Емблема «Просвіта»Prosvita.DigitalWiedza · Ludzie · Przyszłość
Strona · s. 10strona oryginału ↗

O JĘZYKU ODESSYTÓW I NIE TYLKO

Слово Просвіти, №49 за 2011 рік

Halyna OSTROWSKA, członkini Narodowego Związku Dziennikarzy Ukrainy, m. Odessa. Kontynuacja. Początek w numerze 48 z 2011 r. Los języka mieszkańców Odessy — nie Żydów, a samych Ukraińców — jest znany: „Cała historia stosunków między Moskwą a Ukrainą… jest planowym, bezwzględnym, bezwstydnym, bezczelnym niszczeniem narodu ukraińskiego” (W. Wynnyczenko). Co prawda, Ukraińcom z Odessy nieźle się poszczęściło. Po pierwsze, to miasto nigdy nie zaznało pańszczyzny, czyli budowało się, rosło i rozwijało w warunkach, których nie miało żadne z miast carskiej Rosji — w warunkach samorządności; po drugie, kształtowało swoje zwyczaje, relacje i tradycje pod nadzorem NIE tępego, wyłysiałego, ale bardzo chciwego rosyjskiego urzędnictwa, a pod okiem takich ludzi, jakimi byli Józef de Ribas (Deribas), który rządził naszym krajem jeszcze wtedy, gdy Odessa nawet nie nazywała się Odessą; diuk (książę) Emmanuel de Richelieu, który postawił sobie za cel zbudować Odessę lepszą od jego rodzinnego Paryża; hrabia Aleksander Langeron, który przyszedł na miejsce diuka, ale trzymał się jego linii; Michaił Woroncow, wybitny administrator, który czasem i własnych pieniędzy nie żałował dla dobra kraju. Kupił na przykład w Anglii parowiec, który obsługiwał przeprawę Owidiopol—Akkerman (o tym opowiada historyk W. Łewczuk w książce „Owidiopolski rejon. Encyklopedyczny informator”). W atmosferze pracowitości, szlachetnego wzajemnego szacunku, odpowiedzialności za słowo honoru, którą pierwsi włodarze Odessy stworzyli wokół siebie, kształtowały się też główne cechy charakteru ludności młodego miasta — otwartość, życzliwość, gotowość pomocy każdemu, kto tego potrzebuje, gościnność, uprzejmość, umiejętność przyjęcia żartu i dowcipnego odpowiedzenia na niego, łagodny humor, który tylko bawi rozmówcę, a nie obraża go… Czy takimi byli też odescy Ukraińcy? Tak, ale tutaj trzeba dodać jeszcze jedno: Ukraińcy, w odróżnieniu od Żydów, mało cenili Moskali (jak zresztą wszyscy Kozacy nie ze starszyzny!) i języka rosyjskiego (moskiewskiego) przejmować nie spieszyli się. Przeciwnie, twardo trzymali się swego, czym budzili szacunek otoczenia, a nawet spotykali się z poparciem odeskich Rosjan. Jasna sprawa, nie urzędników o nastawieniu okupacyjno-imperialnym, nie podporządkowanego ziemskim carom prawosławnego duchowieństwa, które niemal za swój pierwszy obowiązek uważało rusyfikację. Po stronie Ukraińców Odessy występowała jej postępowa inteligencja. Widać to choćby z publikacji miejscowej periodyki. Lecz najpierw kilka słów o samej tej periodyce. Odesici strasznie się wywyższają, że pierwszą gazetą w ich mieście była gazeta francuska. I choć była mała-niewielka — zajmowała niemal dwudziestą część całej powierzchni gazetowej, ale przecież (i to wam nie byle co!) — francuska! Drukowała ceny chleba, informowała o odpłynięciu i przybyciu statków, dawała odrobinę kroniki z życia wyższych sfer. Przeznaczona była nie dla odesitów, a dla negocjantów z Francji, którzy uciekli od rewolucji w swoim kraju do Rosji, jak zresztą uczynił i sam Richelieu. Minęła doba jakobinów, doba Napoleona — nie stało i francuskiej gazety w Odessie: jej czytelnicy i prenumeratorzy wrócili do domu. Lecz pozostał przykład własnej — miejskiej, miejscowej — domowej gazety… Prawdziwym patriarchą takiej domowej prasy w Odessie i w tej części Ukrainy, która podlegała carskiej Rosji, stał się „Odesskij wiestnik” (wychodził od stycznia 1827 r. do stycznia 1894 r.). On też obsługiwał w pewnej mierze duchowe i kulturalne potrzeby odeskich Ukraińców: zapoznawał z utworami Hułaka-Artemowskiego, Kotlarewskiego, Szewczenki, a co najważniejsze — konsekwentnie dowodził, że małoruski język jest bogaty, wyrazisty i w pełni samodzielny. Takiego zdania były też inne gazety ówczesnej Odessy. Były one różnokierunkowe, niespójne, a nawet polarne w ocenie kardynalnych problemów bytu, ale w stosunku do ukraińskiej części odeskiej ludności pokazały się tolerancyjnymi. Ba, nawet więcej — życzliwymi i dziennikarsko solidarnymi ze swoim „patriarchą”. A on w 1892 r. opracował program ukraińskiej gazety, a nawet nazwę wymyślił — „Zemlerob”. Jasna sprawa, taki program władza imperialna zdusiła w zarodku. Ale idei samodzielności języka ukraińskiego, jego odrębności, osobności w warunkach frontalnej rusyfikacji zagłuszyć nie zdołała. Ona, ta idea, znalazła sobie grunt nawet w dobrze pilnowanych pod kątem lojalności wobec samowładztwa kręgach naukowych Uniwersytetu Noworosyjskiego (czytaj: Odeskiego). Jego pracownik M. Krasuski, prowadząc szerokie badania z zakresu językoznawstwa porównawczego, doszedł do wniosku, że: „1) Język małoruski jest nie tylko starszy od wszystkich słowiańskich, nie wyłączając tak zwanego (podkreślenie moje — H. O.) starosłowiańskiego, ale i sanskryckiego, greckiego, łacińskiego i innych aryjskich; 2) Kolebką plemion aryjskich nie była Azja Środkowa, lecz tak zwana równina sarmacka, czyli słowiańska; 3) Małoruski — to język rdzenny i dlatego wszystkie plemiona słowiańskie go rozumieją. Tak, Polak, Słowak, Czech, Serb i inni łatwiej rozumieją Małorusina, aniżeli Wielkorusa”. Te wnioski wzięto z pracy „Starożytność języka małoruskiego”, która jest, jak powiedziano w wyjaśnieniu autora, krótkim wyciągiem z obszernej pracy, przygotowanej do druku w języku polskim. Czy gdzieś ujrzała światło dzienne ta polska praca, nie wiadomo. A referat wyszedł w 1880 roku w Odessie. Cytując go, pozwoliliśmy sobie wnioski M. Krasuskiego ponumerować (dla wyraźniejszego wyłożenia), choć wzięto je z różnych stron wyciągu, a także pozwalamy sobie dodać po słowie „Wielkorusa” swoje zdanie, ugruntowane na współczesnych obserwacjach: Za to Wielkorus, choć na każdym kroku przysięga, że on — Słowianin, a na dodatek nie byle jaki, a starszy brat Ukraińca, nie może (czy nie chce?) zrozumieć młodszego bez tłumacza. Nie mówiąc już o tym, żeby swobodnie zacząć mówić po ukraińsku, jak Ukrainiec po rosyjsku (widzimy to na przykładzie języka naszego premiera). Zatem wyciąg na świat wyszedł. Ale nie miał żadnego rozgłosu. Że stało się to w carskiej Rosji, zrozumieć można: tam nie kryli się z myślą, że języka ukraińskiego jako takiego nie było, nie ma i nie będzie. A dlaczego „Starożytność języka małoruskiego” przemilczano (ściślej, po prostu pogrzebano w „specjalnych zbiorach”) w czasach radzieckich? Przecież języka ukraińskiego jako takiego nikt już, zdaje się, nie negował i nie zabraniał… Między wierszami. M. Krasuski, jak wynika z opisanego wyciągu, nie był zwolennikiem Ukrainy jako Polak, ale jako człowiek wychowany na zasadach 10 Przykazań, nie dopasowywał wyników swoich badań do własnych gustów. W odróżnieniu od współczesnych odeskich „inteligentów”, którzy wyrośli na „kodeksie budowniczego komunizmu”. Oni podło (i bez najmniejszych wyrzutów sumienia!) wykreślili z drugiego wydania „Starej Odessy” słowa A. Deribasa o języku ukraińskim. Jeszcze jedno. Przykład starożytności języka małoruskiego: łacina — liga (związek, połączenie, uwięź); język ukraiński — nalyhacz (uwięź, sznur do przywiązywania bydła za rogi). Krasuski uważał ukraińskie słowo w tej porównywanej parze za starsze. I nie pomylił się. Odkrycie kultury trypolskiej (1912 r.) potwierdziło to. I odkrycie nie gdzieś, a właśnie na równinie sarmackiej (słowiańskiej), gdzie też leży nasza Ojczyzna! Najciekawszym w przemilczaniu opisanej pracy jest to, że jego motywy i w carskiej, i w sowieckiej imperii były jednakowe. Niejednakowy był tylko słowny anturaż. I to do pewnego stopnia. Bo trudno zauważyć szczególnie wyraźną różnicę znaczeniową między twierdzeniami: a) jednoniedzielność — jedyna wspólnota; b) trzeci Rzym — trójjedność narodów słowiańskich (+ starszy brat). Lecz powróćmy do opowieści o nie przybitej pańszczyzną Odessie, gdzie jeszcze żyły echa europejskich tradycji. Było tak: jeśli nie udawało się wprowadzić w naszym mieście ukraińskiej prasy, wydawcy dawali miejsce ukraińskiemu słowu w rosyjskich gazetach, a w 1893 roku nabyli jeszcze prawo do wydawania czasopisma „Po moriu i susze”, które wychodziło przedtem w Kijowie. Kiedy jego dział literacko-artystyczny objął znany leksykograf M. F. Komarow, na stronach wydania ujrzały światło dzienne utwory B. Hrinczenki, P. Hrabowskiego, A. Tesłenki, S. Jefremowa, M. Kociubynskiego, A. Krymskiego, O. Pczilki i innych. Pod koniec 1897 roku cenzura tygodnik zamknęła. Śladem za nim padły i „Żyzń Juga”, gdzie publikowano utwory I. Franki, „Jużnyje zapiski”, uczestnikiem których występowała Łesia Ukrainka. Za to wkrótce zaczęły wychodzić nowe almanachy literackie: „Z-nad chmar i dołyn” (1903, redaktor — poeta M. Woronyj), „Bahattia” (1905, redaktor — pisarz I. Łypa), „Winok Szewczenkowi z wirsziw ukrainśkych, hałyćkych, rosijśkych, biłoruskych i polśkych poetiw” (1912, redaktor — M. Komarow), „Step” (redaktor — literaturoznawca A. Nikowśkyj). Jak widzimy, wbrew wszystkim carskim zakazom i represjom, ukraińskie Słowo w Odessie żyło. I brzmiało nawet ze sceny. W latach, kiedy w innych miastach teatr ukraiński nie miał publiczności, do Odessy, gdzie, jak pisał A. Puszkin: Tam wszystko Europą oddycha, wieje, Wszystko błyszczy południem i pstrzy się Różnorodnością żywą, — zaczynając od 1871 r., jeździli na występy i długo gościli ze swoimi trupami teatralnymi koryfeusze ukraińskiej sceny M. Kropywnycki, M. Zańkowiecka, bracia Tobilewycze. Na ich spektakle chodziła nie tylko ukraińska, ale i inna pracująca ludność wielojęzycznej Odessy. Nie stroniła od teatru ukraińskiego i postępowa rosyjska inteligencja. I nie krzywiła się przy tym, jak dzisiejsza przyjezdna, której do postępowej — jak do Kijowa pieszo, mówiąc, nie rozumiemy tego języka. A jeszcze wzmocniły się ukraińskie głosy w Odessie na początku XX wieku, kiedy tutaj na falach wydarzeń rewolucyjnych (1905 r.) faktem ukraińskiego życia kulturalnego stała się organizacja „Proświty”. Inicjatorami stworzenia tego towarzystwa byli M. F. Komarow, który jako prawnik, adwokat, notariusz miał kontakty z wieloma ukraińskimi wspólnotami; S. P. Szełuchin, prawnik, który z czasem został ministrem spraw wewnętrznych Ukraińskiej Republiki Ludowej; I. P. Łypa, lekarz, pisarz, który udostępniał we własnym domu pomieszczenie na posiedzenia towarzystwa, a w czasach Centralnej Rady był ukraińskim komisarzem w Odessie; I. M. Łucenko, z czasem członek Centralnej Rady; M. Je. Słabczenko, student Uniwersytetu Noworosyjskiego, z czasem znany historyk, represjonowany w 1930 roku — za udział w ZWU (Związku Wyzwolenia Ukrainy); A. W. Nikowśkyj, językoznawca, dziennikarz, działacz społeczny, z czasem minister spraw zagranicznych w rządzie URL, też absolwent Uniwersytetu Noworosyjskiego. Tylko w ciągu pierwszych siedmiu miesięcy działalności „Proświty” jej wieczory literackie, przedstawienia według sztuk B. Hrinczenki, T. Szewczenki, M. Kropywnyckiego, wykłady z historii Ukrainy, występy samoorganizowanego chóru itp. odwiedziło 7500 osób. Na tej fali wznoszącej powstały już i czysto ukraińskie gazety. Były to: „Narodnia sprawa” i „Wisti”. Występowały za „prawdą na ziemi i lepszą przyszłość narodu ukraińskiego, za równe prawa wszystkich uciemiężonych narodów Rosji, za szeroką samorządność w życiu miejscowym”. Pierwsza wyszła jeden raz, druga — cztery. I na tym koniec. Bo, jak z czasem pisał I. Babel, „w Odessie była bardzo zadowolona z siebie burżuazja i bardzo czarnosotnieńska rada miejska”, a M. Hruszewski (też wiele lat później) doprecyzowywał: Rosyjska demokracja zawsze kończyła się tam, gdzie zaczynała się ukraińska kwestia narodowa. Na początek XX wieku Odessa stała się drugim — po Petersburgu — portem Imperium Rosyjskiego, wrosła w sieć ogólnorosyjskich kolei, liczyła 486 przedsiębiorstw przemysłowych. Proporcjonalnie rosła i ludność. Przy tym szeregi odesitów zasilali przeważnie Rosjanie i Żydzi, więc wkrótce Odessa w składzie swojej ludności wśród wielkich miast Ukrainy miała najmniejszy odsetek Ukraińców. I mimo wszystko, jak zaznaczył nasz rodak, wybitny działacz syjonistyczny W. Żabotyński, „Odessa… nie była rosyjska, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę to, że połowa tak zwanych Rosjan była w rzeczywistości Ukraińcami, ludźmi na tyle odmiennymi od Rosjan, jak Amerykanie od Brytyjczyków lub Anglicy od Irlandczyków” (Rejestrując ludzi w carskiej Rosji (i w Odessie), pytano ich nie o narodowość, a o wyznanie. Dlatego odpowiedź „prawosławny” automatycznie oznaczała „Rosjanin”. A nazwisko zapisywano w miarę umiejętności pisania zapisującego. Na przykład nazwisko Semykin z dziada-pradziada było Semy-kiń. O tym autorowi artykułu opowiadała swego czasu sama pani Ludmiła Semykina, potomkini dobrego kozackiego rodu, artystka, laureatka Nagrody Szewczenkowskiej). Ciąg dalszy nastąpi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe

Емблема «Просвіта»Prosvitianyn