Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 15strona oryginału ↗

KWIATOWA CZARODZIEJKA

Слово Просвіти, №49 за 2010 рік

7 grudnia — 110. rocznica urodzin wybitnej ukraińskiej malarki, niezwykle silnej duchem kobiety, Kateryny BIŁOKUR (1900—1961). Jej miłość do sztuki pomogła jej, mimo ciężkich okoliczności życiowych i niezrozumienia przez bliskich jej „dziwacznego” pociągu do malarstwa, zostać artystką. Postanowiliśmy porozmawiać o Katerynie Biłokur z pisarzem, badaczem jej twórczości — Mykołą KAHARŁYCKIM. — Panie Mykoło, czym dokładnie, Pana zdaniem, wyróżnia się twórczość artystki? — Kateryna Biłokur to nie po prostu wybitna, a genialna malarka, samouczka, która weszła do literatury listami-nowelami, a do twórczości malarskiej — swoimi martwymi naturami, pejzażami, portretami. Nigdy nie chodziła do szkoły, nigdy nie uczyła się malarstwa, ale właśnie ono było dla Kateryny Biłokur największym błogosławieństwem. Jej martwe natury to coś nieznanego nawet w światowym malarstwie. Kwiaty na obrazach nie są w wazonach, a jakby wyrastają z ziemi w niebo. Nierzadko artystka łączyła na jednym płótnie kwiaty wiosenne, letnie i jesienne. Odnosi się wrażenie, że mają one swoje życie i wzywają, by podziwiać ich piękno. — Skąd ta niewiarygodna miłość do kwiatów? — Ta miłość zaczęła się jeszcze w wieku półtora roku. Zobaczywszy jakąś roślinkę, która kwitła, Kateryna wyciągnęła do niej rączki, a dziewczyna, która była obok, zerwała kwiat i dała jej do rąk. I dziewczynka zadrżała, jakby od jakiegoś cudu. Kwiaty stały się jej życiem. Najskrytszym marzeniem artystki było pragnienie ucieleśnienia ich na płótnie. Malować kwiaty zaczęła od wczesnego dzieciństwa. Matka żnie i wiąże snopy, a ona na ściernisku maluje kwiaty. Nieco później kupiono jej elementarz i sama z niego nauczyła się pisać, czytać i próbowała przerysowywać z niego obrazki. Ale rodzice nie rozumieli jej pociągu do sztuki. Matka krzyczała na nią: „Czyś ty zwariowała, córko, czym ty się zajmujesz? Inne dzieci pomagają rodzicom, a ty malujesz!”. Mimo niezrozumienia bliskich, Kateryna Biłokur nauczyła się tak malować kwiaty, jak nikt na świecie z artystów nie malował. A dowiedział się świat i Ukraina o artystce dzięki wybitnej śpiewaczce Oksanie Petrusenko. Podczas wystawy ukraińskiej sztuki ludowej w 1957 roku w Paryżu prace Kateryny Biłokur zobaczył Pablo Picasso, który skłonił się przed jej obrazami i powiedział: „Gdybyśmy mieli artystkę takiego poziomu mistrzostwa, zmusilibyśmy cały świat, by o niej mówił!”. Niestety, na świecie wiedzą o Katerynie Biłokur więcej niż na Ukrainie. Fanatyczną miłością do malarstwa, niewiarygodną uduchowioną postawą artystka osiągnęła szczyty światowej sztuki. Nie lubiła, żeby ktoś patrzył, jak maluje, dlatego prosiła sąsiedzkiego chłopca, żeby pilnował, aby nikt nie podchodził i nie widział, co ona robi. I malowała. Każdy listek, łodyżkę, kwiatuszek. Malowała dotąd, dopóki kwiat nie ożyje, nie przemówi do niej. Malowała natchnienie, z miłością, bezgranicznie zakochana i jakby wlewała w kwiaty swoją krew. Kwiat dla niej to żywa istota, ozdoba i oczy Ziemi, najbardziej poetyckie stworzenie wśród królestwa roślin. Pielęgnowała go, modliła się do niego, za potrzebnym do obrazu kwiatem szła chorymi nogami dwadzieścia-trzydzieści kilometrów do lasu pod Pyriatynem, w malownicze zakątki pod Jahotynem. Kateryna Biłokur nigdy nie zrywała kwiatów i jeśli widziała, że ktoś zrywał, nie pozwalała tego robić, bo to grzech! Nie przyjmowała darowanych bukietów. — Nazwał Pan Katerynę Biłokur poetką w prozie. Co Pana najbardziej uderzyło w listach artystki? — Kiedy zacząłem czytać jej listy, odkryłem dla siebie wielką osobowość duchową. Wiejska kobieta, która nie miała ani jednej klasy wykształcenia, pisała niegramotnie, nawet nie wiedziała, gdzie postawić znaki przestankowe, — ale nie to jest najważniejsze. W jej listach objawiło się wiele niesłyszanego, niewidzianego od prostej kobiety. W nich rozmawiała z jesienią, odkrywała swoje laboratorium twórcze. Chociaż rzadko wychodziła poza granice rodzinnego obejścia, wiedziała wszystko o swojej wsi, o ludziach, którzy tam żyją. Wiedziała wszystko o Ukrainie, jakby widziała więcej niż inni. NOTKA Pisarz Mykoła Kaharłycki ponad 30 lat poświęcił badaniu życiowej