Strona · s. 6strona oryginału ↗
Życie Wasyla Stusa w Duchu Słowa
Слово Просвіти, №49 за 2013 рік
REFLEKSJE POKONFERENCYJNE
Anatolij ZAHNITKO, Donieck
W wygłoszonych referatach i dyskusjach tegorocznej V Międzynarodowej konferencji naukowo-teoretycznej decydujący był Duch wysokości lotu Wasyla Stusa, kiedy Słowo staje się energetycznie pełne i wypełnione, posiada moc przemiany. W jednym ze swoich wierszy artysta podkreślał: Gwiazda świeciła mi dziś rano, / w oknie utkwiona. I łaska — / tak jasna spłynęła na moją duszę / pokorną, że zrozumiałem wreszcie: / ta gwiazda — to tylko odłamek bólu, / wiecznością przeszyty, jak ogniem. / Ta gwiazda — zwiastunka twojej drogi, / krzyża i losu, niby wieczna matka, / wywyższona do nieba (od ziemi / na odległość sprawiedliwości), wybacza / tobie chwilę rozpaczy, daje / natchnienie wiary, że daleki wszechświat / usłyszał twój przygasły zew, ale odezwał się / ukrytym pragnieniem współczucia / i iskrą wysokiej niezgody: / bo żyć — to nie jest pokonywanie granic, / a nawykanie i samemu- / wypełnianie. Tylko matka — umie żyć, / aby świecić, niby gwiazda. Właściwie można ją uznać za lejtmotyw wydarzeń: najpierw — konferencji prasowej (wzięli udział dyrektor Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy, akademik NAN Ukrainy Mykoła Żulynski; przewodniczący Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki, pisarz Pawło Mowczan; działacz społeczny, obrońca praw człowieka, więzień polityczny Wasyl Owsijenko; Honorowy rektor Donieckiego Uniwersytetu Narodowego, akademik NAN Ukrainy Wołodymyr Szewczenko; profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego (Kraków, Polska), ukraiński i polski działacz społeczny Wołodymyr Mokry; zastępca przewodniczącego Donieckiego oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Marija Olijnyk i in.), potem — uroczystego posiedzenia plenarnego, które odbywało się w Donieckim Narodowym Akademickim Ukraińskim Teatrze Muzyczno-Dramatycznym, a następnie — złożenia kwiatów pod tablicą pamiątkową Wasyla Stusa (umieszczoną na ścianie gmachu filologicznego Donieckiego Uniwersytetu Narodowego, gdzie studiował Wasyl Stus i ukończył go (wówczas Stalinski Instytut Pedagogiczny) w 1959 roku). Konferencja trwała podczas posiedzeń pięciu sekcji (pracowały w Donieckim Obwodowym Instytucie Kształcenia Podyplomowego Nauczycieli) oraz na końcowym posiedzeniu plenarnym. Łącznie w konferencji zgłosiło chęć udziału ponad 130 działaczy społecznych, literaturoznawców, folklorystów, językoznawców, kulturoznawców z Ukrainy, Polski, Serbii, Austrii, Rosji. Pod względem liczby uczestników i różnorodności zgłoszonych zagadnień to poważne zgromadzenie potwierdziło niesłabnące zainteresowanie spuścizną twórczą Wasyla Stusa, a także — dążenie w nowym wymiarze czasowym do zrozumienia czynów Artysty, jego umiejętności wyznawania ideałów walki, Sprawiedliwości i Dobra. Taki przebieg i status wysokiego zgromadzenia potwierdziła już konferencja prasowa, którą prowadziła prof. Wira Prosałowa (DonNU). Ciekawie prezentowały się odpowiedzi na ostre pytania dotyczące współczesnego spojrzenia na przeszłość, jej ocenę, a także doprecyzowanie wielu szczegółów życiowej i artystycznej drogi Wasyla Stusa na posiedzeniu plenarnym. To ostatnie jest wątkiem przewodnim w referacie Wasyla Owsijenki „Obcokrajowcy o Wasylu Stusie”, który zaprezentował swoją książkę „Wasyl Stus: Poeta i Obywatel. Księga wspomnień i refleksji” (2013 r.). W wydaniu zebrano i systematycznie uporządkowano 100 niepowtarzalnych historii od 74 autorów o Artyście. Wystąpienie Wasyla Owsijenki było pełne ekspresji i nowych faktów, związanych z nieludzkimi warunkami uwięzienia Wasyla Stusa. Wasyl Owsijenko był współwięźniem Poety, dlatego jego opowieść jest świadectwem naocznego świadka. Jak mądrze podkreślił Pawło Mowczan: „Po śmierci Wasyla Stusa los podarował mu najwyższej klasy biografa, który poświęcił się zachowaniu wszystkich tych ziaren pamięci, które są rozrzucone w różnych miejscach”. Otwarcie konferencji zachwyciło swoją uroczystością i przemyślaną formą. Wygłoszone słowa powitalne Romana Hryniuka, rektora Donieckiego Uniwersytetu Narodowego; Tamary Łukjanczuk, zastępcy przewodniczącego Donieckiej Obwodowej Administracji Państwowej; Wołodymyra Szewczenki, przewodniczącego Donieckiej Obwodowej Organizacji Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” i innych, nie stały się zwykłą formalnością — akumulowała się w nich myśl o konieczności twórczego zrozumienia spuścizny Wasyla Stusa we współczesnej przestrzeni w kontekście literatury ukraińskiej i światowej. Dlatego w pełni uzasadniona była propozycja Pawła Mowczana dotycząca konieczności nowego, całościowego wydania pełnego zbioru dzieł Wasyla Stusa, realizowanego wspólnie przez Instytut Literatury im. T. H. Szewczenki i Doniecki Uniwersytet Narodowy. Nieoczekiwany punkt widzenia analizy kwestii wolności wewnętrznej jako rezultatu samoświadomości w twórczości Wasyla Stusa został zaproponowany w wygłoszonym na posiedzeniu plenarnym referacie Mykoły Żulynskiego, który jednocześnie mówił o możliwości „żywego” kontaktu z Poetą poprzez analizę jego rękopisów, przechowywanych w zasobach archiwalnych Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki NAN Ukrainy. Samoświadomość i samostanowienie dla Artysty były najważniejsze i najbardziej znaczące: dla Wasyla Stusa decydujące było „we własną duszę wejść”, co „dane jest tylko szaleńcom”. Walczył, choć doskonale zdawał sobie sprawę, że „Straszny kraj cieni, „wesoły cmentarz”: / Rad-soc-konc-obozów Związek, / Który Pan Bóg zapomniał. / Diabeł też zapomniał, teraz tu rządzi inny bóg — / marksista, rasista i ludożerca, / jeden za trzech”. Rzeczywiście, głównym w jego życiu było credo: „Obowiązek syna narodu, odpowiedzialność za ten naród — jedyne obowiązki”. Wasyl Stus był „rzecznikiem ludowej duszy, ludowego sumienia” (Leonid Pluszcz), był prorokiem, a dlatego dla systemu był ukształtowanym wrogiem, dla którego nie ma i nie może być miejsca w społeczeństwie, tym społeczeństwie, gdzie w przyspieszonym tempie formowano nową historyczną wspólnotę „naród radziecki”. Analizę „Szewczenkowskich kategorii sprawiedliwości w utworach Wasyla Stusa” zaproponował Pawło Mowczan. Wielokrotnie powtarzana teza o współmierności i symetrii życiowej i twórczej drogi Tarasa Szewczenki i Wasyla Stusa znajduje swoje potwierdzenie w wielu faktach i realiach, które zewnętrznie nie tak łatwo mogą być rozpoznane. Emocjonalnie i wyważenie brzmiały słowa Pawła Mowczana, w czymś powtarzając jego własne wersy: Słowo istniejące, przebiegłe, zbawienne, / Przemielone w ustach — choć krzycz. / Wypowiadasz je całodziennie, / całonocnie… Lecz słowo milczy. / Wypuszczasz je na zwierciadło,
przyglądasz się — kropla drobna… („Słowo”). U Wasyla Stusa wszystkie słowa są dojrzałe i wyważone, myśl — napięty nerw, który błyskawicznie reaguje na impulsy duszy. Znakomitymi dla przebiegu uroczystości konferencji stały się nadesłane na jej adres pozdrowienia od syna poety Dmytra Stusa, Lwowskiego Narodowego Uniwersytetu imienia Iwana Franki, w którym podkreślono: „Wielka postać narodowego geniusza, niezłomnego działacza społecznego, odważnego patrioty i unikalnego intelektualisty kształtowała się pod wysokim niebem ukraińskiego Donbasu, rozwijała swój twórczy lot w stołecznym Kijowie, czerpała z sakralnej duchowej energii prastarej Kolędy w świątecznym Lwowie. Wasyl Stus stał się prawdziwym symbolem odrodzonego europejskiego narodu, wyhodowanego przez szczere imperatywy Tarasa Szewczenki, Iwana Franki, Mychajła Hruszewskiego oraz milionów niezłomnych bojowników o państwową przyszłość niepodległej Ukrainy”. Dzisiaj Wasyl Stus przychodzi do czytelników w różnych językach. I dobrze, że nieustannie aktualizowane jest dążenie do przekazania niepowtarzalnego słowa Poety czytelnikom w innych językach słowiańskich. Mówił o tym Wołodymyr Mokry (kierownik katedry ukrainoznawstwa Uniwersytetu Jagiellońskiego) w referacie „Od bólu boleśniejsza” Ukraina Wasyla Stusa. Słowo poety w środowisku akademickim Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie w ostatnich 45 latach (1968—2013)”, który zapoznał obecnych z nową książką przekładów utworów artysty. Oryginalność wydania polega na tym, że równolegle podano w nim teksty w dwóch językach — ukraińskim i polskim, co pozwoli czytelnikowi samemu nie tylko zapoznawać się z przekładami, ale także zestawiać je i porównywać. Jako przewodniczący Fundacji Świętego Włodzimierza Chrzciciela Rusi Kijowskiej (założonej w 1987 r.), Wołodymyr Mokry robi wiele dla popularyzacji ukraińskiej nauki w ogóle, a literatury w szczególności. Na to skierowana jest również działalność wydawnictwa „Schwalpolt (Świętopełk) Fiol”, a także Galerii sztuk pięknych, księgarni „Nestor” i wielu innych, które działają, podkreślił Wołodymyr Mokry na konferencji prasowej. Uroczysty przebieg posiedzenia plenarnego wzmacniały występy utalentowanych mistrzów sztuki muzycznej: artysty-wokalisty Donieckiego Narodowego Akademickiego Ukraińskiego Teatru Muzyczno-Dramatycznego Maksyma Seliwanowa („Dumy moje, dumy…”), grupy wokalnej Ludowego zespołu pieśni i tańca „Okołycia” (kierownik — zasłużony działacz sztuk Ukrainy Ołena Abramian) z pieśnią do słów Wasyla Stusa „Stęskniłem się” (muzyka Mykoły Prysiażniuka), laureata ogólnoukraińskich i międzynarodowych konkursów piosenkarskich Maksyma Hawryczenki („Sokołęta” — słowa i muzyka Wiaczesława Chursenki), laureatów ogólnoukraińskich i międzynarodowych konkursów Chrystyny i Tarasa Prysiażniuków (pieśń „Dusza ludzka”, słowa Wasyla Stusa, muzyka Mykoły Prysiażniuka), chóru Donieckiego Kolegium Kultury (kierownik artystyczny i dyrygent Anatolij Sawenko) z pieśnią „Wiatr z gajem rozmawia” (muzyka Hryhorija Hembery) oraz nieśmiertelnym i niezapomnianym hymnem Strzelców Siczowych „Oj w ługu czerwona kalina”. Odświętnie udekorowana sala teatru z umieszczonym w centrum portretem Wasyla Stusa z wyhaftowanym