Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 8strona oryginału ↗

CZY „PROŚWITA” JEST DZIŚ POTRZEBNA?

Слово Просвіти, №49 за 2010 рік

„Proświcie” stuknęły 142 lata. Każda rocznica organizacji to dobra okazja, by przemyśleć przebytą drogę, podsumować dokonania, przeanalizować błędy i sporządzić plany na przyszłość. Najaktywniejsi działacze Proświty z różnych zakątków Ukrainy podzielili się problemami, przesłali swoje propozycje dotyczące poprawy pracy, odpowiedzieli na pytania: „Sprawy proświciańskie: co jest w aktywach Towarzystwa?”, „Czy można by zrobić więcej? Co przeszkadza?”, „Masowa organizacja społeczna czy marginalny elitarny klub? Nagana i pochwała w społeczeństwie”. Już prawie półtora wieku „Proświta” broni praw Ukraińców i wydaje się, że nawet w niepodległym państwie pracy na niwie proświciańskiej nie ubyło. Iwan JUSZCZUK, profesor, członek Zarządu Centralnego Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. T. Szewczenki „Szczęście ludzkie ma dwa równe skrzydła: róże i winogrona, to co piękne i to co pożyteczne” — mądrze powiedział M. Rylski. W tłumaczeniu na język prozy oznacza to: do pełnowartościowej egzystencji człowiek potrzebuje zarówno gospodarki, jak i kultury. Tymczasem postsowieckich kapitalistów — oligarchów nieukraińskiego pochodzenia w Ukrainie — interesuje tylko gospodarka, ponieważ dla nich oznacza ona pomnażanie kapitału, ciągłe gromadzenie zysków. Kiedy zaś mowa o kulturze narodowej, kulturze dla tych, którzy zapewniają te zyski, to jest ona im, oligarchom, niepotrzebna, zbędna, a nawet szkodliwa, bo kształtuje świadomość narodową, budzi poczucie ludzkiej godności. I właśnie od tego — jakkolwiek paradoksalnie by to nie brzmiało — cierpi gospodarka. Dlatego też Ukraina w swoim rozwoju gospodarczym odczuwalnie odstaje nawet od krajów postkomunistycznych, takich jak Czechy, Polska, Serbia, Słowenia i inne. Kulturowo ograniczony i narodowo upokorzony producent nie będzie pracował wydajnie. „Kultura, normy etyki, zachowania, sfera sztuki, sfera edukacji, nauki — bez tego współczesny rozwój gospodarczy jest niemożliwy — słusznie pisał znany ekonomista W. Sikora. — Instytucje polityczne, sfery kultury torują drogę do udanego rozwoju gospodarczego i właśnie te sfery kształtują najważniejszą część kapitału — tę, która opiera się na zasobach ludzkich, na kapitale duchowym, powiązanym z czynnikami społecznymi. Bez sfery kultury czynniki te nie mogą funkcjonować”. Dla nas, Ukraińców, oprócz dobrobytu materialnego, żywotnie ważne jest zachowanie i utwierdzenie naszej ukraińskiej państwowości, aby nie powtórzyły się hołodomory-ludobójstwa, gułagi, niszczenie naszej inteligencji, wypieranie naszego języka z powszechnego użycia. A gwarancją narodowego istnienia jest wysoko rozwinięta kultura. „Właśnie w kulturze i tylko w kulturze, przede wszystkim w kulturze duchowej — twierdzi wybitny ukraiński myśliciel I. Dziuba — otrzymują ostateczną »sankcję«, jak i gwarancję historycznego trwania, podmiotowość narodowa, tożsamość narodowa, rozwój narodowy”. Polem działalności „Proświty” jest właśnie narodowa kultura ukraińska i nierozerwalnie z nią związany język, które przez wieki były upośledzane przez okupantów i na wszelkie sposoby są poniżane także teraz. Państwo, które mamy, nie dba o utwierdzenie w społeczeństwie narodowej kultury i języka ukraińskiego (albo tylko udaje, że dba). Musi to póki co robić „Proświta” ze swoimi ograniczonymi możliwościami. Jednocześnie pośrednio, poprzez ochronę ukraińskiej kultury i języka, „Proświta” sprzyja kształtowaniu demokratycznych relacji w ukraińskim społeczeństwie. Jak swego czasu pisał M. Drahomanow, „nawet świadoma niepodległość narodowa bez pewnej oświaty nie da nam ani liberalizmu, ani demokracji”. Propagując kulturę i język narodowy, „Proświta” stawia sobie za zadanie rozszerzanie sztucznie zwężonej ukraińskiej przestrzeni duchowej, tak samo jak w Rosji istnieje rosyjska przestrzeń duchowa, w Polsce — polska, we Francji — francuska. A to w ostatecznym rozrachunku powinno doprowadzić do pełnego samoświadomego uznania przez Ukraińców samych siebie jako społeczeństwa o wspólnych interesach gospodarczych i duchowych. Bez duchowej konsolidacji Ukraińców samo istnienie państwa ukraińskiego może okazać się problematyczne. Przecież, jak pisze znany uczony H. Kłoczek, „wymarzona przez wiele pokoleń ukraińska państwowość byłaby sprawą nierealną, gdyby naród przestał być narodem i przekształciłby się po prostu w populację, pozbawioną świadomości narodowej”. Wspólna kultura i język kształtują z populacji naród. Oprócz tego „Proświta” powołana jest do rozwiewania uprzedzeń społecznych, które celowo zasiewają ci, którym są one na rękę, i które dzielą, szarpią nasze społeczeństwo na niemal wrogie obozy. Jednym z takich uprzedzeń jest kłamstwo o tym, że bojownicy o niepodległość Ukrainy byli bandytami (tak jest w oczach okupantów i ich popleczników). Jeszcze jedno uprzedzenie tworzy się na naszych oczach, jakoby Ukraińcy, którzy zmarli podczas Hołodomoru w latach 1932—1933, to, proszę państwa, ofiary „alkoholizmu i chuligaństwa ulicznego”. Albo to, że Galicjanie, rzekomo, nie są Ukraińcami, a jeśli są, to pełnowartościowymi. Albo to, że Ukraina nie ma swojej historii, a jej historię mają pisać sąsiedzi. „Proświta” wspiera rozwój ukraińskiej twórczości artystycznej (dla oligarchicznego państwa jest ona obojętna). Nawiasem mówiąc, pierwszy pamiętny festiwal „Czerwona ruta” został zorganizowany i przeprowadzony przy udziale ówczesnego jeszcze Towarzystwa Języka Ukraińskiego im. T. Szewczenki — poprzednika współczesnej „Proświty”. Proświcianie wspierają i rozwijają ludowe tradycje kulturowe. Co roku pod egidą „Proświty” przeprowadzane są dziecięce konkursy recytatorskie, wykonawców piosenek, autorów utworów artystycznych itp. Bez tego życie społeczeństwa byłoby niepełne, ułomne. Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. T. Szewczenki jest nieodłączną częścią składową ukraińskiego społeczeństwa. Jego funkcje jako organizacji społecznej wcale nie zostały wyczerpane i, ogólnie rzecz biorąc, raczej nigdy nie zostaną wyczerpane. Tylko, niestety, nie ma zbyt wielu entuzjastów, którzy pracowaliby w nim. A może my, centralne i obwodowe kierownictwa „Proświty”, nie potrafimy przyciągać ludzi do pracy w nim na zasadach społecznych. Oczywiście kwestie językowe, które pojawiają się w państwie, rozwiązują językoznawcy wraz z prawnikami, kierując się wymogami obowiązującego ustawodawstwa. Kwestiami historii zajmują się uczeni historycy. Budowę i wypełnienie procesu nauczania w szkole określają pedagodzy, biorąc pod uwagę najnowsze osiągnięcia nauki psychologicznej. Ale w Ukrainie, niestety, decyzje w tych fachowych kwestiach dyktują politycy, wychodząc ze swoich wąskoegoistycznych interesów. Zapis konstytucyjny o tym, że „państwo sprzyja konsolidacji i rozwojowi narodu ukraińskiego, jego świadomości historycznej, tradycji i kultury” (artykuł 11), jest całkowicie ignorowany. Czyżby więc „Proświta” jako organizacja powołana do ochrony tych nieprzemijających wartości, miała przymykać na to oczy? Jeśli Rada Najwyższa podda pod głosowanie odrażającą antyukraińską „Ustawę o językach”, skrojoną przez O. Jefremowa, P. Symonenkę i S. Hryneweckiego według jekatierinowsko-wałujewskiego wzorca, to „Proświta” nie będzie wstydliwie apolityczna, lecz zwróci się do narodu ukraińskiego z wezwaniem do stanięcia w obronie swojego najcenniejszego, zachowanego przez ojców i dziadów i przekazanego nam skarbu — języka ojczystego. Wzorcem dla prośwician powinien być B. Hrinczenko, którego dzień urodzin zbiega się z dniem założenia „Proświty”. On, wychowany w całkowicie rosyjskojęzycznej rodzinie, zdrowie i życie poświęcił sprawie ochrony i utwierdzenia języka i kultury ukraińskiej dla przyszłych pokoleń Ukraińców.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn