rozmawiamy z uczniami. Miło, że uczniowie wiedzą, gdzie znajduje się Ukraina, miasto Boryspol. Oczywiście, to dzięki naszej rodaczce Hałynie Dubrowśkiej. Uczniowie opowiedzieli, że na jednej z lekcji przygotowywali nawet ukraińskie potrawy i bardzo im się to podobało. Atmosfera w szkole jest niezwykle swobodna, życzliwa, dzieci zachowują się pewnie. Byliśmy na lekcjach muzyki, chemii, informatyki. Na lekcji muzyki w pierwszej klasie dzieci nie tylko śpiewały. Większość czasu ruszały się, śpiewając, prowadziły korowody, tańczyły. W gabinecie jest dużo instrumentów muzycznych. Samo pomieszczenie jest dobrze przystosowane do zajęć ruchowych. Nauczycielka muzyki zauważyła, że ich gimnazjum troszczy się o rozwój talentów uczniów w oparciu o wartości etyczne i moralne, a placówka oświatowa stwarza ku temu warunki. Po innych odwiedzonych lekcjach przekonałam się, że austriaccy nauczyciele mają wszelkie warunki, aby dać uczniom głęboką wiedzę. Pan Tacher wyjaśnił, że edukacja w Austrii stała się priorytetem po tym, gdy kraj stanął na czele Parlamentu Europejskiego. Ciekawe, że austriacka edukacja szkolna przeszła od zewnętrznej kontroli działalności placówek oświatowych do wewnętrznej. Administracja szkolna i zespoły pedagogiczne są obdarzone uprawnieniami zarządczymi, swoją działalność uzgadniają tylko ze społecznością oraz ogólnoeuropejską polityką. Austriackie szkoły są obdarzone znaczną autonomią, która daje możliwość komitetom szkolnym podejmować ważne decyzje dotyczące organizacji profili nauczania, zmian w planie lekcji, dodatkowych wakacji i dni wolnych, zmian kadrowych itp. Szkołom przyznano również prawo do prowadzenia projektów biznesowych, w szczególności wynajmowania pomieszczeń szkolnych — sali sportowej, basenu, stołówki itp. W Austrii dominuje optymistyczna hipoteza dotycząca pracy szkoły. Dla naszych kontrolerów najważniejszy jest „papierowy” porządek, a nie realny rozwój szkoły. Wizyta w austriackim gimnazjum przekonała o zaletach oddzielnego istnienia wszystkich trzech stopni nauczania szkolnego: szkoła podstawowa, niepełna średnia i starsza, z których każda ma różne technologie nauczania. Są, oczywiście, i tutaj uczniowie, którzy nie chcą lub nie mogą się uczyć, ale zdecydowana większość wykorzystuje możliwości, które daje środowisko edukacyjne szkoły. Dobrze Austriakom! Bardziej niż wystarczający budżet edukacji — 6 tys. euro na każde dziecko każdego roku. Jeśli w szkole są jakieś problemy materialne, to rozwiązuje je gmina. A u nas? Często słyszymy: „nie ma pieniędzy”. A może po prostu nie ma gospodarza? Wracając do domu, myślałam o swoim dzieciństwie, o szkole, o nauczycielach. Przypomniał mi się mój nauczyciel języka ukraińskiego i literatury Wiaczesław Serhijowycz Zabażan. Jakoś tak wyszło, że nie zdążyliśmy schować swojego lakieru, i on od razu go skonfiskował. Nauczyciel zamyślony przyglądał się tym buteleczkom. Zabrał wszystkim, a mnie oddał. Dlaczego, nie wiem. Ale do dziś nie maluję paznokci czerwoną emalią… W Zabażanie, chyba, były zakochane wszystkie dziewczynki z naszej klasy — czarnowłosy, sympatyczny. Ja wtedy jeszcze nie rozumiałam tego uczucia, ale on dla mnie był jednym z najwyższych autorytetów. Zresztą i teraz, wspominając tamte lata, można powiedzieć: mieliśmy nieprzeciętnego nauczyciela. Całą pierwszą połowę dnia spędzał z nami. A na „świetlicę” przychodziła dobra i łagodna Ałła Ołeksijiwna. Nie była zła, ale krzykliwa i z jakiegoś powodu jej nie słuchaliśmy. Wiaczesław Serhijowycz próbował jakoś ją wesprzeć, dodać otuchy. Przypadkowo byłam świadkiem ich rozmowy: — Im trzeba oddawać się całkowicie, — radził Zabażan zmieszanej Ałle Ołeksijiwnie. Ja wtedy byłam nawet nie nastolatką, ale z jakiegoś powodu tak wyraźnie i jasno, jak dorosła, na ich dwóch przykładach poczułam i zrozumiałam, co to znaczy — oddawać się całkowicie ulubionej pracy. Jakoś w tym samym celu — wesprzeć autorytet Ałły Ołeksijiwny — Wiaczesław Serhijowycz, niby mimochodem, rzucił, że ona, powiedzmy, ma czerwony dyplom uniwersytetu. Nie wiem dlaczego, ale na klasie zrobiło to naprawdę oszałamiające wrażenie i przez jakiś czas trochę słuchaliśmy nauczycielki. Może dlatego ja też skończyłam uniwersytet z wyróżnieniem, prawda, na nikim nie robiło to takiego wrażenia…
Tłumaczenie maszynowe
Gdyby obwód kirowohradzki spośród wybitnych pedagogów-ziomków miał tylko Wasyla Suchomłynskiego, to wystarczyłoby, aby zapisać się w historii pedagogiki. Tymczasem nasz kraj może pochwalić się wieloma interesującymi i udanymi projektami pedagogicznymi sprzed dwóch stuleci — gimnazja męskie i żeńskie, szkoła realna, placówka oświatowa Zawadzkiego, a także błyskotliwą plejadą pedagogów-nowatorów lat 60.—80. XX wieku. Obecnie krajoznawcy i historycy odradzają i badają spuściznę represjonowanych pedagogów. Opowieść o tym mieści się w półtoragodzinnej wycieczce z historii ona nie dokończyła, nie powiedziała nam czegoś ważnego i że trzeba ją koniecznie odnaleźć. Nie pamiętam, jakimi argumentami przekonałam kilka swoich koleżanek z klasy, że musimy jeszcze raz koniecznie zobaczyć się z Wierą Iwaniwną. Pewnego razu uciekłyśmy z lekcji i skierowałyśmy się do tej szkoły, w której wykładała. Zaglądając do każdej klasy, znalazłyśmy ją i wywołałyśmy na rozmowę. Lecz kiedy wyszła do nas, nie wiedziałyśmy, co mówić i o co pytać. Ona też trochę się zmieszała i nie mogła zrozumieć, po co przyszłyśmy. Bajka rozwiała się. Ale minęły lata i dziesięciolecia, a ona — znowu w sercu… CZERWONA EMALIA Kiedy do naszego małomiasteczkowego domu towarowego „Kosmos” przywieźli lakier do paznokci — czerwoną emalię — to było wydarzenie. Przecież wtedy, w połowie lat siedemdziesiątych, każda rzecz była deficytowa, tym bardziej wszelkie kobiece akcesoria, kosmetyki. Więc odstawszy niemałą kolejkę, my, dziewczynki-piątoklasistki, świetnie się obłowiłyśmy — niewielkie standardowe buteleczki kosztowały zaledwie 40 kopiejek i były w pełni na naszą kieszeń. Oczywiście, ten lakier od razu pojawił się w szkole. I na pomalowanych palcach i dłoniach (używałyśmy go nie zawsze zgodnie z przeznaczeniem, stawiając jakieś dziwaczne pieczątki także na nadgarstkach), i w plamach na parapetach, na ławkach. W szkole rozpoczęła się masowa akcja konfiskaty tego nieszczęsnego lakieru. Na pierwszym piętrze przy oknie do naszej grupy podszedł nasz wychowawca Wiaczesław Serhij oświaty obwodu kirowohradzkiego w sali muzealnej. Pomysł stworzenia takiej sali-muzeum wśród nauczycielstwa obwodu istniał już dawno. W przeddzień 70-lecia obwodowego instytutu kształcenia podyplomowego imienia Wasyla Suchomłynskiego za jej realizację zabrała się kierownik gabinetu naukowo-metodycznego krajoznawstwa i ukrainoznawstwa Łarysa Hajda. Przy wsparciu dyrektor instytutu Ludmyły Koreckiej w twórczej współpracy z artystą Andrijem Nadieżdinem i studiem projektowym „Jawir” udało jej się stworzyć nowoczesną, kompaktową, ale niezwykle nasyconą treściowo salę muzealną.
Tłumaczenie maszynowe
Moja mama też kiedyś chciała zostać nauczycielką. Nawet zapisała się do technikum pedagogicznego (tak wtedy nazywała się ta szkoła), działającego w naszym rodzinnym miasteczku Nowomyrhorod. Ale tuż przed wyzwoleniem spod faszystów musiała się chować w piwnicy. Była wtedy jeszcze dziewczynką, więc przytuliwszy się do zimnej ściany, zasnęła. Zimno zaziębiło jej oczy, przez co na pewien czas prawie oślepła; oczywiście nie mogła czytać ani się uczyć. Naukę trzeba było porzucić, a później ukończyła kursy księgowości i całe życie przepracowała jako księgowa. Tej pracy, jak się wydaje, nigdy nie lubiła, choć wykonywała ją sumiennie i drobiazgowo. Nauczycielkami zostały obie jej siostry. Prawie pół wieku oddała Pastyrskiej szkole średniej na Czerkaszczyźnie Hanna Stepaniwna Czudnowa (Zachariczenko), po ukończeniu instytutu ucząc tam chemii i biologii. Przez niejedną dziesięciolecie uczyła w klasach początkowych w rejonie małowyskowskim na Kirowohradczyźnie Olha Stepaniwna Samijlenko, starsza siostra mamy. Nie ma ich już wśród nas. Nie wiem, jaką nauczycielką byłaby moja mama, ale kochała mnie bezgranicznie; do dziś czuję, jak jej miłość jakby mnie otula, chroniąc przed wszelkimi biedami i smutkiem. Moja sypialnia w domu w Nowomyrhorodzie, gdzie dorastałam, była ostatnia (większość pokoi to pokoje przejściowe). Dlatego gdy jako dziecko kładziono mnie spać, zamykano drzwi do sypialni. Nie przylegały szczelnie i w pokoju zostawała smuga światła. Dziwnym trafem mnie ona nie drażniła, a wprost przeciwnie — uspokajała. Od niej biło ciepłem miłości, troską najbliższych, bardzo pewnym poczuciem bezpieczeństwa, za którym czułam się jak za kamienną ścianą. I teraz, gdy przez żółte szkło drzwi mojej sypialni pada światło — tam jeszcze nie śpią moje dorosłe dzieci — żeby zasnąć, przywołuję w sobie tamto dziecięce poczucie bezpieczeństwa i przytulności. Czasem mi się to udaje.
FEJA
Ukraiński język i literaturę w czwartej klasie wykładała nam wychowawczyni Wira Iwaniwna Semeniuk. Najwyraźniej rozdział „Fonetyka” w podręcznikowym ujęciu wydał się jej zbyt trudny do przyswojenia dla nas, więc postanowiła przedstawić go w formie opowieści o bajkowym pałacu, w którym mieszkają takie same bajkowe ludziki-dźwięki. Słuchaliśmy jak zaczarowani. Była zima. Za oknem padał śnieg, a nauczycielka, wtedy jeszcze bardzo młoda, z bujnymi jasnymi włosami, w puszystym jasnym swetrze, sama wydawała nam się baśniową wróżką z tego tajemniczego pałacu. Po pół roku ta nauczycielka przeszła do pracy w innej szkole. Ale ciągle wydawało mi się, że
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
Rozproszone wykazy stylów i kulturowe wyznaczniki od „jęków muezzina”, które „nawijają się jak turban” („Dalekie tęsknoty i zimy…”), po masywne wieże („Brama skrzypnęła…”), „barokowe rafinady” („Mówisz słowo — co to słowo znaczy?..”) i „pozaobrzeżne klawisze” („Dźwięczność niebios, niby poranny bruk…”) często będą się pojawiać w rozdziale. Wszakże one również podkreślą śmigłe spojrzenie lirycznego narratora. Taką właściwość przewiduje nieustanne opanowywanie przez P. Wolwacza urywanego składni, podsumowane w „rąbanych” tytułach wierszy, takich jak „Za róg. Przez łuk. A potem…”. We wspomnianym utworze, nawiasem mówiąc, zdumiewające „równiny pod minaretami” na „szorstkim Podolu” powoli doprowadzą liryczny podmiot do Góry Zamkowej, połączonej z Macedonią. Odległy wymiar tego trybu opiera się na wybrednej optyce nie tylko dla realnego Kijowa czy Panonii („ratuję się ucieczką w mieście Tiaczewie…”). Prawdopodobnie pisarz po raz pierwszy z naciskiem bierze się za to, co mitologiczne i legendarne. W obrazach w rodzaju wieczoru, który, „starożytny jak pergamin”, „pełznie do ulic każdych // ze szkieletami przechodniów” („chrzęści pod nogami…”), kryje się rękojmia przekonującej „mistyczności” zbioru. Czasami może ją wzmocnić „samotność takiej głębi, // i cisza z cisz — słychać, jak drżą tony // podziemnych krwotoków i górnych koryt” („Ogon pawia rozpuszcza zjazd…”). To, że zacytowany utwór jest dedykowany W. Herasymjukowi, nie może nie nasunąć znamiennego przypuszczenia. Umowny archanioł Wolwacza (czyżby to dla niego w tym wierszu „świtają z lodowatych stratosfer // spróchniałe strony i ładownice”?) — to pewne pogłębienie symbolu „poety w powietrzu”. Jego współrzędne nie są tak zastygłe, jak karpackie u autora „Dzieci drżenia”. Ale znów przestrajaąc się na Herasymjuka, liryczny podmiot w „Trybie” nadmienia: „Ja — z żeliwnych otaw…” („Brama skrzypnęła…”). Bohater, zapatrzony w łuki i otwarte skrzyżowania, nie mniej zwyczajnie niż w chwiejne fabryczne dymy czy góry, zaczyna utwierdzać osobny „tryb wyżyny”. U niego układa się to w rozgałęziony nadtekst. Warto podkreślić, nie bez autorskich rozwiązań tekstowych: ostatni wiersz w książce — swoisty magistrał („Wszystko co najcieńsze — w bezprzyczynowym…”). W nim zgromadzone są reminiscencje z poprzednich utworów, włącznie z Ameryką, ezoteryką, murami. W końcu, właśnie „mur złoci się prezydencki // i obrzeżne manowce… // I ów (tak mi się zdaje), // co ziemski na samym dnie, // nieziemskie zaprawia sensy // złotowierzchołkowemu za ząbki”. Taki „finał dla wtajemniczonych”, prawdopodobnie, jest prześwitem w tajnych górnych korytach. Więc statek, jak w słynnym filmie, znów płynie, a podróż trwa. lok. Jego ostry pęd sterczy nawet na oprawie. Ale wydaje się, że równie nieprzypadkowo większość realnych rozdziałów w powieści rozpoczęto od pejzażowego szkicu. Szczególnie takiego, gdzie wapienny ogródek „wzuł się w białe buty”, a noc aluzyjnie „okrągłą pieczęcią księżyca opieczętowała niebo, żeby gwiazd nikt nie ukradł”. Rozkwitem lata, który malowniczo wyłania się na końcu, szereg obrazowych dygresji upodabnia się do ciągłej rozgrzanej zakładki. I warto przypuszczać, nie tylko w objętościowym tomiku T. Pyszniuk. Bardzo ważna, jednak niewidoczna wskazówka całej książki — zrestaurować utracony kanon ukraińskiej powieści. Skrzyżowanie stylów, odcienione psychologicznymi rozstajami bohaterów i umiejętnością autora nauczenia współczucia, uczciwie przysługuje takiemu celowi. Jej finał jest otwarty, jednak zakładka, przesiąknięta czerwcem, może wydać się pamiętliwa. Stronę przygotował Wiaczesław ŁEWYCKYJ
Tłumaczenie maszynowe
Nie będzie tu mowy o „brukach i ścierniskach”, choć w nowej książce Pawła Wolwacza „Tryb”, która ukazała się nakładem wydawnictwa „Fakt”, perspektywa pejzażowa wiąże się ze znanymi ekstremami. Jest ona wciąż po flamandzku zamaszysta, nasycona odcieniami i wewnętrzną dynamiką, nie brakuje tu sękatego reliefu, prawda, zanurzenie autora w sumienne plenery jest jeszcze bardziej otwarcie apollonistyczne. Najswobodniejszą przestrzenią dla obserwacji poety jest jednak już nie tylko nieskończony stepowy horyzont, ale i wysokość. Cały nowy tomik zdaje się być na wskroś przesiąknięty odczuciami wznoszenia i subtelnego rozrywania płaszczyzn. Tylko one są w stanie nieodparcie podjudzać lirycznego podmiotu: „…A ty śledź — // Dziś na niebie wszystko przeplata się: // Czyjaś fioletowa nieważkość, // Palce losu, smugi od kul…” („Megapolis w dnieprach z letami…”). Rozdziały „Trwanie podróży” oraz „Obydwa brzegi”, na które dzieli się książka, są w znacznej mierze znamienne przez zwrócenie się pisarza ku kijowskim krajobrazom. Poszukiwania nowego symbolicznego języka zresztą nie ukrywał sam liryk. W jednym z wywiadów przyznał, że pragnie nie ograniczać się do stołecznych realiów, a stopniowo budować bardziej ogólną mistyczną przestrzeń. Skutecznym następstwem takiej „widmowej kartografii” stał się „Tryb”. Z pierwszą częścią zbioru czytelnicy mieli już okazję zapoznać się w osobnym wydaniu z 2007 r. Wydaje się, że tym udowodniono, iż tryb nigdzie nie poświadcza się wyczerpującej niż w nurcie lekkiego tripu. Niech narrator w poezjach jest ogólnie niemało „wędrowny”, „…Podróż” uosabia ostrożnie-oszczędne zapoznanie się z nowym ustrojem. Tym, gdzie „powolutku dla poety // Zbyt ciasnym staje się poeta” („Szary daleki wzrok rodziców…”), a zatem maski „marginesu” bywają mniej rozróżnialne i bardziej fa-
Współczesny europejski klasyk na początku znanej powieści o „nieznośnej lekkości” zauważa: należy uważnie rozróżniać współczucie i żal. W wielu językach oznaczniki duchowego natchnienia słusznie odgraniczają się od etykietalnych wyrażeń o wsparciu. Ogółem rozważania przez kilka akapitów podkreślają główną perypetię utworu, a jednocześnie — po postmodernistycznemu chłodno wysuwają drażliwą pisarską szaradę. Tak, ponieważ właśnie któreś z dwóch niebłahych pojęć jest decydujące w sposobie przyzwyczajania czytelnika do książki. Błyszcząca powłoka na okładce nowej powieści Tetiany Pyszniuk, zauważalnej poetki i autorki kilku tomików prozy, wydawałoby się, powinna nieco rozcieńczyć podobne podteksty. Jednak podejrzenia o masowość, jak i oczekiwane skojarzenia z głośną „Moskalycią”, rozwieją się już po pierwszych rozdziałach. Fabuła o Nadijce — rodowitej mieszkance Kubania, która przeprowadza się do rodziny męża na Ukrainę, ma niemałe historyczne podłoże. A w końcu i konsekwentną tradycję artystyczną, ponieważ zakrojone na szeroką skalę zaangażowanie zewnętrznego spojrzenia lub stała koncentracja na jeszcze nieznanym bycie wywodzą się z romantyzmu. To, że natrętne bariery między kulturami są sprawcami wewnętrznych dramatów, klasycznie potwierdzają, w szczególności „Czernihówka” Mykoły Kostomarowa i „Bojarynia” Łesi Ukrainki. W dodatku obecna literatura ukraińska do takiego nurtu problemów włącza niemało utworów tłumaczonych. Za dowód może służyć stosunkowo niedawne kijowskie wydanie powieści Ljiljany Habjanović-Đurović „Anna-Maria mnie nie kochała”, gdzie gwałtownie przeplata się serbsko-chorwackojęzyczny wykład. Autor zaś „Kacapoczki” zadziwiająco trafnie wsłuchuje się w ustalone zabiegi obrazowe, choć nie mniej skutecznie je rozprzestrzenia. Jest to zauważalne już choćby w użyciu słowa, wyniesionego do tytułu wydania. Nie rzuca się ono łapczywie na widowiskową zgubę postaci. Przeciwnie, od początku bezobciążeniowo „przywłaszcza się” przez samego narratora i powoli przesiąka niespodziewanie uczciwą sentymentalnością. Nasuwa się myśl, jakoby narrator, prawie jak główna bohaterka, obracał ironiczne miano w podatną figurkę. Aby w niej czytelnicza społeczność „wyłapywała małe detale i jak z plasteliny, ulepiała charaktery, dodając nowy akcent”. Bezsprzecznie, w książce zdarza się kilka łatwo nakreślonych pojęciowych błędów, przez które zaniepokojona synowa przeszukuje ogród w poszukiwaniu grządek z tajemniczą nacią i miło wita się: „Dobrego ranek!..” Dodano też odpowiedzialny sprawdzian słowny, długi czas niewykonalny dla przyjezdnej, — powtórzyć: „Cielątko pstre, kartofel drobny”. Wyprowadzony jest nawet naprawdę zawrotny biesiadny dysput, kiedy ciężarna biedaczka mdleje czy to od zakazanej kawy, czy to od drwin z „moskali”. Jednak najtrafniej utwór T. Pyszniuk można by nazwać „powieścią porozumienia”. Pisarce, wbrew ciągłym wydarzeniowym rozłamom, zależy przede wszystkim na nakreśleniu całości „kacapoczkowego” świata. Niedługo przed narodzinami dziecka Nadijki udział w przykrej awanturze zamyka przyszłego ojca za kratami… W ciągu rozłąki wierność Wasylowi zostaje naruszona… Nowym wybrankiem okazuje się szwagier Mykoła… I w niemowlęciu, którym wszyscy w rodzinie się cieszą, młoda matka bezbłędnie rozpoznaje portret ze zdjęcia. Ten, na którym przedstawiono dziadka męża, poległego razem z „leśnymi braćmi”. Rodzina staje się w utworze nie tylko dopuszczalnym kątem widzenia, który wyłapuje napięte okoliczne zmiany. Jest ona zdolna w porę odseparować się od swoich typowych jarych Iwańców i samodzielnie utrzymać szereg ukrytych dramatów, które dzieją się i są chowane w wspomnieniach nie na pokaz. (Nawiasem mówiąc, nie dla łakomego czytelniczego oka również). Z wiarygodnej odległości od skostniałych kołchozów bohaterowie mogą nadal cicho zbierać dzikie kwiaty, w proświtowskim ogrodzie raz po raz w myślach wracać do wczorajszych kłopotów sąsiadki, załamywać odgadywany czas tylko w duchowym sądzie… Czy kodować w autentycznej inscenizacji: „Każdy… miał za szczęście poniańczyć się z małym. Z nim rozmawiali, jak z dorosłym, każdy opowiadał o swoich problemach: dziadek — o pszczołach, które tego lata umyśliły sobie na zmianę rojami zabierać się na sąsiednią białą nalewkę; wujek — o małym biało-pstrym byczku, który przeskakuje przez wysoką zagrodę; babcia — o wszelakich troskach… On początkowo milcząco słuchał, a na dniach zaczął odzywać się swoim „agu”, podtrzymywać rozmowę”. Wygląda na to, że tylko odejście od dickensowsko pragnących dążeń do wewnętrznej mocy jest w stanie przeredagować charakterologię. Z niej, na przykład, wypadają Wasyl i Roman, ale w niej samej przez przekazy podkreślenie zatrzymuje się szereg postaci ze starszych pokoleń. W mdłych klasycystycznych wieśniaków nie przerasta nikt. Temu niemało sprzyja naturalny język i wyborne, zadziwiająco unaocznione rozpisanie dialogów. Ta cecha czyni powieściową przestrzeń otwartą i zmienną. Wtrącenie znaczących pauz w decydującą rozmowę Nadijki z Sofią Iwaniwną o synach, na przykład, wieńczy się, gdy tylko „drzwi się rozwarły. Wszedł teść z Iwanem na rękach. Oni… śmiali się.”
Pewnie przez popielatego kota, który przemknął przed nimi do chaty. I mały wesoło wykrzykiwał zrozumiałe tylko dla niego słowa. Cisza nagle rozsypała się od ich śmiechu, jak proch”. Oprócz umiejętnie zbudowanych puent, książka zawiera także wyraźną strukturę symboliczną. Całkiem romantyczną, bo główna bohaterka zna się na interpretacji snów, a nawet zapamiętuje je, a nieco niedopowiedziane proponuje czytelnikowi. Jak choćby obrazy z majaczącą rozmową do brata czy z walką ptaszka i okiennej zasłonki, dzięki czemu sprawdza się zabieg epickiego wyprzedzenia. Prawda, rozwiązanie głównej kolizji powstrzymuje wskazówki stylistyczne. Jakoś niespodziewanie dla kobiecej prozy z jej częstym, wystrojonym pośpiechem i albumowością, uczucie nie okazuje się niepodważalne. Zobowiązuje ono do rozpaczliwego dorastania. Ot, po prostu. Bez samoistnych skrzydlatych powiedzeń. „Wszystko ma swoją cenę — skąpo rzuca Mykoła. — Miłość nie jest wyjątkiem”. Szczególny zaś ład w dynamice wydarzeń utworu współbrzmi z jeszcze jednym, już wcześniej wspomnianym symbolem. Chodzi o zeszyt, w którym Sofia Iwaniwna, a później jej synowa starannie rysują z komentarzami okoliczne kwiaty. Zeszyt, a nie spłaszczony zielnik, bo „to historia roślin! Teraz nie tylko państwa, narody i ludzie mają swoją historię, ale i rośliny!” Zwłaszcza że w rozmowach z teściową otwarcie ludzkie starcia mogą rozgrywać się w naturalnych przestrzeniach między zadziornymi chwastami czy milczącymi pąkami. Ostatnim w tej cennej książce nieprzypadkowo okazuje się bazy-
Tłumaczenie maszynowe
Bohdanowi Czepurce stało się 60 lat. Witamy naszego towarzysza, niestrudzonego proświtianina, z jubileuszem i życzymy mu, by jeszcze długo i owocnie pracował oraz spełnił wszystkie swoje twórcze zamierzenia.
tak, że jego przewodnie tezy przyjmujesz jak aksjomaty, tak, że jego wiara wydaje się wiedzą i przechodzi na tych, którzy chcą się jej nauczyć, którzy są zdolni ją przyjąć jak dar.
Natalia TROCHYM
* * *
Pyłki parują pod rosą,
Co miodowo pyłkami pachnie.
W sercu westchnie, w gardle wykrzyknie
To, co śniło się wczesną wiosną.
Sad zdrzemnął. Chwieje się leszczyna.
Dojrzewają młode orzeszki…
Pochyl się sercem i duszą choć trochę —
Bocian chodzi w sianie po kolana.
Wszystko przeminie. I pieśń już nie obudzi
Tajemnych złotych pragnień…
Lecz wiosna od dawna nie jest wczesna —
Czas powoli studzi gorącą krew.
O ty, ptaszku czule wieczorowy,
Weź na skrzydło moje westchnienia…
Cichy wiatr, cudowny, uciszy podziw
Przed tym, co od wieków jest Tajemnicą.
ŚPIEWAK
Zanurzył się Antonycz w kędzierzawą malinę —
Dziecko kwitnącej w rodzinie narodów mowy…
Poeci wszyscy — jednej grupy krwi,
Lecz tylko jeden na sto lat — dziecko sławy.
Gdy stanie noc i przytuli wszystkie gwiazdozbiory
Do serca, które otwarło się dla świata —
Poeta ubierze złote wierzenia
W światło słowa, które jak słońce świeci.
I uśmiechnie się naiwny Bóg w kapeluszu,
I myśli rozplączą się w gęstej leszczynie.
I znów pierwszym stanie się ten, kto był ostatnim,
Zrywać obfite jabłka w sinym sklepieniu.
I w ton światowej duszy dla Antonycza,
Praprzodka sławy Ihora Bohdana,
Wino poezji z młodego winogrona
Nalją do kielicha dni kapryśne dziewice Tajemnicy.
I każdy, kto w niepokalanym Słowie
Narodził się z czystego powietrza,
Jak tę strzałę Peruna w gardle światła —
Z siebie wyśpiewa dar bogów pełen miłości.
* * *
Rosa pierwotna przebije się na rzęsach natury.
Otworzą się głębokie oczy. I niewypita noc
Opuści na gwiazdy i na losy, i na los narodów swój podziw.
I uderzy od spodu źródło krwi z ciemnych wieków.
Dzień spisze na słonecznych palach z prochu powstałe
Niewystygłe rytmy i magmę gorących milczeń
I podejdzie pod gardło kłębek niebiańskiego smutku.
I powie do fali potopu, która zaleje ziemię: „Odcumuj!”
WIELKANOC
Już Bóg zmartwychwstał, i bieg życia nigdy się nie zatrzyma.
Zdrowie czyste rozlewa się na błękitne łąki.
Chrystus ożył, choć wydany przez Judasza na męki śmierci,
Ścieżka biegnie przez ciernie i szumi po wszystkie okolice.
Ludzie pielęgnują uczucia w sercowych ogrodach raju.
Wesoły dzień z pracowitości przędzie przędzę i rozsiewa światło.
Najpierwsze źdźbła kroją ziemię. A tę, co na skraju,
Bierze najlepszy chłopak w noc rozkwitłą.
Nocami dziewczęta prowadzą chorowód, chore na miłość.
Lśni rzeka, rozcięta na dwoje pełnią księżyca.
Pobladły na niebiańskim licu odlatujące w dal gwiazdy.
Z głębin ziemi i kosmosu w czarki struga się wino miłosne.
STYGMATY
W Pantalisie bociany chodzą
Po roli niebiesko-czarnej.
W Dobropolu dobre pole
Niebiański pług do serca przytula.
Deszcz dotknął zbladłych
Warg sinego zmierzchu.
Poleci w daleki irij
Klucz wesołych ptaszków, smutny.
W Palestynie stań się duszą,
Rozszyfruj jęk starości.
Nanizaj sto słońc na szyję.
Rzuć sto księżyców pod nogi.
Gorąca krew w ranach krzepnie,
Z antyświatem walczy rycerz.
Będą praazjatyckie stygmaty
Z praaryjskimi się zrodzą w pokrewieństwo.
Boży pług będzie orał
Jasne myśli, czarną ziemię.
Narodził się Bóg w Oratt.
Dojrzewa Słowo w Bożym gardle.
SŁOWO
Z pola wiatrem pachnie przedzimowa jesień,
Półżycie spływa szybko ku wodzie,
I w dal lecą moje dni nieokiełznane,
I miłość trwa — i pieśń odmładza.
Będę śpiewać, dopóki w piersiach słońce,
I krew w żyłach jęczy, a łza drży.
Dzień staje się coraz cieńszy i koniecznie chce się wlać
W otchłań nieba, w złoto pragnień.
Tu moje państwo… Horyzont marznie.
Świat tak szeroki, a życie jedno…
Boże sprawiedliwy, bądź dla mnie dobry —
Przedłuż jeszcze dla mnie ten kosmiczny dzień!
Rozerwij mgły i garść świetlistych bryzg
Na moją Ukrainę — na moją miłość.
Daj sercu odczuć czułość ojczyzny,
Daj duszy poczuć, że na świecie — Bóg.
Wszystko, co wyrosło, zamuruje w lodzie
Zimno odwieczne, szron siwizn.
Wejdą do Księgi sto syberyjskich tygrysów —
Stanę się młodszy o sto siedem win.
Wejdą we mnie sto rojów powstańczych
I miliony zabitych w Hołodomor…
Poprowadzę do bitwy czyste dusze rajskie —
Wstąpi we mnie ojciec rasy Or.
Wojownikami światła okryję pole orne —
Ukraina stanie się z milionów lat.
Wzniesie się Prawda — tam, gdzie postawi stopę Orij.
Zapanuje Słowo — tam, gdzie stoi Bóg.
Tłumaczenie maszynowe
Wydaje się, że Bohdana Czepurkę zna każdy: to prawdziwy i szczery (jak szczery Ukrainiec) poeta, pisarz, etnograf, pedagog, autor wielu dobrych i mądrych książek wierszem i prozą, dla dorosłych i dzieci. Kiedyś już musiałam pisać o nim i wtedy nazwałam go Małym Księciem Wielkiej Ukrainy. Takim pozostał dla mnie. Tak, Bohdan Czepurko to nie Kotyhoroszko, nie Kyryło Kożumiaka, lecz właśnie Mały Książę, bo jest nietutejszy, bo naiwnie mądry, bo chłopczyk, bo przez całe życie, zadarłszy głowę, szuka swojej Niebiańskiej Ukrainy w przestworzach, w przeszłości i przyszłości (a teraźniejszości nie ma), na ziemi i w niebie, w sobie i w ludziach; codziennie ją tworzy, jest jego celem i marzeniem, odnajduje ją i odsłania przed nami. Tę Wielką, Niebiańską, jak mówi, Ukrainę, którą mierzy się nie ziemskimi kilometrami, lecz duchowym wzrokiem, tę, która jest nieporównanie większa od ziemskiej i ograniczonej, i tylko mieści ją w sobie, bo nie może żyć bez niej, bez nas, Ukraińców. Tę Ukrainę, o której być może się domyślamy, nasłuchując własnego serca, gdy drży od pieśni albo huczy od gniewu, ale w którą tak mało wierzymy. A Bohdan Czepurko wierzy gorąco, mocno i namiętnie,
Bohdan CZEPURKO
JESIENNA PIEŚŃ
Zachmurzyło się chyba na dobre.
Wiatr rzuca deszczem w oczy.
Chmury szarpią z krzaczków wełnę
I rozbijają słoneczne dni w pył.
Zganiają stare liście w listopad,
Żółty październik i wiatr rwący.
Jesień ma kłopot z dziewczętami —
Trzepoczą na wietrze koszule.
Złotem pokrywa rdza
Gęsty, ogarniający wszystko listopad…
Rozciągnęły się na wznak za miedzą
Las i lis, dom i dym, sąd i sad.
Ktoś wszechmocny zrywa z dachu
Dachówkę, lekką jak jesień,
I czystą duszę podnosi z prochu
Nad piaskami Sahary i Karakum.
Nie dla kogoś — dla ciebie i dla mnie
Te wesołe jesienne wiatry,
To czerwone, rdzawe i zielone,
Ten nieokiełznany jesienny pęd.
W Międzyrzecz. Na Miedzy. Za Miedzą.
Będziesz walczył jak ranny zwierz…
Aby dotknąć żywą duszą
Wirowania posrebrzonych gwiazd.
I jeśli upadniesz za Ukrainę
I dotkniesz ręki przodka na fali —
Spłynie pieśń wiosenno-jesienna…
W niezapominajkę. W poza-kraj. W wewnątrz-niepodległość.
WURDA
Czerwone jagody — wurdy pod łóżkiem dośpiewują
Do czerni — ciemnej, jak noc. Wargi stają się cierpkie i rozbudzone. Śpiewają
W otawie konik polny. A z powiek toczy się
Zabłąkana łza — spadła nie w porę.
Spadła gwiazda na szorstki liść… I znów żyję. I myśli jeszcze nie zakonne.
I już łza płynie. I świeci między gwiazdami.
A wietrzyk drży. Jeszcze chwila — i rozsunie chmury.
A morwa szeleści. Czeremcha odeszła.
I sit szumi na starych jak świat bagnach.
Tłumaczenie maszynowe
Książki Czepurki to rzadki przypadek, kiedy chce się dużo cytować. A czytając „Lirykę” — czytać ponownie, z czasem odłożyć niedaleko, samemu coś stworzyć, by z czasem powrócić do tej niezgłębionej autentyki i odkryć coś nowego w wielopłaszczyznowej semantyce poetyckiej. Czepurko, syn chłopski, po prostu żyje sobie od zimy do wiosny, od wiosny do lata, od lata do jesieni, „otwierając duszę do komunii” sobie i innym. Jednocześnie w jego tekstach nadzwyczaj trafnie utrwalono stany graniczne, kiedy nie okiem, nie ręką, a — duszą… Te przyprószone nostalgicznym smutkiem za autentycznością, żywe duchowe fotografie naprawdę dużo kosztują. Wiktor PALIŃSKI, m. Lwów I dym z pól leci na zmierzchłą drogę. Błogosławiony bieg rozkręca gwiazdozbiory — Rodzą się supernowe gwiazdy. I brzmią we mnie wieki — stare i nowe wierzenia. I szemrze we krwi piołun — jak pamięć, gadatliwy. Zastygła sól w oczach. Z wnętrza ziemi bulgocze Pod płytami fundamentów źródlany huk stuleci. I stoją mi w oczach twoje przeczyste oczy. I niezmącona wurda w oczach moich stoi. * * * Zaparło dech. Droga się zachłysnęła. W niebieskich zmierzchach szepczą rośliny. Rozproszyły się myśli. Mgła płynie w doliny. Miotają się motyle wzdłuż zmierzchłych ulic. Lipcowy upał w chłodzie mdleje. Zamknął się gaj. Rozkwitła maciejka. To, co było, nie wróci nigdy. Pierzga miodowa sieje się na rzęsy. Pociemniały sad w mięcie zrosił się. Objęły zapachy pieśni nieśmiertelną urodę. Idzie dziewczyna z nosidłami po wodę — Sen złoty duszy mojej się przyśnił. Splatają się gwiazdy w objęciach wielomównych. Czumackie tabory mierzą bezmiar Drogi. Płoną usta miłosne — słońca pełne — W pocałunkach pachnących bez wyrzutu i strachu. CICHA NOC Cichy czas. Fajki gwiazd w napięciu Ciągną dzień ten, by upaść w noc. Znów zebrali się pod gwiazdami przyjaciele Przelać krew serca w wiersz. Miło toczy się gwar rozmowy — Znów zderzyły się światy twarzą w twarz. Cichnie i pieśń, i mowa. Cicha rzecz. Cicha noc. Gdzieś głęboko twój dzień noworoczny. Bije i bije twoje słowo, jak puls… I lecą trzy brzozy stuletnie W międzylesie nietkniętych puszcz.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
w drugim akcie („Cud Michała”), kiedy Mychajło bije żonę Matronkę, bo wydaje mu się, że podczas tajemniczego zniknięcia przekroczyła ona wierność małżeńską. Kobieta znosi bicie, nie próbując ani jednym słowem się usprawiedliwić. Wyobrażony obraz cudzołóstwa, który powstaje w świadomości Mychajła, jest jakby realną winą, za którą kobieta cierpi. I dopiero na końcu dowiadujemy się, że to „cudzołóstwo” nie wynika z winy kobiety, że żona stała się ofiarą czerwonego terroru sowieckiego degenerata, który w ten sposób czerpał podwójną przyjemność. Tak, świat bukowińskiej wsi jest tradycyjny, patriarchalny, istnieje w przestrzeni wiejskich stereotypów i plotek. Ale jedną z funkcji sztuki jest zmodernizowanie świata wsi poprzez obnażenie nerwu problemu. W Darusce zaakcentowano jej kobiecy powab, zmysłowość, która zawiera w sobie coś życiodajnie mitologicznego. Świat kobiet w spektaklu przedstawiono jako infernalny, irracjonalny, trzymający się głębokich korzeni. Wszystkie kobiety na scenie — i Marija, i Warwara, i Dziewczynka — ucieleśniają magnetyzm szczególnej kobiecej witalności, życiodajnej siły, która jest zdolna uratować świat tracący etyczne drogowskazy. Tańce, plastyka, śpiewy, muzyka (gra na drumli podczas akcji), prowadzenie głosu — wszystko to wywiera potężny wpływ na widownię. Czasem epizody były prawdziwym wyjściem w sferę grozy, którą może odczuwać widz podczas katharsis. To zarówno oczyszczenie, jak i moment intelektualnego wzlotu. Kostiumy dokładnie oddają koloryt epoki. Jedyną rzeczą, która być może nieco rezonowała w tej synestezyjnej amalgamie, była część śmiechowej, profanicznej kultury, która miejscami graniczyła z groteską. Aktorki (w szczególności ta, która grała Warwarę) przez swoją młodość zdradzały w tych ekstatycznych „napadach” profanicznego, niskiego śmiechu młodzieńczą delikatność w głosie. Czuło się, że obraz „ludowych plotek” trochę trąci karnawałowością, to aktorska maska, która nie zdołała naturalnie zintegrować się z przestrzenią działań scenicznych. Znacznie słabsza była rola mężczyzn w spektaklu, którzy wyraźnie przegrywali z kobiecym psychologizmem. Żywioł ludowego humoru dopełniał przestrzeń egzystencjalnej samotności bohaterek (przede wszystkim pokazanych poprzez ludowe pogłoski, plotki dwóch kobiet, które jednocześnie ujawniają własną bezbronność, tragiczność, samotność i miłość do Daruski) w czasie, gdy samotność uważano za zbrodnię przeciwko kolektywistycznemu systemowi. Znamienne, że spektakl pokazano na scenie Młodego Teatru właśnie 1 grudnia. 18 lat temu odbyło się ogólnonarodowe referendum w sprawie Niepodległości Ukrainy. Wtedy naród ukraiński wybrał drogę narodowej odrębności i godności. Przez cały ten czas, jak zaznaczyła Marija Matios w słowie końcowym ze sceny, ten zespół Iwano-Frankiwskiego Akademickiego Obwodowego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. I. Franki nie miał możliwości wystąpić na stołecznej scenie. Na kijowskiej premierze byli politycy, dwaj ministrowie (oświaty i nauki oraz kultury i turystyki). Marija Wasyliwna otwarcie zwróciła się do wszystkich nieobojętnych o pomoc dla utalentowanego teatru. Jednocześnie zabrzmiało to jako wezwanie do odnowienia naszego spojrzenia na sztukę: czasem nie widzimy, że coś niezwykle ciekawego może być całkiem blisko. Zamiast tego zamykamy się w przestrzeni niewiedzy, skazując siebie na tę samą samotność.
Tłumaczenie maszynowe
Dmytro DROZDOWSKI, Akademia Kijowsko-Mohylańska, „Wseswit” Życie, odtworzone na scenie w ciągu trzech godzin, to światłocień, jest ono realne, przedmiotowe, a jednocześnie sięga folklorystycznego, irracjonalnego, transcendentnego pierwiastka. Wielkość inscenizacji polega na tym, że w przeżytym (to nawet nie gra, a współżycie) świecie jest Bóg. Mimo wszystkich plotek, cierpienia, mąk, istnieje nadzieja: Bóg widzi, do czego doszła ludzkość, która tonie w zazdrości, okrucieństwie. Prawda, istnieje inny problem: tak, Chrystus przyjął męki i umarł w imię ratowania ludzkości. Ale zwykły człowiek nie jest w stanie wytrzymać mąk, które były w mocy Syna Bożego. Dlatego człowiek popada w obłęd, traci zdolność do mowy, do słowa, do wyrażania siebie w świecie rzeczy. Natomiast nie wiemy, jaka jest przestrzeń duchowa człowieka, który przeżył śmierć bliskich, istniał w systemie dwuwymiarowego komunistycznego aktorstwa, gdzie musiał ukrywać się przed drugim człowiekiem, gdzie władza była okiem totalnej kontroli i maszyną śmierci. Człowiek nie wytrzymuje tego szalonego napięcia okrucieństwa, i Bóg daruje mu obłęd. Jak mówią, tacy ludzie są mili Bogu. Podczas spektaklu na scenie z góry zwisał malutki czerwony latarnik, mała czerwona świeczka-symbol: to jest to inne oko — Oko Boże, które, mimo swojej pozornej małości, pozostaje ostatnim ratunkiem dla człowieka, które daruje życie wieczne. Gdyby światełko zgasło, wtedy zgasłaby i świeca duszy. A tak spektakl „Słodka Darusia” pozostawił przed nami utraconą nadzieję. Trudno powiedzieć, jaka jest główna idea spektaklu. Przede wszystkim w scenicznym wcieleniu wyraźnie postawiono pytanie o samotność. I to jest ten wymiar, który przybliża świat ówczesnej Bukowiny do teraźniejszości. Dzika, nieznośna, zimna samotność — to jest to, co spopiela Darusię. Ona czuje za plecami szepty wiejskich kobiet, które lubią poplotkować; dziewczyna jest obca w świecie społecznym, bywa niepotrzebna nawet sobie… A jednocześnie te języki są „humanitarne”, one rozumieją Darusię i tak naprawdę nie mogą bez niej żyć. Co może kaleka, która kiedyś postradała zmysły? Kogo interesuje historia jednego obłędu? A właśnie to przeżywamy w ciągu trzech godzin: szczęście i ból, miłość, przemoc, radość narodzin, macierzyństwo, plotki i złe oko, patologiczne okrucieństwo i samobójstwo jako niemożność wyjścia z koła. Ale pierwszy akt w spektaklu stawia jeszcze jedno pytanie: a kto z nas jest kaleką? Kto jest obłąkany? Kto milczy, bo musi wytrzymać przekleństwo? Kto nie chce więcej wypowiedzieć ani jednego słowa w tym kłamliwym świecie podwójnej ideologii: wiary w Boga i niszczenia tego, co ludzkie, etyczne w człowieku. „Przeróbka człowieka” się udała: nową ideologię poparli z zapałem psychicznie niezrównoważeni młodzieńcy, którzy pragnęli w ten sposób się potwierdzić. W takich barwach nakreślono bolszewicką sowiecką władzę. Sowieci, którzy przyszli na ukraińską wieś, to czerwona zaraza okrutnego bluźnierczego zakłamania. W pierwszej części ten temat pojawia się dopiero pod koniec, jakby wytyczając ścieżkę do drugiej historii. Ale reżyserski chwyt został znaleziony genialnie: sowieci pojawiają się w formie wiejskich dziewcząt, które pół-rosyjskim, pół-ukraińskim językiem pragną wymierzać (Boży) sąd (samosąd w imieniu najwyższej sowieckiej władzy) nad Iwanem Cwyczkiem. Wszystko to dzieje się na tle monumentalnego hymnu, który stał się symbolem ZSRR: „Szirokaja strana moja rodnaja”. Człowiek, który chce być sobą, nie pragnie iść do kołchozu, żeby stać się trybikiem, a chce żyć na własnym polu i uprawiać chleb dla własnej rodziny, staje się wrogiem systemu. Kolektywizację w inscenizacji pokazano jako napędową żywiołową siłę ludzkiego nieświadomego, która wypuszcza z człowieka na powierzchnię te niskie, demoniczne istoty, które niszczą świat, w którym był Bóg. Czyżby Bóg jednak umarł? Epizod z sowietami w osobie młodych kobiet, które straciły kobiecość, indywidualność, przekształciły się w cyborgi władzy radzieckiej, mutantów gotowych zabijać i niszczyć dla… A dla czego? Czy one działają nie w interesie władzy? Zabójstwo jako rozkosz — oto ideologia sowietów. I wszystko dzieje się w stanie karnawałowego absurdu: ruchy postaci, mimika, muzyka — wszystko to tworzy sytuację okrutnego surrealnego nonsensu, egzystencjalnego bezwyjścia. To absurd i cynizm historii, kiedy Bóg umarł. Przynajmniej tak się wydaje… W drugiej części motywacje nowych apologetów władzy radzieckiej odzwierciedlono wyraźniej i ostrzej: oficerowie śmierci za pomocą nowej siły wypuścili z siebie demony destrukcji. Teraz nie są ludźmi: ludzkie pozostało tylko w formie ciała. Dusze tych niewolników systemu Zła są okrutne i cyniczne. Właśnie obraz tego słonecznego, przerażającego Chama ucieleśniają ci, którzy stanęli po stronie sowietów. W spektaklu jest sugestia, że apologeci okrucieństwa nie są zrodzeni z własnego świata wsi: centralny organ wykonawczy Zła, umownie nazwijmy to tak, wysłał najgodniejszych uczniów we wszystkie zakątki Ukrainy, aby ci w pełni mogli zrealizować ukryte popędy i pragnienia (ci apologeci nie rozmawiają po ukraińsku, a jeśli nawet rozmawiają, to czuć, że dla nich język wsi to maska, którą celowi, cynicznie inteligentni mordercy są gotowi założyć). Ale cóż począć, taka już jest ludzka natura: może ona stać się gruntem dla nowej infekcji. Człowiek nie jest aniołem ani demonem. Żyje w świecie grzechu, a jednocześnie to grzeszne może mieć wyraz na zewnątrz. Świat wsi to świat Boskiego i grzesznego. Wyrazem tego są wiejskie plotki. W końcu czasem wydaje się, że tę historię o Darusi opowiadają same wiejskie kobiety, gotowe porządnie obrobić sąsiadom tyłki (bo przecież same cały czas tylko węsżą i grzeszą). Ale między kobietami (Maria, Warwara), które czasem pojawiały się na scenie, a Odarką ustanowiono niewidzialną nić zrozumienia: mimo czasem zbyt silnego cynizmu, okrucieństwa w osądach, groteskowości, bluźnierstwa, one i tak rozumieją, że Darusia jest taka, jaką stworzył ją Bóg. I one przyjmują ją. Tak, ta obłąkana to łakomy kąsek dla ich plotek, ale w takim razie często okazują jedynie własną podłość i głupotę. Świat „Słodkiej Darusi” to tragiczny świat silnej osobowości, ale przecież to nie jest boska przestrzeń. Słodka — nawet ta nazwa-dodatek zawiera niejednoznaczność: miłość do słodyczy i jednocześnie ciągłe przypominanie o momencie grzechu pierworodnego (i śmierci). Darusia nie ma już nic do powiedzenia: jej milczenie to nawet nie choroba, a sposób istnienia w świecie zamkniętej osobowości, kiedy etyczne prawa nie działają. W pewnym momencie pierwszego aktu Darusia próbuje coś powiedzieć, ale wydobywa się z niej tylko krzyk, wysiłki tego krzyku zmieniają stan ciągłej pustki milczenia. Oto w tym międzyświecie istnieje główna bohaterka. Ale ona, mieszkanka wiejskiej przestrzeni, może pozwolić sobie na jurodiwość, bo wieś, drwiąc z takiego zachowania, na głębokich poziomach rozumie naturę takiego stanu. My czasem jesteśmy zmuszeni zamykać się w samotności, bo wartość słowa jest zdewaluowana, każde słowo, nieprawdziwe, sztuczne, niczym ersatz, tylko mnoży chimeryczne i zakalcowate byty. Ten problem wspaniale pokazała Maria Matios. Problem przełamywania wiejskich stereotypów to także jeden z tematów, które porusza spektakl. Świat wsi jest archaiczny, ale i patriarchalny. Niewiarygodnie okrutny epizod w
Jak wiadomo, w grze teatralnej fenomenów bólu, cierpienia, które jednocześnie kończy się wewnętrzną euforią niepodzielnego szczęścia, nie da się adekwatnie przekazać: potrzebny jest inny język — i taki język został znaleziony. Jest to synestezja: połączenie cielesności (melosu, ruchu, koloru) z cieniem (przestrzenią bezosobową, ontologiczną, a przez to jednocześnie przerażającą). To, czego nie da się wypowiedzieć, znajduje się albo w płaszczyźnie krzyku, albo milczenia. W Młodym Teatrze 1—2 grudnia właśnie na tej granicy przedstawiono inscenizację powieści „Słodka Darusia” Marii Matios w reżyserii Iwano-Frankiwskiego Akademickiego Obwodowego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego im. I. Franki (autor inscenizacji i reżyser — zasłużony artysta Ukrainy Rostysław Derżypilski; reżyseria pieśni — laureatki Narodowej Nagrody im. T. H. Szewczenki Natalki Połowynki). Ten spektakl, nominowany w tym roku do zdobycia Nagrody Szewczenkowskiej, ma dwa akty i dwa plany: historię Słodkiej Darusi, szalonej dziewczyny, która nie ma daru mówienia (przestrzeń milczenia), objawienia się ludziom, oraz historię rodziców Daryny, którzy mieli okazję w pełni odczuć grozę komunizmu na Bukowinie. Wydaje się, że wokół tego rodu istnieje jakieś przekleństwo (ludzka zawiść). Możliwe, że ta „zawiść” — to rzeczywiście jedna z przyczyn apokaliptycznej historii o wypadnięciu człowieka z ludzkiego świata. To, co w tekście prozatorskim pozostaje w podtekstowych modulacjach, w spektaklu znajduje szczególną formę dotknięcia serca widza: poprzez synestezję emocji, intelektualnego psychologizmu i mitologicznego symbolizmu, poprzez połączenie planu realnego oraz planu cieni, który prześwituje zza kulis, promieniując echem ludzkiego bólu, cierpienia i szaleństwa.
Tłumaczenie maszynowe
Ciąg dalszy z wcześniejszej strony — fragment strony
przechowywane jest dziedzictwo artystyczne narodu ukraińskiego, pomagają ludziom lepiej rozumieć historię. „Szkoda, że na uniwersytetach nie wykłada się nauki o starożytnościach. Studenci uczą się przeszłości Ukrainy i innych państw z podręczników, a materialnemu składnikowi historii, który się zachował, nie poświęca się należytej uwagi” — zaznaczył. Czy można u współczesnego pragmatycznego studenta wywołać zainteresowanie historią Ukrainy jedynie faktami i liczbami? Przecież szczere uczucie miłości i szacunku do ojczyzny rodzi się, gdy człowiek trzyma w rękach cząstkę przeszłości, dotyka pięknych zabytków. Nie tylko historycy i historycy sztuki pozostali zadowoleni z tego, co zobaczyli. Wystawę odwiedził Bohater Ukrainy Iwan Dracz, który podkreślił wagę popularyzacji dziedzictwa historycznego naszego narodu: „Muzea powinny być wizytówką państwa, a na Ukrainie jest na odwrót: na to, co rodzime, najdroższe, patrzymy przez palce. To gorzka prawda naszego życia”. Pracownicy ukraińskich muzeów codziennie muszą mierzyć się z niezrozumieniem i obojętnością, gdyż te twórcze placówki znajdują się w kręgu problemów braku należytej ochrony, niedoboru finansowania oraz działań zaborczych wobec pomieszczeń. Na wystawie „Muzealne rarytasy” zaprezentowano niewielką część zabytków przechowywanych w zbiorach muzeum. Jednak dzięki organizowaniu takich wydarzeń można lepiej zrozumieć historię naszego kraju, być dumnym z dziedzictwa artystycznego przodków. zaproszenie do ojczyzny otrzymał niedawno. Wiąże to z tym, że rock nie cieszy się taką popularnością jak muzyka pop, ale jest mu bardzo miło, że ma ogromną armię zwolenników na Ukrainie. Drugiego dnia owacje wywołał zespół „The No Smoking Orchestra”, którego członkiem jest klasyk kina bałkańskiego Emir Kusturica. Również nasz zespół „Hajdamaky” ucieszył nie mniej. Muzycy już dawno weszli na poziom europejski. Dziękujemy wszystkim, którzy stworzyli to święto muzyki. Będziemy czekać na nowe spotkania!
Tłumaczenie maszynowe
Niewielka sala, przytłumione oświetlenie i dziesiątki uważnych oczu, które skupionie przyglądają się eksponatom: historycy szczegółowo studiują dzieła sztuki, dyskutując, a zainteresowani goście przylgnęli do gablot z niezwykle pięknymi zabytkami przeszłości. W Muzeum Ukraińskiej Ludowej Sztuki Dekoracyjnej otwarto wystawę „Muzealne rarytasy”, która będzie czynna do 20 stycznia 2010 roku.
Natalia ANTONIUK
Zdjęcia: Ksenia HŁADYSZEWA
Wystawa poświęcona jest 110-leciu powstania kolekcji w Miejskim Muzeum Starożytności i Sztuki. Szybkie uzupełnianie zbiorów nastąpiło dzięki napływowi z licznych wypraw ze wszystkich guberni Ukrainy. Pracowali tam wybitni etnografowie Mykoła Biliasziwski i Danyło Szczerbakiwski. Obecnie kolekcja liczy ponad 77 tysięcy dzieł ludowej sztuki dekoracyjnej z XV – początku XXI w. Ludmiła Biłous, zastępczyni dyrektora ds. naukowych Muzeum Ukraińskiej Ludowej Sztuki Dekoracyjnej, opowiedziała o zasadzie działania wystawy i ulubionych eksponatach muzealnych: „Na tej wystawie przedstawiono rzeczy, których jeszcze nie eksponowano, rzadko eksponowano lub które poddano renowacji”. Wystawa podzielona jest na cztery działy: dzieła sztuki sakralnej
Hanna OBÓRSKA
Zdjęcia autorki
4–5 grudnia odbyło się święto muzyki „Bałkan-fest”. Pierwszego dnia do Pałacu Sportu przyszło wielu zwolenników muzyki cygańskiej. Koncert rozpoczął się od ciekawego rumuńskiego zespołu „Fanfare Ciocarlia”. Historia powstania zespołu jest następująca: kiedyś, niedaleko granicy z Mołdawią, niemiecki producent Henry Ernst odnalazł „tajemniczą oazę” muzyki cygańskiej. Był tak poruszony usłyszanym, że po powrocie
Jewhen Hudz
tekstylia, utwory używane w gospodarstwach zamożnych warstw ludności, wykonane w manufakturach lub w dworskich warsztatach przez utalentowanych poddanych pańszczyźnianych, wyroby zakładów szklarskich Ukrainy oraz wiodących fabryk porcelany i fajansu Francji i Anglii XVIII–XIX w., dzieła sztuki ludowej z wypraw Biljaszewskiego i Szczerbakiwskiego. Warto wyróżnić rarytasy kolekcji muzealnej: obrus z 1760 roku, wyszyty przez poddanych rzemieślników na cześć przyjazdu do Hłuchowa hetmana Kyryła Razumowskiego; malowany krzyż w stylu stroganowskim z XIV w. z Rosji; drewniany rzeźbiony krzyż w srebrnej oprawie z 1576 roku z Wołynia; antymins metropolity Piotra Mohyły (ok. 1633 r.); panagia z XVII w.; rzeźba „Archanioł Michał” z XVIII w.; dywan z grobowca hetmana Danyły Apostoła (ok. 1734 r.).
Ponadto na wystawie znajdują się unikatowe eksponaty z zasobów muzeum: wzory haftu cerkiewnego XVII–XVIII wieku, haftowane złotymi i srebrnymi nićmi, przedmioty wyszywane białą nicią gładzią na tkaninie batystowej z XVIII – początku XIX wieku (serwetki, narzuty, kołnierzyki koszul), obicia siedzisk kanapy i krzesła, wyszywane koralikami, z majątku ziemianina Hryhorija Tarnowskiego oraz inne. Bardzo piękne i wyrafinowane jedwabne pasy złotogłowiowe z XVIII wieku, które nosiła kozacka starszyzna i zamożni mieszczanie. Wśród zabytków epoki kozackiej są fajki i proch(ow)nice. Zachwycają elegancją i subtelnym wykonaniem wazy z fabryki porcelany w Wołokitinie i Koreckiej, lampy z lat 1840–1860 z Kijowsko-Myhirskiej fabryki fajansu. Można godzinami oglądać wyszukane kielichy i wazy, w których harmonijnie łączą się gra barw i doskonałość form. Miłośnicy sztuki ludowej mogą zobaczyć dzieła zebrane przez etnografów na początku XX wieku, w szczególności ręczniki, dywany, przedmioty użytku codziennego z drewna, ludowe stroje. Wołodymyr Onyszczenko, artysta ceramik, członek Narodowego Związku Artystów Ukrainy, podzielił się wrażeniami z oglądania: „Wystawa bardzo mi się podobała. Zachwycił mnie album z 1901 roku, który podarowano etnografowi i folklorystowi Ołeksandrowi Rusowowi z okazji 25-lecia jego działalności twórczej. Przedmioty, których można dotknąć, przewertować strony, budzą największe zainteresowanie”. Mykoła Biliasziwski, wybitny muzealnik, potomek sławnego dziadka, podkreślił, że muzea, w których
Tłumaczenie maszynowe
Serhij KLYMKO
W roku obchodów 300-lecia bitwy pod Połtawą, czyli Połtawskiej katastrofy, oraz 370-lecia urodzin wybitnego działacza politycznego i kulturalnego hetmana Iwana Mazepy na Ukrainie i poza jej granicami odbyły się dziesiątki konferencji naukowych, „okrągłych stołów” i czytań historycznych, poświęconych epoce ukraińskiego odrodzenia. Niedawno w Wiedniu zakończyło się sympozjum naukowe poświęcone postaci ukraińskiego hetmana „Mazepa. Mit i rzeczywistość”. Niedługo przedtem Uniwersytet Harvarda zjednoczył wiodących naukowców podczas międzynarodowej konferencji „Połtawa—1709. Powracając do kluczowego punktu historii Europy”, w której wzięli udział historycy, językoznawcy i historycy sztuki z USA, Kanady, Niemiec, Ukrainy, Szwecji, Rosji i innych krajów.
3–4 grudnia 2009 roku w Narodowym Kijowsko-Peczerskim Historyczno-Kulturalnym Rezerwacie odbyła się XIV Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Czytania Mohylańskie” „Epoka mazepińska w kulturze ukraińskiej”. Ta konferencja jest corocznym forum naukowym, poświęconym aktualnym kwestiom historii Ukrainy i muzealnictwa. W tym roku w czytaniach wzięło udział ponad 100 naukowców z Ukrainy i Rosji — historyków, historyków sztuki, archeologów, architektów, konserwatorów, pracowników znanych placówek muzealnych i instytucji akademickich.
Epoka mazepińska jest zjawiskiem o szerokim zasięgu w historii światowej sztuki, architektury i polityki. „To czasy odrodzenia Ukrainy: politycznego, gospodarczego, kulturalnego — po Ruinie, która zniszczyła wielkie plany Chmielnickiego, Wyhowskiego i Doroszenki, ograniczyła Państwo Ukraińskie do terytorium Lewobrzeża, postawiła władzę hetmańską twarzą w twarz z rosnącą siłą arystokracji starszyzny i pozostawiła Ukrainę na pastwę moskiewskiego imperializmu”, — pisał wybitny ukraiński historyk Ołeksandr Ohłobyn. Ten czas zbiegł się z rozwojem i rozpowszechnianiem w europejskiej architekturze stylu baroku, który pozytywnie przyjęła kozacka elita na Ukrainie. Za panowania Iwana Mazepy na Ukrainie dobiegał końca proces kształtowania się narodowego stylu artystycznego — ukraińskiego baroku w architekturze, sztukach plastycznych, muzyce.
Praca konferencji naukowej skupiła się na badaniach dzieł sztuki, zabytków materialnych XVII—XVIII wieku, kwestii aktualności kontynuowania mazepiany dzisiaj. „Czytania Mohylańskie” w Ławrze Kijowsko-Peczerskiej odbywały się sekcyjnie, tworząc pięć rozdziałów tematycznych: „Ochrona zabytków i konserwacja”, „Muzealnictwo i pedagogika muzealna”, „Badania archeologiczne”, „Aspekty historyczno-artystycznego badania zabytków sakralnych” oraz „Badania historyczne, historiograficzne i filozoficzne”. Wyniki pracy naukowej przedstawili tu pracownicy Narodowego Kijowsko-Peczerskiego Historyczno-Kulturalnego Rezerwatu, profesorowie wielu ukraińskich uczelni wyższych, doktoranci i studenci.
Podsumowaniem konferencji będzie wydanie zbioru zaprezentowanych prac, które zrealizuje Narodowy Kijowsko-Peczerski Historyczno-Kulturalny Rezerwat.
Tłumaczenie maszynowe
Początek tekstu może być niepełny — porównaj ze stroną oryginału
wróciwszy do Niemiec, sprzedał majątek i zorganizował kilka koncertów dla zespołu, któremu nadał nazwę „Fanfare Ciocarlia” (w tłumaczeniu „fanfare” — orkiestra dęta, „ciocarlia” — skowronek). Tak energiczna bałkańska grupa, która połączyła taneczne rytmy rumuńskich Cyganów, muzykę klezmerską, marsze tureckich orkiestr wojskowych i melodie Bollywood, dała ponad 1000 koncertów w ponad 50 krajach świata. Nowojorska grupa „Gogol Bordello” jest dobrze znana na Ukrainie dzięki założycielowi, ukraińskiemu emigrantowi Jewhenowi Hudziowi, który od niedawna współpracuje z Madonną. Na początku dekady zespół wystąpił w Kijowie, a minionego lata wyszedł na scenę lwowskiego festiwalu Stare Misto. Skład Gogol Bordello jest międzynarodowy, jak i styl, który łączy różne kierunki muzyki. Na konferencji prasowej Jewhen zaznaczył, że Emir Kusturica
Tłumaczenie maszynowe
Najstarsza na terenie Ukrainy Chełmska cudowna ikona Bogurodzicy, przed którą modlili się książę Daniło Halicki, król polski Jan Kazimierz, papież Klemens XII, car rosyjski Aleksander III oraz wielu innych znanych postaci historycznych, odrodziła się. Po pracach konserwatorsko-restauratorskich, rozpoczętych jeszcze w 1996 roku, z świętego obrazu usunięto nawarstwienia ogromnego okresu czasu — dziewięciu wieków, i świątynia stanęła przed współczesnymi taka, jaką oglądali ją nasi przodkowie. Prezentacja odnowionego unikatowego zabytku sztuki bizantyjskiej pisma konstantynopolitańskiego z XI wieku odbyła się w Muzeum Ikony Wołyńskiej w Łucku.
