Strona · s. 9strona oryginału ↗
ŹRÓDŁA SIĘGAJĄCE GŁĘBII
Слово Просвіти, №49 за 2011 рік
Pracownicy „Muzeum Szistdesiatnyctwa” przygotowali i przeprowadzili wieczór twórczości Wałerija Illi. Wydarzenie to, które odbyło się w muzeum Mychajła Hruszewskiego, nie było poświęcone okrągłej rocznicy urodzin czy śmierci, ani w ogóle żadnej dacie. Jedyny powód, moim zdaniem, bardzo ważny — wspomnieć poetę, zbliżyć się do jego zrozumienia. Poezje Illi czytali aktor Kyryło Bulkin, studenci i absolwenci uczelni wyższych Olha Sawynśka, Natalja Jesypenko, Maryna Smetana oraz inni jego wielbiciele. W harmonii z wierszami zabrzmiały pieśni w wykonaniu chóru kameralnego „Preobrażennja” Kijowskiego młodzieżowego prawosławnego Bractwa Borysa i Hliba. Gruntowną analizę twórczości Wałerija Illi przedstawił poeta Grupy Nowojorskiej, członek Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy Bohdan Bojczuk oraz inni jego koledzy. Wspomnieniami i refleksjami podzieliła się poetka, jego żona Wałentyna Otroszczenko. pisać i że prawdziwy poeta tworzy tak, jak naród mógłby napisać. Wałerij Illa w swojej głębokiej ludowości nigdy narodu nie stylizował, on go kontynuował. Teksty poety są współczesne, niezwykle tragiczne”. Ołeksandr Chomenko zaznacza również, że Wałerij Illa wywodzi się od Hanny Sobaczko-Szostak, ukraińskiego malarstwa ludowego. Jedna z jego poezji — na śmierć ukraińskiego malarstwa ściennego, w której utrwala fakt, że chat przestano malować. Jednocześnie jest to poeta, który opracował ogromny zasób kultury światowej, wchłonął w siebie takie postacie jak Lorca, Saint-John Perse, René Char… Kto czytał jego artykuły, ten widział, jak wiele faktycznego i duchowego materiału Illa przeżył, jakim potężnym instrumentarium musi władać człowiek, który pragnie zgłębić jego twórczość. Miał marzenie o wysokim stylu ukraińskiej literatury, budował taki styl od Kwitki-Osnowjanenki, tak lubianej przez niego Marusi Czuraj, przez Szewczenkę, Kulisza i aż do współczesnych autorów. Wyszukiwał ludzi, którzy mieli tę tradycję kontynuować. Obecnie nierzadko autorzy promują się poprzez różnorodne skandale. Wałerij Illa nigdy tego nie robił. duszy narodu, który nie ma granicy między zmarłymi a żywymi. Miejsce jej stawania się w relacji do wieczności, Boga, ostatnie schronienie jej na ziemi po śmierci pieśni ludowej, najwyższego przejawu poezji na świecie. Poeta w rytmie i melodii oddzielnej duszy w nierozerwalnej jedności z boskimi rytmami i melodiami duszy całego narodu. Postawić tak pytanie twórczości może tylko poeta wielkiej siły. Wałerij Illa urodzony nad Morzem Czarnym w Bałakławie, w zatoce symboli, w dawnym pałacu Woroncowa, gdzie w 1939 roku mieścił się szpital, dziecko młodego greckiego rybaka Pawła Illusa Illi, który rósł potem jak trawa, według jego własnych słów, w Trylisach na Kijowszczyźnie u babci i dziadka, we wsiach na Winniczyźnie, w Teremkach i Czabanach pod Kijowem. Był jednak zawsze świadomy swojego przeznaczenia: wiedziałem, że będę pisarzem. W życiu jego było wiele niezwykłego. W duszy jego żyły kozacka szabla i sierota. Taras Szewczenko przychylił mu do duszy wielką łzę. Ta łza — Szewczenko, jako cudowne dobro, którego żaden naród nie miał, jako kosmiczny duch Ukrainy, dusza historii Ukrainy. Zagłębienie w prahistorię, ukraińska pieśń ludowa stworzyły poetę „Swargi”, zbioru „Rozszerzonymi oczami” i autora szeregu głębokich artykułów z prahistorii zagadnień sztuki. Wałerij Illa na początku lat 60. XX wieku jako pierwszy zwraca się do poetyki wiersza wolnego. Te wiersze z cudowną czystością tonu, przejrzyste, lekkie i lakoniczne, z czasem zmieniają się w metaforyczne i symfoniczne pisanie o takiej gęstości i zwartości, przeważnie bez pośrednich niemetaforycznych struktur, że analogii do niego nie sposób znaleźć. Wiersz staje się często jednym godnym podziwu nierozerwalnym zdaniem z łańcuchem zdań podrzędnych, które przechodzą jedno w drugie i będąc każde metaforą, tworzą metaforę ogólną. Bardzo wymowny pod tym względem jest wiersz „Autoportret”. A tymczasem istnieje zakaz druku, nieprzyjęcie takiej poezji. Jak powiedział kiedyś Hryhir Tiutiunnyk, to prawdziwa wolna poezja. W tamtym czasie istniało przekonanie, że trzeba zaświadczyć, kim jesteście, czyli napisać „parowozy”, przyjąć istniejący standard wydawniczy, który zgubił niejednego poetę. Wałerij Illa takie pisanie rozpatrywał jako zbrodnię przeciwko narodowi, jako schlebianie prostym czytelniczym duszom. On, wytrwawszy w prawdzie, nie napisał ani jednego nieprawdziwego, fałszywego wersu, ani jednego słowa. I pierwszą książkę „Za mgłami kowale” zobaczył w wieku 50 lat. To był początek 1990 roku. (Swoją drogą, chciał ją nazwać „Rozszerzonymi oczami”, na co nie zgodziło się wydawnictwo). Druga jego książka „Swarga” napisana w po czarnobylskie trzy lata nad Sułą na Połtawszczyźnie, we wsi Biłowodka między Łochwicą a Romnami, w białej chacie z czerwoną przyźbą na wysokim brzegu, skąd otwierał się piękny widok na łęgi i daleki niebieski brzeg. Stała się ona naturalnym stopem nowoczesnych środków i głębokiej ludowości. Wałerij umiał się cieszyć. Umiał się dziwić i zachwycać. A jeszcze miał dar przewidywania. Wszystkie jego przewidywania, przepowiednie sprawdziły się. W pierwszej połowie lat 60. XX wieku mówił Jewhenowi Swerstiukowi: „Jewhenie, imperium upadnie jeszcze za naszego z tobą życia”. Swerstiuk wtedy mu mówił: „Wałeriju, to niemożliwe. Z taką represyjną machiną tego być teraz nie może”. Tak się stało. Tak samo przewidział pojawienie się różnego poziomu prac z prahistorii: „Minie kilka lat i one zaczną rosnąć jak grzyby po ciepłym deszczyku”. Wtedy, w latach 70., kiedy napisał „Ile tysięcy lat ma słowo „tato”, praktycznie nikogo nie znał z takich ludzi. Tak samo przewidział nadchodzącą pustkę w poezji, kiedy wszystko pochłonął tak zwany „postmodernizm”, który nie mając kręgosłupa, otacza tę pustkę zawijasami. O podobnym zjawisku nawet Błok kiedyś mówił. Odziedziczył po ojcu głęboki rozum, ogólną powściągliwą szlachetność, szlachetny stosunek do kobiet, nawet umiejętność pięknego picia kieliszka. Jako Grek był otwarty na komunikację. Jako poeta niby ustanawiał jakąś granicę, którą wielu odczuwało. Kiedy go zabrakło, zadzwonił do mnie pewien człowiek i powiedział: „On był nie taki jak wszyscy”. To prawda. Był tokarzem, betoniarzem, najlepszym wychowawcą w Artek. Otwierał i zamykał w centrum Kijowa fontanny (miał taką romantyczną pracę). Był stróżem w sadach Winniczyzny i Mołdawii, wychowawcą w internacie, pracownikiem muzeum w Pyrohowie i przewoził pierwszą chatę z Wołynia, pilnował łodzi na jeziorze Wydubieckim… Był „graczem” (nielegalnym taksówkarzem) i łapali go milicjanci itd. Ale on był zawsze poetą. Mówił, że wybacza wszystkim wszystkie grzechy, wybacza wszystko, ale nie wybacza grzechu wobec Ukrainy. Był poetą wielkiego uczucia i przeżywania — nie myśli i nie rozumowania. W „Dzienniku” Tarasa Szewczenki znajdujemy piękną rzecz, cudowne odkrycie. Mówi on, że człowiek ma Boski rozum — uczucie. Czyli Boski rozum jest uczuciem. Nazywano go genialnym. Wśród takich najlepszy nasz stylista w prozie Wiktor Miniajło, Mykoła Chołodnyj, który niestety nie utrzymał się na odpowiedniej wysokości, Mykoła Winhranowśkyj… Ale towarzyszyło mu przez całe życie i towarzyszy po śmierci milczenie, przemilczanie, jakaś walka. Z nim walczyli za życia, walczą i do dziś. Miał marzenie wydać dwutomnik, który sam ułożył. Pierwszy tom — poezja. Drugi — prace z filozofii poezji, historii, literaturoznawstwa itd.” — opowiedziała pani Wałentyna. Swoją drogą, na tym wieczorze wiersze brzmiały jak pieśń.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