ręcznikiem od samego początku nastawiły na niezwykłość tego, co się działo. Znamienne, że Wysoki Duch Słowa Poety żywił zarówno posiedzenie plenarne, jak i pracę sekcji. Prowadzący — laureaci międzynarodowych konkursów recytatorskich Artem Polakow i Maryna Simejko. Na pięciu sekcjach, które obejmowały tematycznie analizę „Twórczość Wasyla Stusa: aspekty porównawcze, typologiczne, tekstologiczne”, „Filozoficzno-egzystencjalny wymiar twórczości Wasyla Stusa”, „Artystyczno-stylistyczne cechy twórczości językowej Wasyla Stusa”, „Estetyka językowa utworów Wasyla Stusa”, „Kulturologiczne aspekty badania twórczości Wasyla Stusa”, wybrzmiały referaty naukowców z instytutów akademickich, uniwersytetów Kijowa i Lwowa, Charkowa i Zaporoża, Dniepropetrowska i Wołynia oraz wielu innych, a problematyka studiów wyraźnie wyłania się z nazw odpowiednich sekcji. Ogólną problematyką i aspektami studiów uwydatniały one „wmontowanie” twórczości Wasyla Stusa w światowy kontekst literacki. Końcowe posiedzenie plenarne podsumowało pracę konferencji, która odbyła się dzięki współpracy Donieckiego Uniwersytetu Narodowego z Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki, naukowo-badawczymi instytutami akademickimi (Instytutem Literatury im. T. H. Szewczenki, Instytutem Języka Ukraińskiego, Instytutem Językoznawstwa im. O. O. Potebni), Donieckim Obwodowym Instytutem Kształcenia Podyplomowego oraz wsparciu Donieckiej Państwowej Administracji Obwodowej. W bieżącym roku Wasyl Stus skończyłby 75 lat (urodził się 6 stycznia 1938 roku we wsi Rachniwka w rejonie hajsyńskim obwodu winnickiego). Nie było dane. Systemowi udało się fizycznie zniszczyć poetę (4 września 1985 roku; obóz WS-389/36 koło wsi Kuczino w obwodzie permskim), ale nie zdołał on zniszczyć siły słowa poety, przestrzeni jego rozprzestrzeniania się, o czym tak przekonująco mówili Mykoła Żułynski, Pawło Mowczan, Wasyl Owsijenko, Wołodymyr Szewczenko, wykładowcy i studenci wydziału filologicznego Donieckiego Uniwersytetu Narodowego — wszyscy uczestnicy byli zgodni co do konieczności przygotowania i uporządkowania materiałów konferencji w osobnym wydaniu. Skrzydlate słowa Wasyla Stusa „Narodzie mój! Do ciebie ja jeszcze wrócę i w śmierci obrócę się do życia” inspirowały uroczyste i robocze chwile V Międzynarodowej Konferencji Naukowo-Teoretycznej „Słowo artystyczne Wasyla Stusa w kontekście literatury ukraińskiej i światowej”. A jego miłość do rodzinnej ziemi, do swojego języka, do swojego Narodu stawały się decydujące w patriotyczno-uczuciowych wymiarach współczesności. Uświadomieniu wielkości prawdziwie męczeńskiej drogi Wasyla Stusa, zrozumieniu jego życiowej i twórczej drogi poświęcona była V Międzynarodowa Konferencja Naukowo-Teoretyczna „Słowo artystyczne Wasyla Stusa w kontekście literatury ukraińskiej i światowej”, która odbyła się 28 listopada tego roku w Doniecku. Poprzednia, IV Ogólnoukraińska konferencja naukowa „Wasyl Stus: konteksty życiowe i twórcze” odbyła się dokładnie pięć lat temu w 2008 roku. Wszystkie konferencje organizował i przeprowadzał Doniecki Uniwersytet Narodowy wspólnie z instytutami akademickimi oraz Ogólnoukraińskim Towarzystwem „Proświta” imienia Tarasa Szewczenki.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF w Wikimedia Commons ↗ · Tłumaczenie maszynowe