i twórczej drogi artystki. Spotykał się z mieszkańcami wsi Kateryny Biłokur, zbierał listy i wspomnienia współczesnych, opracowywał je, komentował. Skutkiem tej niełatwej pracy stały się książki: „Kwiaty moje dzieci”, „Kateryna Biłokur: Będę artystką!”, „Kateryna Biłokur oczami współczesnych”, „Listami, jak gwiazdą, rozbłysła”, dziesiątki publikacji w prasie. Zapisała Łesia KOWERZNEWĄ Z listów Kateryny Biłokur: „…A później, kiedy dowiedziałam się o istnieniu tego świętego malarstwa, zaczęłam nieco i sama próbować. A kiedy moi bliscy zobaczyli, to powiedzieli mi: „Katro, nie bierz ty sobie tego do głowy, bo do tego trzeba rozumnej głowy i wielkiej szkoły, a gdzież tobie, głupiej, za to wielkie dzieło się brać? Ot, byłem w Smotrykach u malarza, on ikony maluje. No gdzież tam! To człowiek rozumny, a ty — głupia!” — i ojciec spluwał z taką pogardą, że myślałam: „A może i naprawdę jestem głupia?” — i rzucałam swoje gorzkie malowanie. Ale gdzież to porzucisz? Jak najdzie na mnie, jak to starzy ludzie mówią, ten sztych, — gdzie ja nie idę, co ja nie robię, a to, co umyśliłam malować, — śladem za mną. I spać się położę, a ono mi się przesłyszy, a ono mi się przywidzi, i niby coś do mnie przemawia, żebym go nie porzucała, żebym się go nie wyrzekała, żebym go malowała, czy to na papier, czy na płótno wylewała. To ukradłam matce białego płótna, wezmę węgiel, i wlezę gdziekolwiek w cień, żeby mnie nikt nie widział i nie słyszał, i zacznę wyprowadzać czarnym na białym i chaty, i młyny, i drzewa. A czasem takie na mnie najdzie, że zacznę malować coś takiego, jak to mówią, fantastycznego, — to śmieszne, to straszne, a czasem takie dziwne, takie pociągające, że i napatrzeć się nie można! I rozwieszę ja te dzieła w tym cieniu, i dziwię się im, i płaczę nad nimi, i chichoczę jak szalona, że zdołałam takie coś wymyślić! I były przypadki, że w takim ekstazie mnie łapali!..” „Los wystawia na próbę tych, którzy umyślili dojść jakiegoś wielkiego celu… I on na ich życiowej drodze wszelkie przeszkody podsuwa. I bojaźliwi, i nieśmiali, i mali duchem boją się i w połowie drogi [i wcześniej] porzucają, bo oni bez siły iść tą drogą i nieść to wielkie dzieło. Ale silnych duchem nie przestraszy nic. Oni ze zaciśniętymi ustami, z zasępionymi brwiami, uparcie, śmiało i dumnie [idą] do wyznaczonego celu — krok po kroku, wszystko naprzód i naprzód… Oni i na chwilę nie zapominają mądrego przysłowia „że i cierpliwość i trud — wszystko przetrą” i osiągają cel. I wtedy los nagradza ich stokrotnie i otwiera przed nimi wszystkie tajemnice pięknej i przez nikogo nieprześcignionej sztuki”. „A może wy milczycie i nic nie piszecie do mnie, może nie jesteście zadowoleni z mojej pracy, że ja maluję tylko kwiaty, tak jakże ich nie malować, jak one takie piękne?! Ja i sama jak zacznę malować jakiś obraz kwiatów, to i myślę: ot, jak skończę, wtedy już będę malować cokolwiek z życia ludzkiego. Ale póki skończę, to w głowie zagnieździ się cały szereg obrazów, jeden od drugiego cudowniejszy, jeden od drugiego piękniejszy — i wciąż te kwiaty, ot wam takie. A jak przyjdzie wiosna i zazielenią się trawy, a potem i kwiaty zakwitną!.. Oj, Boże mój, jak spojrzysz wokoło, to ta ładna, a ta jeszcze ładniejsza! A ta jeszcze cudowniejsza! I niby aż skłania się do mnie, i jakby przemawia: „Któż nas będzie malował, jak ty porzucisz?”. To ja wszystko na świecie zapomnę i znów maluję kwiaty. Oj, nie gniewajcie się na mnie, moi bliscy i dalecy przyjaciele, że ja maluję kwiaty, bo z kwiatów obrazy piękne. A jeszcze jak będzie czym i na czym, to ja bym wam wszelakie namalowała”. Kateryna Biłokur weszła w ukraińską i światową sztukę jako zjawisko oryginalne, niemające analogii z żadnym artystą w dziedzinie malarstwa ludowego, naiwnego czy profesjonalnego. I tym jest niepowtarzalna. Mychajło Derehus W wolnym locie wyobraźni czarodziejka widziała swój szczególny świat, jej kwiaty są i realne, i zarazem jakby wyrwane z jakichś wizji fantazji… Jej życiorys to jak powieść, pełna dramatyzmu, gdzie była i nieodwzajemniona miłość, i czyjeś niezrozumienie, gdzie były konflikty z bliskimi ludźmi, a przyczyną wszystkiego była ta sama obsesja, niepokonane oddanie artystycznemu powołaniu. Ołeś Honczar

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn