Strona · s. 4strona oryginału ↗
ŁARYSA MASENKO: «ZNISZCZYĆ HUMANITARNĄ AURĘ JEST NIEMOŻLIWE»
Слово Просвіти, №49 за 2010 рік
Łarysa Masenko to jedna z najlepszych specjalistek w dziedzinie ukraińskiej socjolingwistyki, doktor nauk filologicznych, profesor katedry języka ukraińskiego Narodowego Uniwersytetu „Akademia Kijowsko-Mohylańska” (do niedawna jej kierowniczka), wiodąca pracownica naukowa Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy (od 2010 r.). Prace Łarysy Terentiwnej znane są nie tylko na Ukrainie, ale i poza granicami naszego państwa. Niedawno jej rozprawa doktorska „Język i społeczeństwo” (a później także osobna monografia, wydana w 1999 r.) została przetłumaczona na język polski. Większość badań z lat 2000. Łarysa Masenko przeprowadziła w obszarze funkcjonowania języka ukraińskiego w stolicy oraz regionach Ukrainy. Katedra języka ukraińskiego NaUKMA w swojej pracy posługuje się metodologią socjolingwistyczną, którą opracowała Łarysa Terentiwna. 6 października bieżącego roku Łarysa Masenko wystąpiła z trybuny Rady Najwyższej Ukrainy podczas dyskusji nad polityką humanistyczną. Jak wiadomo, ukraińska jesień 2010 roku stała się burzliwa pod względem wydarzeń związanych z życiem humanistycznym, w szczególności w kontekście niesławnego projektu ustawy „O językach na Ukrainie”. Dzisiaj w społeczeństwie znów nadchodzi czas niepokoju o „humanitarną aurę narodu”, związany z niszczeniem państwowej polityki językowej, z procesami asymilacyjnymi, z zaśmiecaniem i kolonizacją ukraińskiej przestrzeni informacyjnej. Pytania te znalazły swoją odpowiedź w naszej rozmowie z Łarysą Masenko, laureatką nagrody Proświty imienia Borysa Hrinczenki.
— Czy status języka państwowego zależy od władzy i polityki państwowej, którą ona prowadzi? Jaka jest polityka językowa naszej władzy? Czego można oczekiwać w perspektywie, w szczególności w kwestii zmian polityki językowej? — Słusznie powiązała Pani politykę językową z władzą. Znany angielski socjolingwista Roger Bell pisał swego czasu, że polityka językowa zawsze zależy od elity, od tej grupy, która doszła do władzy. Obecnie mamy antyukraińską elitę, a wraz z nią nieskrywany atak na język ukraiński, a zatem i na ukraińską państwowość. Teraz „regionalni” forsują tę kwestię, o czym świadczy fakt, że na stanowisko ministra edukacji postawiono taką osobę jak Dmytro Tabacznyk, który we wszystkich swoich wystąpieniach i artykułach otwarcie zadeklarował antyukraińską, antypaństwową postawę. Teraz to właśnie od niego zależy sytuacja w systemie edukacji. Widzimy szereg jego zarządzeń, które niszczą osiągnięcia, jakie mieliśmy w poprzednich latach w tej dziedzinie. W ogóle dojście do władzy tej elity jest bez wątpienia winą poprzedniej. — Wspomniała Pani o pojęciu elity, opierając się na brytyjskim doświadczeniu. W Brytanii, w Kanadzie, w Stanach generalnie istnieje instytucja elity. Do władzy nie może dojść człowiek z ulicy czy człowiek z wątpliwą przeszłością. Parlamentarzyści w Kanadzie czy w Brytanii to ludzie, którzy mają wykształcenie fachowe i kulturę polityczną. A jaka jest nasza elita? — Nazywamy elitą umownie tę część naszego politycznego środowiska, która jest obecnie u władzy. To, że jest ona takiej jakości, jest wynikiem sowietyzmu i kolonialnego położenia Ukrainy przez długi okres. Widzimy społeczeństwo już w połowie zasymilowane w inną kulturę, inny język, a asymilacja prowadzi do obniżenia kultury w ogóle. Tak, nabyta w naszym przypadku kultura rosyjska jest powierzchownie przyswajana, jednocześnie tracone są głębokie więzi ze swoją kulturą, z poprzednimi pokoleniami, z całym doświadczeniem historycznej tradycji i pamięci, następuje odkulturowienie. To jest to, o czym wiele pisał James Mace, piszą Oksana Pachlowska, Roman Kiś, Jarosław Radewycz-Wynnycki i inni badacze. Widzimy, jak skuteczniej odbyła się dekomunizacja w tej części Ukrainy, gdzie znacznie krócej trwała władza radziecka — w Zachodniej Ukrainie, która była bliższa europejskim tradycjom, ponieważ wchodziła w skład bardziej liberalnego imperium austro-węgierskiego. Właśnie we Lwowie po raz pierwszy zburzono pomnik Lenina, właśnie tutaj zmieniono całą radziecką toponimię. Nic dziwnego, że galicyjczyków tak nienawidzi minister edukacji i nauki w rządzie Azarowa. — Dlaczego nowa władza, która pozycjonowała się jako władza, która przede wszystkim będzie mówić o zmianach gospodarczych i finansowych, zaczyna od zaostrzenia kryzysu humanitarnego? Dlaczego kwestia dwujęzyczności stała się punktem zwrotnym? — Myślę, że dlatego, iż reformowanie gospodarki to trudna i odpowiedzialna sprawa. Wydaje mi się, że Azarow po prostu nie jest w stanie zrozumieć istoty koniecznych zmian w gospodarce, to człowiek radzieckiej przeszłości, z radziecką mentalnością, i przeprowadzić tych reform, które na przykład zostały przeprowadzone w Gruzji, on nie może. Oprócz wszystkiego, ludzie, którzy obecnie są u władzy, nie czują żadnej więzi z narodem, wśród którego żyją, wykonują wskazówki Kremla, są nastawieni na powrót systemu radzieckiego. Bo dlaczego forsują kwestię języka? Logicznie byłoby w ogóle jej nie poruszać. Prawdziwego podziału na tle językowym nie ma wśród ludności. Czyli konflikt jest prowokowany specjalnie. — W takim razie możemy mówić, że obecna polityka Janukowycza i Azarowa to polityka niezrozumienia historycznego rozwoju Ukrainy, statusu języka państwowego, tych problemów, które mamy? Czy to jednak celowy atak na zniszczenie ukraińskości i późniejsze zlanie się Ukrainy z rosyjskim „bratem”? — Trudno odpowiedzieć na to pytanie, ale raczej — drugi wariant. Jeśli nawet nie sam Janukowycz, to pewni ludzie z jego otoczenia, tacy jak Tabacznyk, pełnią rolę „killera” ukraińskiej edukacji. Nie bez powodu krążą pogłoski, że stanowisko ministra edukacji objął na żądanie Kremla. A Janukowycza raczej postrzegam jako marionetkę w rękach takich ludzi. — Czy marionetka z czasem będzie mogła wyjść z tej zależności, czy to raczej pewny krok do asymilacji? — Do tego osobowość musi mieć pewien poziom wykształcenia, kultury, aby uświadomić sobie, jaką szansę dała jej historia — bycia prezydentem wielkiego europejskiego państwa, którym może być Ukraina. A ci ludzie, wydaje mi się, tego nie uświadamiają sobie. — Swoje wystąpienie w Radzie Najwyższej w październiku tego roku rozpoczęła Pani od cytatu Liny Kostenko, z „Humanitarnej aury naracji”. Czy może ona zostać zlikwidowana i zniszczona w wyniku pięciolatki obecnej władzy lub dziesięciolatki, jeśli dojdzie do reelekcji? I co w ogóle przeszkadza uformować się pełnowartościowej humanitarnej aurze na Ukrainie, jak to stało się w Polsce, w Czechach, we Francji? — Zniszczyć całą humanitarną aurę jest niemożliwe. Jesteśmy dawnym narodem, mamy potężną kulturę, uformowaną pamięć historyczną, wielu ludzi zginęło w walce o wolność narodową. Ale znajdujemy się w zbyt bliskim sąsiedztwie z Rosją. A to imperium stale się rozszerzało, „połykając” sąsiadów. Jest ciekawa hipoteza Jurija Szewelowa, wyrażona w artykule „Moskwa, Marosiejka”: nasi Ukraińcy w XVII—XVIII w. chcieli kulturowo podbić Rosję. W rezultacie ich podbito i podbito nas. Dlatego trudno robić jakieś prognozy. Myślę, że prędzej czy później środkowoeuropejski proces narodowego i prywatnego wyzwolenia, budowania państwa, w którym człowiek jest wolny, rozszerzy się i tutaj, na Europę Wschodnią. Stanie się to samo, co z krajami bałtyckimi. Ale u nas ten proces może się przeciągnąć, bo władza, którą mamy dzisiaj, w XXI wieku, bez wątpienia zahamuje nasz postęp. Jedyna nadzieja, jaką mam, to to, że taki atak ze strony naszej władzy może sprowokować silny opór. I reakcja na projekt ustawy Jefremowa, Hryneweckiego i Symonenki staje się coraz aktywniejsza ze strony wielu organizacji oraz studentów i wykładowców wyższych uczelni. — Jaka jest u nas dzisiaj kultura językowa i świadomość językowa narodu ukraińskiego? Na ile może to stać się impulsem do oporu? — Niestety, za poprzednich trzech prezydentów nie została uformowana konsekwentna polityka językowa, która jest skrajnie potrzebna. Powinniśmy mieć specjalną instytucję, która zajmowałaby się wykonywaniem ustawodawstwa językowego, tak jak zrobiły to państwa bałtyckie, tak jak w końcu mają to wszystkie państwa europejskie. Po prostu nie wykonywano ustawodawstwa o językach. Gdyby to się stało, mielibyśmy znacznie lepszą sytuację. Jednak, pomimo faktycznego braku polityki językowej, mimo wszystko i na Zachodzie, i w Centralnej Ukrainie zaszły procesy narodowego samostanowienia „oddolnie”, w tym także wśród młodego pokolenia. Teraz, wydaje mi się, formuje się prawdziwa elita. Czyli wśród wykształconej części młodzieży już pojawiły się grupy ludzi, nawet rosyjskojęzycznych, zdolnych do oporu, którzy dobrze rozumieją konsolidującą rolę państwowości języka ukraińskiego. Określiłabym politykę językową i humanitarną jako nieudaną. Jedyny sukces to to, że udało się utrzymać status państwowy dla języka ukraińskiego… póki co. Stale trwała presja dotycząca ustanowienia języka rosyjskiego jako państwowego. Jeśli nam i teraz uda się wytrwać i nie pozwolić wprowadzić tego niesławnego projektu ustawy, to jest to oczywiście także dzięki poprzedniej polityce. Jednak nie mieliśmy wcale systemowej polityki językowej. Zresztą, nie tylko językowej. W gospodarce też reformy nie zostały przeprowadzone. Można
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