Jewhen Cymbaliuk, obwód riwneński
DWA ORDERY — ZA ODRODZENIE ŚWIĘTYNI
Decydującymi dla prezentacji stały się dwa uroczyste wydarzenia, oba dotyczące wysokich odznaczeń cerkiewnych — Orderu świętego równego apostołom księcia Włodzimierza II stopnia Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego oraz Orderu świętego archistratega Michała Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego. Oba ordery zawisły na piersi Anatolija Kwasiuka, kierownika warsztatu konserwatorskiego Muzeum Ikony Wołyńskiej, który przez ponad dziesięć lat odnawiał Chołmską cudowną ikonę Matki Bożej i obecnie zakończył to tytaniczne dzieło.
— Po raz pierwszy o relikwii usłyszałem jeszcze w latach studenckich, na wykładach z historii dawnej sztuki ukraińskiej w Kijowskim Instytucie Sztuki, — opowiada Anatolij Kwasiuk. — Od tego czasu wiedziałem, że ikona zaginęła w wiekach, uważa się ją za zaginioną. Wtedy nawet nie mogłem marzyć, że ją zobaczę. A nie tylko zobaczę, lecz także tchnę w nią nowe życie, centymetr po centymetrze usuwając nawarstwienia wieków i farb. Teraz uważam to za największy dar losu.
Wszystko zaczęło się w 1996 roku, kiedy córka prawosławnego duchownego z Chełma Nadija Horlicka zwróciła się do mnie z propozycją odrestaurowania ikony. Ta propozycja była z warunkiem: trzymać wszystko w tajemnicy. Od razu zrozumiałem, że chodzi o jakąś unikalną rzecz. Przyjechawszy do opiekunki świętego wizerunku, spojrzawszy na ikonę, „ubraną” w haftowany ręcznik, poczułem zapach cyprysu, który płynął od ikony. Serce mi aż zabiło: czy to naprawdę ta świętość, na którą „polują” naukowcy, znawcy sztuki, miłośnicy starożytności wielu krajów? Okazało się: tak, to nie kopia, lecz oryginał dawnego zabytku. Prawda, był on w takim stanie, że w niektórych miejscach nawet pierwotna farba odstała od podłoża.
Cztery lata ikona przebywała, a dokładniej, ukrywano ją w warsztacie konserwatorskim Wołyńskiego Obwodowego Muzeum Krajoznawczego, o niej wiedziało zaledwie kilka osób i żadna z nich się nie wygadała, bo każda z nich rozumiała niebezpieczeństwo ujawnienia informacji. Choćby ze względu na to, że śladami tego zabytku sztuki sakralnej, który bez śladu zniknął w Chełmie w czasach II wojny światowej, stale podążali różni poszukiwacze, i Ukraina mogła go stracić.
Rozpoczynając konserwację, nie zdawałem sobie sprawy, jak trudna i długotrwała okaże się praca. Trudności dodawało zwłaszcza to, że obraz dziesiątki razy przemalowywano, szpachlowano. Ostatni raz — w 1979 roku. Wtedy użyto szpachli z zawartością różnowarstwowego piasku i szkła, nałożono ją metodą wtło-
Konserwator Anatolij Kwasiuk nałożenie, które nie chroniło, a wręcz przeciwnie, doprowadziło do odspojenia w niektórych miejscach pierwotnej warstwy.
RENTGENEM — DO XI WIEKU Konserwacja przebiegała w dwóch etapach. Pierwszy trwał od 1996 do 2000 roku. Wówczas udało się usunąć nawarstwienia i zapisy. Czasami, aby zetrzeć nawarstwienia o powierzchni jednego centymetra kwadratowego, Anatolij Kwasiuk musiał poświęcać po kilka dni. Konserwator wykonał własne narzędzie — ostrza z wysokiej jakości stali. Po przekazaniu bezcennego daru Muzeum Wołyńskiej Ikony postanowiono sięgnąć po badania fizykochemiczne. Zatem drugi etap konserwacji rozpoczął się od przekazania obiektu do Narodowego Naukowo-Badawczego Centrum Konserwatorskiego w Kijowie. Naukowcy wykonali pierwsze badania ikony w promieniach rentgenowskich, pobrali próbki warstwy malarskiej, zaprawy gruntowej i drewna do badań fizykochemicznych. Po zdjęciu w zakresie podczerwieni udało się odczytać napis na odwrocie świętego obrazu. Na podstawie wyników przeprowadzonych badań w latach 2003–2004 uściślono datowanie zabytku: jest to druga połowa XI wieku. Dalej pracę kontynuował Anatolij Kwasiuk, krok po kroku docierając do artystycznych pierwotnych podstaw. Całkowicie usunął późniejsze, różnoczasowe nawarstwienia, przeprowadził dezynfekcję, wzmocnienie zaprawy gruntowej i warstwy malarskiej, lakierowanie, montaż złotych blaszek. Trzy złote i jedną srebrną staroruskie blaszki, którymi zdobiona jest ikona, odrestaurował kierownik działu konserwacji rzeźby i dzieł sztuki dekoracyjno-użytkowej NNBCK Wiktor Hołub. Obecnie na odrestaurowanej ikonie mamy autentyczne malarstwo z XI wieku, które cechuje duchowa głębia i wysoki poziom profesjonalnego wykonania, a samo dzieło znajduje się w specjalnej gablocie, gdzie stworzono sprzyjające warunki do oglądania.
OD CIERPIENIA — DO WIELKOŚCI
Podczas konserwacji odkryto niezwykłe dzieje tej relikwii. Według jednego z podań ikonę namalował święty ewangelista Łuka. Istnieją dwie wersje tego, jak trafiła do Kijowa. Mówi się, że wraz z innymi ikonami i sprzętem cerkiewnym przywiózł ją równy apostołom książę Wołodymyr, po przyjęciu chrztu, oraz że ikona znajdowała się w posagu księżniczki Anny, narzeczonej księcia. Od XIII wieku losy świątyni wiążą się z imieniem Daniła Halickiego i z Chełmszczyzną. Właśnie wtedy ikonę zaczęto nazywać Chełmską i mówiono o jej łasce i cudownej mocy. W dawnych czasach zdarzyło się i tak, że Tatarzy zdjęli z ikony kosztowne rizy, a przez 100 lat leżała ona pod ruinami świątyni. Do dziś na obrazie widać ślady miecza i strzał. W XVII w. unicki biskup Jakiw Suszа wydał trzykrotnie księgę „Feniks”, w której przedstawił szczegółowy opis ikony oraz opowieści o ponad siedmiuset cudach, które wydarzyły się przy obrazie. W 1765 roku ikonę koronował jako cudowną Papież Rzymski. Nad głowami Bogurodzicy i Jezusa Chrystusa umieszczono złote korony. W czasie I wojny światowej ikonę wywieziono z Chełma do Moskwy, a następnie do Kijowa, gdzie przez kilka dziesięcioleci przechowywano ją w klasztorach i u zwykłych ludzi. Święty obraz powrócił do Chełma w 1943 roku dzięki staraniom metropolity Ilariona (Iwana Ohijenki). Od 1944 roku ikonę przechowywała rodzina prawosławnego kapłana Hawryjiła Korobczuka. W 2000 r. jego córka Nadija Horlicka oficjalnie przekazała obraz Chełmskiej Bogurodzicy do Muzeum Wołyńskiej Ikony. W każdym z tych faktów dostrzec można zarówno wielkie, jak i zarazem męczeńskie dzieje tej relikwii.
Tłumaczenie maszynowe
0 9 0 4 9
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Założyciel: Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki. Świadectwo rejestracyjne KB nr 4066 z 02.03.2000 r.
Redaktor naczelny Pawło MOWCZAN
50 hrywien 34 kopiejki 25 hrywien 77 kopiejek 13 hrywien 71 kopiejek
Tłumaczenie maszynowe
Tekst uszkodzony przy rozpoznawaniu — przeczytaj stronę oryginału
Redaktor naczelny Ljubow HOŁOTA
Kolegium redakcyjne: Ljubow HOŁOTA (przewodnicząca), Jarema HOJAN, Pawło MOWCZAN, Ołeksandr PONOMARIW, Iwan JUSZCZUK
Zastępca redaktora naczelnego
Petro ANTONENKO 279-49-47
Zastępczyni redaktora naczelnego ds. produkcyjnych
Natalija SKRYNNYK 278-01-30 (tel./faks)
Sekretarz odpowiedzialny
Iryna SZEWCZUK
Tłumaczenie maszynowe
Redakcja nie zawsze podziela poglądy swoich autorów. Przy korzystaniu z naszych publikacji odniesienie do „Słowa Proświty” jest obowiązkowe. Wydział kultury Serhij KLYMKO 279-49-47 Wydział pracy proświtańskiej Nadija KYRIAN 270-55-57 Wydział korekty Ołena SZuŁHA 278-63-69 Skład komputerowy Iryna SZEWCZUK Ołeh BESSKYJ 278-63-69 Redaktor internetowy Jewhen BUKET 279-39-55 Redaktor dyżurny Nadija KYRIAN Księgowość 279-41-46 Adres redakcji: ul. Chreszczatyk, 10-B, m. Kijów, 01001 http://slovoprosvity.org.ua Wydrukowano z gotowych fotoform w kombinacie „Presa Ukrajiny” w środę. Zam. nr 3301249 Nakład w grudniu — 17 500 4 820095 780016 Indeks gazety „Słowo Proświty” — 30617 Cena prenumeraty, uwzględniając usługi pocztowe: na miesiąc — 4,77 UAH. na 3 miesiące — 13,71 UAH. E-mail: slovo_prosvity@ukr.net Korespondencja z czytelnikami — tylko na łamach gazety. Odpowiedzialność za wiarygodność informacji ponoszą autorzy. Redakcja zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania tekstów.
Tłumaczenie maszynowe